Samenvatting basiskennis geschiedenis - toelatingstoets geschiedenis
Hoofdstuk 1 - Tijd van jagers en boeren
Prehistorie: 3000 v. Chr.
Geschiedenis gaat over het verleden van de mens, maar begint pas wanneer er schriftelijke
bronnen zijn. Alles daarvoor noemen we de prehistorie. Het grootste deel van hun bestaan
leefden mensen als jager-verzamelaars. Met de overgang naar landbouw ontstonden
nieuwe mogelijkheden, waardoor we spreken van de Agrarische Revolutie. Onze kennis
over deze periode komt vooral uit archeologisch onderzoek.
Paragraaf 1.1 - Jager-verzamelaars
De eerste mensensoorten ontstonden in Afrika. Twee keer verspreidde een mensensoort
zich vanuit Afrika over andere werelddelen: eerst Homo erectus, later Homo sapiens. Deze
vroege mensen leefden als jager-verzamelaars en pasten zich voortdurend aan
klimaatveranderingen aan. Tegenwoordig is Homo sapiens de enige overgebleven
mensensoort.
Subparagraaf 1.1.1 - Migraties uit Afrika
De vroegste mensachtigen ontstonden miljoenen jaren geleden in Afrika. De eerste
mensensoort, de Homo habilis (de handige mens), leefde daar ongeveer 2,5 miljoen jaar
geleden. Ruim 1,8 miljoen jaar geleden verliet Homo erectus als eerste mensensoort Afrika
en verspreidde zich naar Azië en Europa. In Europa ontwikkelden zich later de
neanderthalers, die goed waren aangepast aan het koude klimaat.
Ongeveer 50.000 jaar geleden (mogelijk al 100.000 jaar geleden volgens recente vondsten)
verliet opnieuw een mensensoort Afrika: Homo sapiens. Deze soort verspreidde zich
uiteindelijk over alle continenten behalve Antarctica en verscheen ongeveer 40.000 jaar
geleden ook in Europa. Homo sapiens kon zich beter aanpassen aan veranderende
omstandigheden dan andere mensensoorten, zoals de neanderthalers, die uiteindelijk
uitstierven. Homo sapiens bleef als enige mensensoort over.
Subparagraaf 1.1.2 - De nomadische samenleving van jager-verzamelaars
Jagen en verzamelen is de oudste bestaanswijze van de mens. Jager‑verzamelaars leefden
in kleine groepen en trokken rond op zoek naar voedsel; daarom hadden zij een nomadische
levenswijze. Sommige hedendaagse groepen, zoals in delen van het Amazonegebied, leven
nog steeds (semi-)nomadisch. Door het permanente groeiseizoen hoeven zij daar minder
ver te trekken dan in gebieden met sterke seizoenswisselingen.
De jager-verzamelaars die in prehistorisch Europa leefden, moesten zich aanpassen aan
een klimaat met duidelijke seizoenen. Ze hielden rekening met het trekgedrag van dieren en
legden, waar mogelijk, beperkte wintervoorraden aan. Hun levenswijze was volledig
afhankelijk van de natuur en veranderde voortdurend met het klimaat en de beschikbaarheid
van voedsel.
,Subparagraaf 1.1.3 - Rendierjagers
Ongeveer 13.000 jaar geleden eindigde de extreme kou van de laatste ijstijd en werd het
klimaat in West-Europa iets warmer. Er heerste toen een toendraklimaat, met
zomertemperaturen tot ongeveer tien graden. Op deze toendra leefden de rendierjagers. Zij
trokken nomadisch rond om te jagen en voedsel te verzamelen. In de zomer verbleven zij in
de omgeving van de Lage Landen om de trekkende rendierkuddes te onderscheppen. Het
vlees, de huid en de botten van de rendieren gebruikten zij voor voedsel, kleding, tenten en
gereedschap. Veel grote dieren die eerder op de toendra leefden, waren inmiddels
verdwenen.
De rendierjagers maakten gebruik van vuur om voedsel beter verteerbaar te maken en om
roofdieren op afstand te houden. Hun gereedschappen waren vooral gemaakt van
vuursteen: kleine, scherpe werktuigen die geschikt waren voor snijden, schrapen en jagen.
Voor de jacht gebruikten zij speren en pijl-en-boog, beide voorzien van vuurstenen punten.
Daarnaast maakten zij ook werktuigen van bot en hout. Er zijn geen sporen van vaste
woningen gevonden; alleen resten van zomerkampen. Archeologen gaan ervan uit dat de
rendierjagers woonden in tenten van rendierhuiden.
Subparagraaf 1.1.4 - Jagers en vissers
Door de stijgende temperaturen na de laatste ijstijd veranderde de toendra geleidelijk in een
bosrijk gebied. De rendieren trokken mee naar het hoge noorden, terwijl andere diersoorten
juist profiteerden van het warmere klimaat en de grotere voedselrijkdom. Ook ontstonden er
visrijke meren, rivieren en beekjes.
Rond 7000 v. Chr. hoefden de jager-verzamelaars in de Lage Landen niet meer grote
afstanden af te leggen. In een relatief klein gebied konden zij het hele jaar door voldoende
voedsel vinden. In de lente werd veel gevist, in de herfst verzamelden zij noten en vruchten,
en gedurende het hele jaar werd er gejaagd. Sommige groepen gebruikten bij de jacht en
visvangst boomstamkano’s met peddels en zetten visfuiken uit in het water.
Paragraaf 1.2 - De overgang van jagen en verzamelen naar landbouw
De eerste boeren leefden rond 10.000 v. Chr. in het Midden‑Oosten, in een gebied dat
bekendstaat als de Vruchtbare Halvemaan. In dit gebied begonnen mensen voor het eerst
gewassen te verbouwen en dieren te houden. Vanuit de Vruchtbare Halvemaan verspreidde
de landbouw zich geleidelijk naar omliggende regio’s en bereikte uiteindelijk ook
West-Europa.
Subparagraaf 1.2.1 - De Agrarische Revolutie
In de Vruchtbare Halvemaan kwamen natuurlijke graanvelden voor. In dit gebied ontstonden
rond 9000 v. Chr. de eerste agrarische samenlevingen. De overgang van jagen‑verzamelen
naar landbouw had zulke grote gevolgen dat men spreekt van de Agrarische Revolutie:
1. De boeren gingen de natuur naar hun hand zetten.
2. De voedselproductie nam toe en daardoor groeide de bevolking.
3. Niet iedereen hoefde nog op het land te werken, waardoor sommige mensen zich
konden specialiseren in nieuwe technieken.
4. De samenleving werd complexer en er ontstond een hiërarchie met onder meer
koningen, priesters, soldaten, boeren en slaven.
,In de Vruchtbare Halvemaan begonnen boeren graan te verbouwen op akkers. Wilde dieren
werden bij de akkers weggehouden; volwassen dieren werden gedood, maar jonge dieren
werden tam gemaakt en gefokt. Door selectie op tamheid ontstonden kuddes vee die door
herders werden gehoed. Boeren woonden in nederzettingen bij hun akkers en konden meer
voedsel produceren, waardoor de bevolking verder groeide. Specialisatie nam toe: men
ontwikkelde technieken zoals het spinnen en weven van wol, en later het gebruik van
metalen. Runderen, ezels en paarden werden gebruikt als lastdieren en, na de uitvinding
van het wiel, als trekdieren voor karren en ploegen. Het ploegen en bemesten van het land
maakte de grond vruchtbaarder.
Door bevolkingsgroei breidden boeren de landbouwgrond buiten de Vruchtbare Halvemaan
steeds verder uit, onder andere door bossen te kappen en door irrigatie. De ontwikkeling van
landbouw had echter ook nadelen:
- Boeren moesten meer tijd besteden aan voedselproductie dan jager-verzamelaars.
- Vroege landbouwvormen leidden vaak tot bodemerosie.
- Afvalhopen bij nederzettingen werden een bron van ziekten, en sommige dierziekten
sprongen over op de mens, zoals griep, pest, pokken en q‑koorts.
Subparagraaf 1.2.2 - De eerste boeren in West-Europa
Rond 5300 v. Chr. bereikte de landbouw, door bevolkingsgroei en uitbreiding vanuit de
Vruchtbare Halvemaan, voor het eerst in West-Europa. De boeren die zich hier vestigden
behoren tot de bandkeramiekcultuur. Zij kozen graag voor de vruchtbare en makkelijk te
bewerken lössgrond, die in Nederland alleen in Zuid-Limburg voorkomt. Hier bouwden zij
grote boerderijen van soms meer dan dertig meter lang. De akkers werden aangelegd op
plekken waar bos was gekapt.
De naam bandkeramiekcultuur verwijst naar het aardewerk dat versierd was met ingekraste
banden. Dit aardewerk, samen met stenen werktuigen, is vooral teruggevonden in
grafkuilen.
Tussen 3500 en 2700 v. Chr. leefde in Noord-Nederland de trechterbekercultuur. Deze
cultuur kreeg haar naam door de trechtervormige potten, bekers en schalen die samen met
sieraden en wapens in hunebedden werden meegegeven aan overledenen.
, Hunebedden zijn de meest opvallende prehistorische monumenten van Nederland. Ze
komen in heel Noordwest‑Europa voor, maar in Nederland vooral in Drenthe. Het zijn
grafkelders gebouwd van enorme zwerfkeien die in de voorlaatste ijstijd door gletsjers naar
dit gebied zijn verplaatst. De bouw verliep waarschijnlijk met behulp van houten rollers,
balken of sleden, mogelijk getrokken door ossen. Met aarden wallen, houten palen en
kleinere stenen werden de grote keien in positie gebracht. Daarna werd het geheel bedekt
met een heuvel en werden de kieren opgevuld met kleinere stenen.
Subparagraaf 1.2.3 - Steen, brons en IJzer
De eerste boeren gebruikten, net als de jager-verzamelaars, vooral stenen wapens en
gereedschappen. Daarom wordt deze periode de Steentijd genoemd. Vooral vuursteen was
onmisbaar: het kon goed worden bewerkt door er in de lengterichting spanen vanaf te slaan.
De scherpe randen van deze stukken vuursteen werden gebruikt voor bijlen, messen, boren
en pijlpunten.
Rond 4000 v. Chr. werd vuursteen zelfs door middel van mijnbouw gewonnen. In het
Krijtland van Zuid-Limburg zijn vuursteenmijnen gevonden. Via schachten daalden
mijnwerkers af naar de vuursteenlagen, waar zij ondergrondse gangen groeven om de
knollen los te hakken. Bovengronds werden hieruit halfproducten gemaakt, zoals ruwe bijlen
en langwerpige spanen. Deze werden tot op honderden kilometers afstand verhandeld,
waarna gebruikers er zelf de gewenste werktuigen van maakten.
Geleidelijk ontdekten mensen het gebruik van metalen. Eerst werden voorwerpen gemaakt
van puur koper, maar dat was te zacht en buigzaam. Door koper te mengen met tin ontstond
brons, een veel sterker en bruikbaarder metaal. Rond 2100 v. Chr. verschenen in Europa de
eerste bronzen voorwerpen, zoals sieraden, bijlen en speerpunten, die werden gegoten in
mallen.
Vanaf ongeveer 700 v. Chr. werd in Europa ook ijzer gebruikt. Een belangrijk voordeel van
ijzer was dat ijzererts op veel meer plaatsen te vinden waren dan koper‑ en tinerts. Het
smelten van ijzer vereist echter veel hogere temperaturen en dus nieuwe technologische
kennis. Toch werd ijzer uiteindelijk het belangrijkste metaal voor gereedschappen en
wapens.
Hoofdstuk 1 - Tijd van jagers en boeren
Prehistorie: 3000 v. Chr.
Geschiedenis gaat over het verleden van de mens, maar begint pas wanneer er schriftelijke
bronnen zijn. Alles daarvoor noemen we de prehistorie. Het grootste deel van hun bestaan
leefden mensen als jager-verzamelaars. Met de overgang naar landbouw ontstonden
nieuwe mogelijkheden, waardoor we spreken van de Agrarische Revolutie. Onze kennis
over deze periode komt vooral uit archeologisch onderzoek.
Paragraaf 1.1 - Jager-verzamelaars
De eerste mensensoorten ontstonden in Afrika. Twee keer verspreidde een mensensoort
zich vanuit Afrika over andere werelddelen: eerst Homo erectus, later Homo sapiens. Deze
vroege mensen leefden als jager-verzamelaars en pasten zich voortdurend aan
klimaatveranderingen aan. Tegenwoordig is Homo sapiens de enige overgebleven
mensensoort.
Subparagraaf 1.1.1 - Migraties uit Afrika
De vroegste mensachtigen ontstonden miljoenen jaren geleden in Afrika. De eerste
mensensoort, de Homo habilis (de handige mens), leefde daar ongeveer 2,5 miljoen jaar
geleden. Ruim 1,8 miljoen jaar geleden verliet Homo erectus als eerste mensensoort Afrika
en verspreidde zich naar Azië en Europa. In Europa ontwikkelden zich later de
neanderthalers, die goed waren aangepast aan het koude klimaat.
Ongeveer 50.000 jaar geleden (mogelijk al 100.000 jaar geleden volgens recente vondsten)
verliet opnieuw een mensensoort Afrika: Homo sapiens. Deze soort verspreidde zich
uiteindelijk over alle continenten behalve Antarctica en verscheen ongeveer 40.000 jaar
geleden ook in Europa. Homo sapiens kon zich beter aanpassen aan veranderende
omstandigheden dan andere mensensoorten, zoals de neanderthalers, die uiteindelijk
uitstierven. Homo sapiens bleef als enige mensensoort over.
Subparagraaf 1.1.2 - De nomadische samenleving van jager-verzamelaars
Jagen en verzamelen is de oudste bestaanswijze van de mens. Jager‑verzamelaars leefden
in kleine groepen en trokken rond op zoek naar voedsel; daarom hadden zij een nomadische
levenswijze. Sommige hedendaagse groepen, zoals in delen van het Amazonegebied, leven
nog steeds (semi-)nomadisch. Door het permanente groeiseizoen hoeven zij daar minder
ver te trekken dan in gebieden met sterke seizoenswisselingen.
De jager-verzamelaars die in prehistorisch Europa leefden, moesten zich aanpassen aan
een klimaat met duidelijke seizoenen. Ze hielden rekening met het trekgedrag van dieren en
legden, waar mogelijk, beperkte wintervoorraden aan. Hun levenswijze was volledig
afhankelijk van de natuur en veranderde voortdurend met het klimaat en de beschikbaarheid
van voedsel.
,Subparagraaf 1.1.3 - Rendierjagers
Ongeveer 13.000 jaar geleden eindigde de extreme kou van de laatste ijstijd en werd het
klimaat in West-Europa iets warmer. Er heerste toen een toendraklimaat, met
zomertemperaturen tot ongeveer tien graden. Op deze toendra leefden de rendierjagers. Zij
trokken nomadisch rond om te jagen en voedsel te verzamelen. In de zomer verbleven zij in
de omgeving van de Lage Landen om de trekkende rendierkuddes te onderscheppen. Het
vlees, de huid en de botten van de rendieren gebruikten zij voor voedsel, kleding, tenten en
gereedschap. Veel grote dieren die eerder op de toendra leefden, waren inmiddels
verdwenen.
De rendierjagers maakten gebruik van vuur om voedsel beter verteerbaar te maken en om
roofdieren op afstand te houden. Hun gereedschappen waren vooral gemaakt van
vuursteen: kleine, scherpe werktuigen die geschikt waren voor snijden, schrapen en jagen.
Voor de jacht gebruikten zij speren en pijl-en-boog, beide voorzien van vuurstenen punten.
Daarnaast maakten zij ook werktuigen van bot en hout. Er zijn geen sporen van vaste
woningen gevonden; alleen resten van zomerkampen. Archeologen gaan ervan uit dat de
rendierjagers woonden in tenten van rendierhuiden.
Subparagraaf 1.1.4 - Jagers en vissers
Door de stijgende temperaturen na de laatste ijstijd veranderde de toendra geleidelijk in een
bosrijk gebied. De rendieren trokken mee naar het hoge noorden, terwijl andere diersoorten
juist profiteerden van het warmere klimaat en de grotere voedselrijkdom. Ook ontstonden er
visrijke meren, rivieren en beekjes.
Rond 7000 v. Chr. hoefden de jager-verzamelaars in de Lage Landen niet meer grote
afstanden af te leggen. In een relatief klein gebied konden zij het hele jaar door voldoende
voedsel vinden. In de lente werd veel gevist, in de herfst verzamelden zij noten en vruchten,
en gedurende het hele jaar werd er gejaagd. Sommige groepen gebruikten bij de jacht en
visvangst boomstamkano’s met peddels en zetten visfuiken uit in het water.
Paragraaf 1.2 - De overgang van jagen en verzamelen naar landbouw
De eerste boeren leefden rond 10.000 v. Chr. in het Midden‑Oosten, in een gebied dat
bekendstaat als de Vruchtbare Halvemaan. In dit gebied begonnen mensen voor het eerst
gewassen te verbouwen en dieren te houden. Vanuit de Vruchtbare Halvemaan verspreidde
de landbouw zich geleidelijk naar omliggende regio’s en bereikte uiteindelijk ook
West-Europa.
Subparagraaf 1.2.1 - De Agrarische Revolutie
In de Vruchtbare Halvemaan kwamen natuurlijke graanvelden voor. In dit gebied ontstonden
rond 9000 v. Chr. de eerste agrarische samenlevingen. De overgang van jagen‑verzamelen
naar landbouw had zulke grote gevolgen dat men spreekt van de Agrarische Revolutie:
1. De boeren gingen de natuur naar hun hand zetten.
2. De voedselproductie nam toe en daardoor groeide de bevolking.
3. Niet iedereen hoefde nog op het land te werken, waardoor sommige mensen zich
konden specialiseren in nieuwe technieken.
4. De samenleving werd complexer en er ontstond een hiërarchie met onder meer
koningen, priesters, soldaten, boeren en slaven.
,In de Vruchtbare Halvemaan begonnen boeren graan te verbouwen op akkers. Wilde dieren
werden bij de akkers weggehouden; volwassen dieren werden gedood, maar jonge dieren
werden tam gemaakt en gefokt. Door selectie op tamheid ontstonden kuddes vee die door
herders werden gehoed. Boeren woonden in nederzettingen bij hun akkers en konden meer
voedsel produceren, waardoor de bevolking verder groeide. Specialisatie nam toe: men
ontwikkelde technieken zoals het spinnen en weven van wol, en later het gebruik van
metalen. Runderen, ezels en paarden werden gebruikt als lastdieren en, na de uitvinding
van het wiel, als trekdieren voor karren en ploegen. Het ploegen en bemesten van het land
maakte de grond vruchtbaarder.
Door bevolkingsgroei breidden boeren de landbouwgrond buiten de Vruchtbare Halvemaan
steeds verder uit, onder andere door bossen te kappen en door irrigatie. De ontwikkeling van
landbouw had echter ook nadelen:
- Boeren moesten meer tijd besteden aan voedselproductie dan jager-verzamelaars.
- Vroege landbouwvormen leidden vaak tot bodemerosie.
- Afvalhopen bij nederzettingen werden een bron van ziekten, en sommige dierziekten
sprongen over op de mens, zoals griep, pest, pokken en q‑koorts.
Subparagraaf 1.2.2 - De eerste boeren in West-Europa
Rond 5300 v. Chr. bereikte de landbouw, door bevolkingsgroei en uitbreiding vanuit de
Vruchtbare Halvemaan, voor het eerst in West-Europa. De boeren die zich hier vestigden
behoren tot de bandkeramiekcultuur. Zij kozen graag voor de vruchtbare en makkelijk te
bewerken lössgrond, die in Nederland alleen in Zuid-Limburg voorkomt. Hier bouwden zij
grote boerderijen van soms meer dan dertig meter lang. De akkers werden aangelegd op
plekken waar bos was gekapt.
De naam bandkeramiekcultuur verwijst naar het aardewerk dat versierd was met ingekraste
banden. Dit aardewerk, samen met stenen werktuigen, is vooral teruggevonden in
grafkuilen.
Tussen 3500 en 2700 v. Chr. leefde in Noord-Nederland de trechterbekercultuur. Deze
cultuur kreeg haar naam door de trechtervormige potten, bekers en schalen die samen met
sieraden en wapens in hunebedden werden meegegeven aan overledenen.
, Hunebedden zijn de meest opvallende prehistorische monumenten van Nederland. Ze
komen in heel Noordwest‑Europa voor, maar in Nederland vooral in Drenthe. Het zijn
grafkelders gebouwd van enorme zwerfkeien die in de voorlaatste ijstijd door gletsjers naar
dit gebied zijn verplaatst. De bouw verliep waarschijnlijk met behulp van houten rollers,
balken of sleden, mogelijk getrokken door ossen. Met aarden wallen, houten palen en
kleinere stenen werden de grote keien in positie gebracht. Daarna werd het geheel bedekt
met een heuvel en werden de kieren opgevuld met kleinere stenen.
Subparagraaf 1.2.3 - Steen, brons en IJzer
De eerste boeren gebruikten, net als de jager-verzamelaars, vooral stenen wapens en
gereedschappen. Daarom wordt deze periode de Steentijd genoemd. Vooral vuursteen was
onmisbaar: het kon goed worden bewerkt door er in de lengterichting spanen vanaf te slaan.
De scherpe randen van deze stukken vuursteen werden gebruikt voor bijlen, messen, boren
en pijlpunten.
Rond 4000 v. Chr. werd vuursteen zelfs door middel van mijnbouw gewonnen. In het
Krijtland van Zuid-Limburg zijn vuursteenmijnen gevonden. Via schachten daalden
mijnwerkers af naar de vuursteenlagen, waar zij ondergrondse gangen groeven om de
knollen los te hakken. Bovengronds werden hieruit halfproducten gemaakt, zoals ruwe bijlen
en langwerpige spanen. Deze werden tot op honderden kilometers afstand verhandeld,
waarna gebruikers er zelf de gewenste werktuigen van maakten.
Geleidelijk ontdekten mensen het gebruik van metalen. Eerst werden voorwerpen gemaakt
van puur koper, maar dat was te zacht en buigzaam. Door koper te mengen met tin ontstond
brons, een veel sterker en bruikbaarder metaal. Rond 2100 v. Chr. verschenen in Europa de
eerste bronzen voorwerpen, zoals sieraden, bijlen en speerpunten, die werden gegoten in
mallen.
Vanaf ongeveer 700 v. Chr. werd in Europa ook ijzer gebruikt. Een belangrijk voordeel van
ijzer was dat ijzererts op veel meer plaatsen te vinden waren dan koper‑ en tinerts. Het
smelten van ijzer vereist echter veel hogere temperaturen en dus nieuwe technologische
kennis. Toch werd ijzer uiteindelijk het belangrijkste metaal voor gereedschappen en
wapens.
