1 De sociologische verzuchting
1.1 Wat is sociologie? Een poging tot definitie, die gelukkig
mislukt
Geen definities, want
Helpen niet om begrijpen
Kunnen evt kennis kernachtig samenvatten, als men heeft begrepen
Hier ligt nadruk op begrijpen
Sociologie als een avontuur
o Jonge discipline, daarom levendig
o Diep verdeelde wetenschap
o Het is moeilijk om sociologie te definiëren
1.2 Wat de sociologie ons leert
1.2.1 Belangrijkste les
Sociologie is een discipline die kijkt naar de wijze waarop mensen samenleven dus de
eindbestemming van de sociologie kan enkel een inzicht in dat samenleven zijn.
“ALLES IS CONTINGENT, MAAR DAAROM NIET ARBITRAIR”
- Contingent: Verwijst naar maatschappelijke context die ook anders geweest kon zijn
- Arbitrair: willekeurig, zonder reden, zomaar
VB: Het huwelijk (door George Murdock, ‘Murdock-files’)
- Monogamie 20%
- Polygamie 80%
We worden ons langzaamaan bewust van de diversiteit van culturen. Dit was geen
makkelijk proces, variatie werd lang ontkend. (à ‘andere culturen zijn achterlijk, zij
zullen later tot zelfde beschaving evolueren als de westerse beschaving’)
Blaise Pascal: ‘Wat geldt als waarheid aan de ene kant van de Pyreneeën, is dwaasheid aan de
andere kant.’
1.2.2 Contingentie
Het besef van contingentie speelt een belangrijke rol in de sociologie.
Howard Becker: “Afwijkend gedrag wordt door de samenleving geproduceerd.”
- De normen die we hanteren om afwijkend en crimineel gedrag te beoordelen zijn van sociale
oorsprong en
daarom verschillen deze van de ene tot de andere samenleving.
→ VB: Verkrachting binnen een huwelijksrelatie bestaat in sommige culturen niet
omdat een man recht heeft op seks, ook tegen haar wil in. In andere culturen
primeert instemming van de vrouw en kan verkrachting binnen een huwelijk dus wel.
- Hij maakt duidelijk dat sociologie met betrekking tot het afwijkende gedrag een
dubbele taak heeft:
→ Verklaren waarom bepaalde individuen tot afwijkend gedrag komen
→ Verklaren waarom bepaalde gedragingen in bepaalde culturen afwijkend zijn en in
andere niet
1
,1.3 Contingent, maar niet arbitrair
VAN: wetten en reglementen opgelegd door God of door de natuur
NAAR: wetten en reglementen door mensen gemaakt à dreigt respect voor regels te verdwijnen
Jean-Jacques Rousseau (18e E):
Mensen zullen wetten pas naleven als religie hen daartoe aanzet en motiveert
Religies moeten bijdragen tot burgerdeugd: goede degelijke burgers kwamen
Civiele religies = eventuele nieuwe religies die de aandacht voor burgerdeugd centraal
dienden te stellen
- Vraag die Rousseau stelde à nog steeds actueel
→ Hoe kan men mensen de wet doen eerbiedigen als ze er zich bewust van worden dat
ze die zelf hebben gemaakt?
→ Het is evident dat ze de wetten en reglementen respecteren als ze geloven dat deze
van buitenaf, door God en door natuur, worden opgelegd
Karl Marx: “Mensen maken hun eigen geschiedenis, doch niet onder de voorwaarden die ze zelf
kiezen.”
Nu volgt vraag: Waarom is het contingente niet arbitrair?
Drie manieren waarop die vraagstelling in de loop vd geschiedenis vd sociologie werd
aangepakt
1.3.1 Verlichting en Tegen-Verlichting
- Sociologie als poging om tegenstellingen verlichting en tegen-verlichting te overstijgen
- “Waarom is het contingente niet arbitrair?”à centraal in de discussie tssn
vertegenwoordigers V en T-V
VERLICHTING TEGEN-VERLICHTING
- Tegen religie als ordehaver - Negatief beeld van menselijke natuur
- Voor eigen rede en redeneervermogen - Redelijk handelen leidt tot egoïsme en
- Mens moet naar zijn natuur leren leven onrecht
- Kennis, rede, van natuur via - Vooral handelen uit eigenbelang
wetenschap, zal redelijk gedrag - Limieten opleggen
bevorderen - Religie en gezag is nodig om SL te redden
- Rede en wetenschappelijk denken - Zonder geloof: bijgeloof, blind respect voor
brengt geluk, rust, vooruitgang traditie, manipuleren met rituelen,…
1.3.2 Grondlegger sociologie: Auguste Comte (1798-1857)
Auguste Comte bedacht de term ‘sociologie’
Pleitte voor sterk zakelijke, op strakke observatie en logica gesteunde sociologie (=
positivistische benadering van de sociale werkelijkheid)
GEEN aandacht voor oorsprong, bestemming of bedoeling vd mens
WEL aandacht voor het ontdekken van regelmaten in het gedrag en deze moeten de
onveranderlijkheid van echte wetmatigheden hebben
Hij ondertekende 3 stadia in menselijke ontwikkelingen:
1) Religieuze
2) Metafysische
3) Wetenschappelijke denken (menselijk handelen en samenleven worden door rede
gestuurd)
Verlichtingsdenker (sociale fysica), maar gevoelig voor argumenten van Tegen-Verlichting:
- Geloofde niet dat rede automatisch tot een goede samenleving zou leiden
- Stelde in vraag waarom mensen wetten en normen zouden respecteren als zij inzien dat dit
slechts conventies (beperkingen) zijn
2
,Bij de denkers van de Tegen-Verlichting haalde hij het idee dat een maatschappelijke orde niet
door individueel redelijk gedrag of dwang alleen kan worden in stand gehouden, maar dat respect
voor de wetten en de maatschappelijke orde een irrationele grondslag heeft. (Volgens
Tegen-Verlichting steunt dit op bijgeloof, onverklaard respect voor gezag, verleiding door en de
fascinatie voor rituelen)
→ Comte vond de visie van Tegen-Verlichting te bleek, omdat het handhaven van de orde erin
verschijnt als een grootschalige volksverlakkerij.
→ Ook de oude religies hadden afgedaan voor Comte
→ Religie moest voor praktische, maatschappelijke doelstellingen dienen + moet aangepast
zijn aan nieuwe inzichten van het wetenschappelijk denken
Hij ging op zoek naar een manier waarop mensen bewust kunnen worden van de rol die de
mensheid speelt in het scheppen van de sociale orde, zonder dat dit tot het gevoel leidt dat
alles willekeurig is en dat bestaande orde enkel door dwang en misleiding kan worden
gehandhaafd.
Oplossing:
- Het menselijk handelen wordt geleid door
→ Rede à gericht door wetenschap
→ Emotie à gericht door religie
- Moeten met elkaar gekanaliseerd worden om voor goede, positieve doelen te zorgen.
- Emoties halen het altijd op de rede à 1 oplossing à Maak de rede zelf voorwerp van
de religie
à RELIGIE VAN DE MENSHEID
→ Ging daar de mist in à hij ging te ver in het ‘uitdokteren’ bv: een nieuwe kalender
etc.
1.3.3 Debat tussen Habermas en Luhmann
Vraag blijft actueel: Hoe kunnen mensen hun eigen lot in handen nemen?
Hoe leven met het contingente?
HABERMANS (1929 - …) LUHMANN (1927 – 1998)
Verlichtingsdenker, maar Verlichting - Tegen-Verlichtingsdenker
is een onvoldragen proces. Redelijke mensen kunnen het na een
Wetenschappelijke rede kan ons niet discussie nog steeds oneens zijn, niet
overtuigd dat iedereen dezelfde mening zal
zeggen wat we moeten doen, ze kan
krijgen à we hebben regels en wetten
ons wel vertellen hoe we iets nodig die gerespecteerd worden (ookal
moeten aanpakken. kunnen deze niet rechtvaardig zijn) Hij zal
Hoe-vraag vs waarom-vraag dus keuzemogelijkheden van de mensen
Methode van de wetenschap beperken (religie, traditie, … )
Project nog onvoldragen We moeten met het contingente leren
Open communicatie leven, door het arbitraire te
aanvaarden.
Iedereen mag zijn eigen mening geven
Het arbitraire aanvaarden kunnen we doen
Redelijke, eerlijke mensen worden het door
eens Meerderheidsregel
Regels en instellingen die we zelf maken Rechtspositivisme (= Een wet verdient
houden op met arbitrair te zijn, het respect, ongeacht haar inhoud of doelen,
arbitraire verdwijnt. zolang ze maar op een correcte wijze tot
stand gekomen is)
Over wat rechtvaardig is zullen we het
nooit eens zijn.
Beiden op zoek naar wijze waarop we het besef van contingentie kunnen omgaan
Sociologie = een van de manieren waarop hedendaagse mensen zoeken naar wat orde
mogelijk maakt in een maatschappij die weet dat ze zichzelf schept
3
, 1.4 Waarom al die zorgen om orde?
Het sociologisch ‘probleem van de orde’ verwijst niet naar het behoud van bestaande
machtsverhoudingen, wetten, regels,… maar naar het behoud van de mogelijkheid om tot
nageleefde regels te komen.
Voorbeeld: Het doet er niet toe of we links of rechts rijden, het is wel belangrijk dat we hierover een
regels aannemen en naleven.
Hoe komen we tot die nageleefde regels?
- Sociale orde = datgene wat het leven een mate van voorspelbaarheid en
berekenbaarheid geeft, het leven zo leefbaar maakt, zelfs bij extreme conflicten.
Om de sociale orde te begrijpen moeten we enige afstand nemen van ons eigen handelen, we
moeten het vanzelfsprekende even problematiseren.
Voorbeeld: Waarom rijdt de trein naar Rotterdam inderdaad naar Rotterdam?
Vaststelling: Zonder beperkingen, zonder het respect voor bepaalde regels, zou het leven
volkomen onvoorspelbaar en onleefbaar worden. Gevolg: een oorlog van allen tegen allen.
Twee fundamentele sociologische vragen:
- Hoe worden voorspelbaarheid en mate van orde gerealiseerd?
= Probleem van de orde
- Welke regels zijn absoluut nodig en dus niet-arbitrair? Wat is niet contingent?
= Probleem van de niet-arbitraire contingentie
1.5 Legitimerende verhalen: natuur, geschiedenis en
samenhang
In een samenleving die bewust is van het contingente, zal er altijd onrust zijn rond die
belangrijke les (alles is contingent, maar daarom niet arbitrair) à makkelijkste om daarmee
om te gaan is het contingente te ontkennen.
In onze SL zijn er bepaalde aspecten van onze maatschappelijke organisatie die buiten de wil
van de mens liggen à mag je niet in vraag stellen.
Drie legitimerende verhaalstructuren (bronnen van niet-contingente en niet-arbitraire):
Natuur
Geschiedenis
Samenhang
Niet-contingente: Als je mensen kunt overtuigen van deze verhalen, dan zet je bepaalde dingen
van de maatschappelijke orde buiten discussie. è Verhalen die als kern hebben “bepaalde
elementen van de bestaande orde zijn de enige mogelijke en kunnen we niet
veranderen”
Niet-arbitraire: Regelmaten die kunnen bestudeerd worden, want het is niet willekeurig / per
toeval
1.5.1 Natuur
Bepaalde elementen vd maatschappelijke organisatie sluiten het best aan bij de
(menselijke) natuur, en bij de natuur moet je je bij neerleggen.
Mensen zijn fysieke organismen, met beperkingen (ouder worden)
àBeperkingen overwinnen (levensverwachting verlengen / leren vliegen /..)
Hayek (1899 – 1992)
- De markteconomie is een ordening die overeenstemt met de aangeboren instincten van de
mens.
- Inzicht in de natuur van de mens leidt tot een keuze voor de radicale vormen van
vrijemarkteconomie.
- Volkomen onwetenschappelijk beroep doen op de natuur
→ Reactie: genetica verwerpen als verklaring vh handelen en denken vd mens
→ Evenwicht: onwetenschappelijke eenzijdigheid gecorrigeerd door een groeiende
belangstelling voor de sociale en culturele relevantie van evolutie en genetica
4
1.1 Wat is sociologie? Een poging tot definitie, die gelukkig
mislukt
Geen definities, want
Helpen niet om begrijpen
Kunnen evt kennis kernachtig samenvatten, als men heeft begrepen
Hier ligt nadruk op begrijpen
Sociologie als een avontuur
o Jonge discipline, daarom levendig
o Diep verdeelde wetenschap
o Het is moeilijk om sociologie te definiëren
1.2 Wat de sociologie ons leert
1.2.1 Belangrijkste les
Sociologie is een discipline die kijkt naar de wijze waarop mensen samenleven dus de
eindbestemming van de sociologie kan enkel een inzicht in dat samenleven zijn.
“ALLES IS CONTINGENT, MAAR DAAROM NIET ARBITRAIR”
- Contingent: Verwijst naar maatschappelijke context die ook anders geweest kon zijn
- Arbitrair: willekeurig, zonder reden, zomaar
VB: Het huwelijk (door George Murdock, ‘Murdock-files’)
- Monogamie 20%
- Polygamie 80%
We worden ons langzaamaan bewust van de diversiteit van culturen. Dit was geen
makkelijk proces, variatie werd lang ontkend. (à ‘andere culturen zijn achterlijk, zij
zullen later tot zelfde beschaving evolueren als de westerse beschaving’)
Blaise Pascal: ‘Wat geldt als waarheid aan de ene kant van de Pyreneeën, is dwaasheid aan de
andere kant.’
1.2.2 Contingentie
Het besef van contingentie speelt een belangrijke rol in de sociologie.
Howard Becker: “Afwijkend gedrag wordt door de samenleving geproduceerd.”
- De normen die we hanteren om afwijkend en crimineel gedrag te beoordelen zijn van sociale
oorsprong en
daarom verschillen deze van de ene tot de andere samenleving.
→ VB: Verkrachting binnen een huwelijksrelatie bestaat in sommige culturen niet
omdat een man recht heeft op seks, ook tegen haar wil in. In andere culturen
primeert instemming van de vrouw en kan verkrachting binnen een huwelijk dus wel.
- Hij maakt duidelijk dat sociologie met betrekking tot het afwijkende gedrag een
dubbele taak heeft:
→ Verklaren waarom bepaalde individuen tot afwijkend gedrag komen
→ Verklaren waarom bepaalde gedragingen in bepaalde culturen afwijkend zijn en in
andere niet
1
,1.3 Contingent, maar niet arbitrair
VAN: wetten en reglementen opgelegd door God of door de natuur
NAAR: wetten en reglementen door mensen gemaakt à dreigt respect voor regels te verdwijnen
Jean-Jacques Rousseau (18e E):
Mensen zullen wetten pas naleven als religie hen daartoe aanzet en motiveert
Religies moeten bijdragen tot burgerdeugd: goede degelijke burgers kwamen
Civiele religies = eventuele nieuwe religies die de aandacht voor burgerdeugd centraal
dienden te stellen
- Vraag die Rousseau stelde à nog steeds actueel
→ Hoe kan men mensen de wet doen eerbiedigen als ze er zich bewust van worden dat
ze die zelf hebben gemaakt?
→ Het is evident dat ze de wetten en reglementen respecteren als ze geloven dat deze
van buitenaf, door God en door natuur, worden opgelegd
Karl Marx: “Mensen maken hun eigen geschiedenis, doch niet onder de voorwaarden die ze zelf
kiezen.”
Nu volgt vraag: Waarom is het contingente niet arbitrair?
Drie manieren waarop die vraagstelling in de loop vd geschiedenis vd sociologie werd
aangepakt
1.3.1 Verlichting en Tegen-Verlichting
- Sociologie als poging om tegenstellingen verlichting en tegen-verlichting te overstijgen
- “Waarom is het contingente niet arbitrair?”à centraal in de discussie tssn
vertegenwoordigers V en T-V
VERLICHTING TEGEN-VERLICHTING
- Tegen religie als ordehaver - Negatief beeld van menselijke natuur
- Voor eigen rede en redeneervermogen - Redelijk handelen leidt tot egoïsme en
- Mens moet naar zijn natuur leren leven onrecht
- Kennis, rede, van natuur via - Vooral handelen uit eigenbelang
wetenschap, zal redelijk gedrag - Limieten opleggen
bevorderen - Religie en gezag is nodig om SL te redden
- Rede en wetenschappelijk denken - Zonder geloof: bijgeloof, blind respect voor
brengt geluk, rust, vooruitgang traditie, manipuleren met rituelen,…
1.3.2 Grondlegger sociologie: Auguste Comte (1798-1857)
Auguste Comte bedacht de term ‘sociologie’
Pleitte voor sterk zakelijke, op strakke observatie en logica gesteunde sociologie (=
positivistische benadering van de sociale werkelijkheid)
GEEN aandacht voor oorsprong, bestemming of bedoeling vd mens
WEL aandacht voor het ontdekken van regelmaten in het gedrag en deze moeten de
onveranderlijkheid van echte wetmatigheden hebben
Hij ondertekende 3 stadia in menselijke ontwikkelingen:
1) Religieuze
2) Metafysische
3) Wetenschappelijke denken (menselijk handelen en samenleven worden door rede
gestuurd)
Verlichtingsdenker (sociale fysica), maar gevoelig voor argumenten van Tegen-Verlichting:
- Geloofde niet dat rede automatisch tot een goede samenleving zou leiden
- Stelde in vraag waarom mensen wetten en normen zouden respecteren als zij inzien dat dit
slechts conventies (beperkingen) zijn
2
,Bij de denkers van de Tegen-Verlichting haalde hij het idee dat een maatschappelijke orde niet
door individueel redelijk gedrag of dwang alleen kan worden in stand gehouden, maar dat respect
voor de wetten en de maatschappelijke orde een irrationele grondslag heeft. (Volgens
Tegen-Verlichting steunt dit op bijgeloof, onverklaard respect voor gezag, verleiding door en de
fascinatie voor rituelen)
→ Comte vond de visie van Tegen-Verlichting te bleek, omdat het handhaven van de orde erin
verschijnt als een grootschalige volksverlakkerij.
→ Ook de oude religies hadden afgedaan voor Comte
→ Religie moest voor praktische, maatschappelijke doelstellingen dienen + moet aangepast
zijn aan nieuwe inzichten van het wetenschappelijk denken
Hij ging op zoek naar een manier waarop mensen bewust kunnen worden van de rol die de
mensheid speelt in het scheppen van de sociale orde, zonder dat dit tot het gevoel leidt dat
alles willekeurig is en dat bestaande orde enkel door dwang en misleiding kan worden
gehandhaafd.
Oplossing:
- Het menselijk handelen wordt geleid door
→ Rede à gericht door wetenschap
→ Emotie à gericht door religie
- Moeten met elkaar gekanaliseerd worden om voor goede, positieve doelen te zorgen.
- Emoties halen het altijd op de rede à 1 oplossing à Maak de rede zelf voorwerp van
de religie
à RELIGIE VAN DE MENSHEID
→ Ging daar de mist in à hij ging te ver in het ‘uitdokteren’ bv: een nieuwe kalender
etc.
1.3.3 Debat tussen Habermas en Luhmann
Vraag blijft actueel: Hoe kunnen mensen hun eigen lot in handen nemen?
Hoe leven met het contingente?
HABERMANS (1929 - …) LUHMANN (1927 – 1998)
Verlichtingsdenker, maar Verlichting - Tegen-Verlichtingsdenker
is een onvoldragen proces. Redelijke mensen kunnen het na een
Wetenschappelijke rede kan ons niet discussie nog steeds oneens zijn, niet
overtuigd dat iedereen dezelfde mening zal
zeggen wat we moeten doen, ze kan
krijgen à we hebben regels en wetten
ons wel vertellen hoe we iets nodig die gerespecteerd worden (ookal
moeten aanpakken. kunnen deze niet rechtvaardig zijn) Hij zal
Hoe-vraag vs waarom-vraag dus keuzemogelijkheden van de mensen
Methode van de wetenschap beperken (religie, traditie, … )
Project nog onvoldragen We moeten met het contingente leren
Open communicatie leven, door het arbitraire te
aanvaarden.
Iedereen mag zijn eigen mening geven
Het arbitraire aanvaarden kunnen we doen
Redelijke, eerlijke mensen worden het door
eens Meerderheidsregel
Regels en instellingen die we zelf maken Rechtspositivisme (= Een wet verdient
houden op met arbitrair te zijn, het respect, ongeacht haar inhoud of doelen,
arbitraire verdwijnt. zolang ze maar op een correcte wijze tot
stand gekomen is)
Over wat rechtvaardig is zullen we het
nooit eens zijn.
Beiden op zoek naar wijze waarop we het besef van contingentie kunnen omgaan
Sociologie = een van de manieren waarop hedendaagse mensen zoeken naar wat orde
mogelijk maakt in een maatschappij die weet dat ze zichzelf schept
3
, 1.4 Waarom al die zorgen om orde?
Het sociologisch ‘probleem van de orde’ verwijst niet naar het behoud van bestaande
machtsverhoudingen, wetten, regels,… maar naar het behoud van de mogelijkheid om tot
nageleefde regels te komen.
Voorbeeld: Het doet er niet toe of we links of rechts rijden, het is wel belangrijk dat we hierover een
regels aannemen en naleven.
Hoe komen we tot die nageleefde regels?
- Sociale orde = datgene wat het leven een mate van voorspelbaarheid en
berekenbaarheid geeft, het leven zo leefbaar maakt, zelfs bij extreme conflicten.
Om de sociale orde te begrijpen moeten we enige afstand nemen van ons eigen handelen, we
moeten het vanzelfsprekende even problematiseren.
Voorbeeld: Waarom rijdt de trein naar Rotterdam inderdaad naar Rotterdam?
Vaststelling: Zonder beperkingen, zonder het respect voor bepaalde regels, zou het leven
volkomen onvoorspelbaar en onleefbaar worden. Gevolg: een oorlog van allen tegen allen.
Twee fundamentele sociologische vragen:
- Hoe worden voorspelbaarheid en mate van orde gerealiseerd?
= Probleem van de orde
- Welke regels zijn absoluut nodig en dus niet-arbitrair? Wat is niet contingent?
= Probleem van de niet-arbitraire contingentie
1.5 Legitimerende verhalen: natuur, geschiedenis en
samenhang
In een samenleving die bewust is van het contingente, zal er altijd onrust zijn rond die
belangrijke les (alles is contingent, maar daarom niet arbitrair) à makkelijkste om daarmee
om te gaan is het contingente te ontkennen.
In onze SL zijn er bepaalde aspecten van onze maatschappelijke organisatie die buiten de wil
van de mens liggen à mag je niet in vraag stellen.
Drie legitimerende verhaalstructuren (bronnen van niet-contingente en niet-arbitraire):
Natuur
Geschiedenis
Samenhang
Niet-contingente: Als je mensen kunt overtuigen van deze verhalen, dan zet je bepaalde dingen
van de maatschappelijke orde buiten discussie. è Verhalen die als kern hebben “bepaalde
elementen van de bestaande orde zijn de enige mogelijke en kunnen we niet
veranderen”
Niet-arbitraire: Regelmaten die kunnen bestudeerd worden, want het is niet willekeurig / per
toeval
1.5.1 Natuur
Bepaalde elementen vd maatschappelijke organisatie sluiten het best aan bij de
(menselijke) natuur, en bij de natuur moet je je bij neerleggen.
Mensen zijn fysieke organismen, met beperkingen (ouder worden)
àBeperkingen overwinnen (levensverwachting verlengen / leren vliegen /..)
Hayek (1899 – 1992)
- De markteconomie is een ordening die overeenstemt met de aangeboren instincten van de
mens.
- Inzicht in de natuur van de mens leidt tot een keuze voor de radicale vormen van
vrijemarkteconomie.
- Volkomen onwetenschappelijk beroep doen op de natuur
→ Reactie: genetica verwerpen als verklaring vh handelen en denken vd mens
→ Evenwicht: onwetenschappelijke eenzijdigheid gecorrigeerd door een groeiende
belangstelling voor de sociale en culturele relevantie van evolutie en genetica
4
