Geschiedenis O&O
College 1 (H4 – 4.6)
Kindertijd ca. 1500 – 1800 in west Europa; een debat tussen evolutionisten (1960-1987) en revisionisten
(1983-1995).
Evolutionisten: nadruk op discontinuïteit
- Uitvinding van de kindertijd – Schama
- Ontdekking van het kind – Ariès
- Ontstaan van het moderne gezin – Shorter
- Emotionalisering van het gezinsleven – Stone
Revisionisten: nadruk op continuïteit
- kindertijd, ouderliefde en erkenning belang van opvoeding al ca. 1500 in Europa. Dit is gebaseerd op
dagboeken en autobiografieën.
Philip Ariès (1960) = 1e evolutionist
Ontdekking kwetsbaarheid en vormbaarheid kind, ontstaan aparte kinderwereld (school) – groeiende
afstand tussen kind en volwassene, schooldiscipline motor.
Linda Pollock (1983)
Onderzocht gevoelens en ervaringen ouders in egodocumenten (ca. 35o dagboeken en autobiografieën
1500-1900) de conclusie hieruit was dat kindertijd en ouderliefde aanwezig was vanaf 1500.
Kritiek: bronnen in meerderheid van gegoede burgerij + protestanten
Revisionisten ontdekten
1. Hoge zuigelingen- en kindersterfte; minder dan de helft werd 20 jaar. Hoge sterfte niet door gebrek
aan ouderliefde, maar door een gebrek aan hygiëne en armoede. Evolutionisten dachten dat
kindersterfte een gebrek aan ouderliefde was.
2. Ziekte en dood kinderen: Ouders daarbij niet onverschillig (evolutionisten), maar bezorgd en diep
bedroefd. Eerder schreven ze niet zo uitgebreid over de kinderen.
3. Inbakeren: Niet uit gemakzucht (evolutionisten), maar ter bescherming
4. Min (voedster): niet uit gemakzucht (evolutionisten), maar uit noodzaak
5. Vondelingen: niet uit onverschilligheid (evolutionisten), maar uit noodzaak. Met name ongehuwde
moeders. Anders buiten huwelijk seks gehad en werd je een verstoten.
6. Discipline: geen harde straffen (evolutionisten), mildheid regel – onderwijzers klaagden in NL
voortdurend over ouders die te zwak waren
Naast continuïteit maar ook discontinuïteit
vanaf 1750 in bronnen meer: persoonlijke uitingen van affectie jegens kinderen, aandacht voor het kind,
geloof in opvoedbaarheid. De extreme standpunten van evolutionisten en revisionisten beide
onhoudbaar.
,Conclusie debat over evolutionisten en revisionisten over kindertijd:
- Continuïteit in oog voor het kind en in liefdevolle praktijken (revisionisten)
- Evolutie: steeds meer aandacht voor het kind en opvoeding met name na 1750 (evolutionisten)
- Stimuli volgens evolutionisten: vrije markteconomie, bourgeoisie en protestantisme.
College 2 – Pedagogische stromingen (1500-1700 H1 – 1.3 en H11 – 11.6)
1) Humanisme (Ca. 1500): Erasmus
Sterk geloof in opvoedbaarheid
2) Reformatie (Ca. 1600)
Opvoeding tot vroomheid
3) Pedagogisch realisme (Ca. 1650): Comenius
Didactiek, realia
Humanisme ca. 1500
Geleerdheid stond hoog in aanzien in het Humanisme. Men geloofde sterk in het nut van vorming. Men
oriënteerde zich hierbij op de klassieke oudheid, vooral voor wat betreft de goede zeden (deugden en
daaruit voortkomende gedragsregels). Kennis en zeden zag men in elkaars verlengde. Maar men
probeerde, op de schouders van de klassieken, ook verder te komen in de wetenschappen, zoals
universeel geleerde, kunstenaar en uitvinder Leonardo da Vinci laat zien.
- Humanisme = Intellectuele stroming binnen Renaissance, nadruk op kenbaarheid wereld door de mens
kenmerken
- Hoge waardering van de mens en zijn mogelijkheden (met name kennisverwerving)
- Geloof in opvoedbaarheid (van verstand, zeden, gedrag)
- Klassieke oudheid als inspiratiebron
D. Erasmus (1469-1536): Humanist – moralist
Beroemde Nederlandse humanist Erasmus was, zelf priester, heel kritisch op de RK Kerk. Hij schoof de
geschriften van de kerkvaders (scholastiek) terzijde en las zelf de oorspronkelijke Griekse teksten van het
Christendom. Alleen via kennis van de klassieken kwam men tot deugd, was voor hem onlosmakelijk.
Daarom spotte hij met halfbakken geleerden, zoals schoolmeesters, die de klassieken niet kenden. Hij
publiceerde als eerste een handleiding voor het goede gedrag (etiquette) voor de zonen van de rijke
burgers, die gebaat waren bij beschaafd gedrag. Het sterk verstedelijkte Nederland had weinig adel en
was sterk “burgerlijk”. Hij bespotte allen die zonder kennis en deugd (praktische vroomheid) te kunnen,
van de adel tot de arme boeren. Hun positie in de samenleving lag vast, terwijl de rijke burgers veel te
winnen hadden door beschaafd gedrag. Goede manieren waren stadse manieren (pp. 162-163).
- Afkeer van middeleeuwse scholastiek
- Kritische studie van oorspronkelijke bronnen christendom
- Kritiek op waanwijsheid van schoolmeesters
- Kritiek op onbeschaafden in:
Etiquette (1530): “Je moet je neus niet schoonwrijven aan je pet, of aan je jas: laat dat maar aan de
boeren”
Colloquia (1522):
- Kritiek op adel: bijvoorbeeld op strategisch uithuwelijken kinderen (een huwelijk dat geen huwelijk is);
bepleit vrije keuze en liefdeshuwelijk van burgers
- Kritiek op gebruik min (voedster): “Denk je dat het er echt niet toe doet of je kleine baby het verwante
en vertrouwde levenssap drinkt en wordt gekoesterd…?”
,Erasmus opvoedingsideaal
Erasmus verwachtte veel van de opvoeding (pedagogisch optimisme). Daarbij verwees hij naar
Plutarchus (p. 162). Via kennis (uitgaande van de klassieken) konden mensen worden opgevoed tot
deugd en goede manieren. Kennis gaf de doorslag, maar was niet het einddoel (ware deugd of praktische
vroomheid). Hierin onderscheidde de mens zich van het dier (pp. 13-14). Het kind was bovenal vormbaar
- Doelen: Kennis, deugd, goede manieren
- Klassieken als bron van goede zeden
- Kindbeeld: vormbaar
- Kind op opvoeding aangewezen – vatbaar voor kennis en deugd (1529): “… de bron van alle deugd is
een liefdevolle en toegewijde opvoeding”
- Vroege vorming maar geleidelijk (niet overhaasten) (metafoor fles met smalle hals Quintilianus (p. 509))
- Milde opvoedingsstijl Tegen verwennen moeder, tegen slaan vaders/schoolmeesters
Reformatie – Hervorming ca. 1600
Reformatie stond aan het begin van de Republiek (1580). De Nederlandse Opstand volgde Calvijn, een
strenge variant van het protestantisme met de nadruk op zelfstudie van de Bijbel. Op die centrale rol van
Bijbelstudie stoelde de grote waardering voor volksonderwijs (voor allen) van de Gereformeerde Kerk.
Naast de Gereformeerden waren er ook andere religies in de Republiek (4.2), maar de gereformeerden
hadden voorrechten, zoals het vervullen van openbare ambten.
- Noord-Europa over naar protestantse reformatie
- Zuid-Europa bleef rooms-katholiek (Contrareformatie, geloven op gezag priester)
Opvoedingsideaal Reformatie
Vroomheid (leven volgens bijbel) stond voorop binnen gereformeerde religie. De deugden (eerlijkheid,
hulpvaardigheid etc.) die men nastreefde waren christelijk en burgerlijk. Opvoeding draaide niet om
kennis verwerven (humanisme wel) maar om godsdienstige vorming. Het kind is zondig, daarom
opvoeden een plicht (redden van de kinderziel). Leren lezen in de landstaal door allen was het ideaal. Dit
verklaart de relatief hoge geletterdheid in de Republiek. Dagelijkse godsdienstoefening thuis onder
leiding van het gezinshoofd (vader) met Bijbellezing bij drie maaltijden en voor het slapengaan waren in
de gereformeerde cultuur erg belangrijk.
- Doel vroomheid & deugd-godsdienstonderwijs
- Kindbeeld: kind is zondig opvoeding is een plicht
- Pro volksonderwijs – allen moeten bijbel kunnen lezen (hoge geletterdheid in Republiek)
Opvoedingsidealen Nederlandse calvinisten (1600-1700)
Onderscheiden in de Gematigden en Strikten
Gematigden: (Bijv. J. Cats)
- Kind met (erf)zonde (“vlekbaar”), ook als wit papier
- Opvoeding tot vroomheid, deugd en goede manieren
- Vroeg beginnen: “buygt jeugdig rijs, want d’oude stam, is al te stram”
- Matig strenge opvoedingsstijl: weinig straf: “een eerbaer kint is aen te jagen, door eersucht, niet door
harde slagen
Strikten: (Bijv. J. Koelman), De pligten der ouders (1679)
- Kind is zondig (“tot alle kwaad geneigd”)
- Opvoeding tot (“godzaligheid”)
- Zeer strenge opvoedingsstijl – straf + slaan (“kastijding”) nodig
, Pedagogisch realisme ca. 1650
Gebaseerd op empirisme (leren en ontdekken door ervaring en waarneming), dat ten grondslag lag aan
de wetenschappelijke revolutie die toen inzette en die grote ontdekkingen in de natuurwetenschappen
(incl. geneeskunde) heeft gebracht; Inductie als methode
Comenius (Tsjech, 1592-1670) Protestants didacticus
Zorgde voor vernieuwing in het onderwijs, uitgaande belang zintuigelijke waarneming
Didactische beginselen:
- Nadruk op zaakkennis (realia)
- Leren via zintuigelijke ervaring (aanschouwing)
- Leerstof doseren
- Schoolboeken met plaatjes
Volksonderwijs in moedertaal: “alles aan allen te leren”
Doel: Pansofie (al-wijsheid) (inzicht in algemene ordeningsbeginselen)
Natuurlijke methode (didactica magna, 1657)
- Klassikaal
- Integratie vakken
- één methode
- Geleidelijk: “de natuur overhaast zich niet, maar gaat geleidelijk voorwaarts”
College 3 – De verlichting I (H1.4 en H4.7 – 4.8 en H8)
Verlichting I
1. Verlichtingspedagogiek
2. Vroege verlichting ca. 1700: Locke
3. Franse (hoge) Verlichting ca. 1760: Rousseau
4. Verlichtingspedagogiek in Nederland ca. 1800
Kenmerken verlichting
- Rede (ratio) Menselijk vermogen tot denken erg machtig
- Macht verstand
- Natuur norm
- Geluk in de wereld
- kritiek op absolutisme
- Vrijheid en gelijkheid individu (burger)
- Mens als sociaal wezen
- Afkeer van: bijgeloof, wonderen, autoriteitsgeloof
Probeer zaken te doorgronden met het behulp van je eigen verstand, Goed doen in de wereld niet voor
het hiernamaals. Dit moet samen bereikt worden (andere helpen).
Franse verlichting gericht op atheïsten, andere zetten geloof op 2e plek achtten het minder belangrijk.
College 1 (H4 – 4.6)
Kindertijd ca. 1500 – 1800 in west Europa; een debat tussen evolutionisten (1960-1987) en revisionisten
(1983-1995).
Evolutionisten: nadruk op discontinuïteit
- Uitvinding van de kindertijd – Schama
- Ontdekking van het kind – Ariès
- Ontstaan van het moderne gezin – Shorter
- Emotionalisering van het gezinsleven – Stone
Revisionisten: nadruk op continuïteit
- kindertijd, ouderliefde en erkenning belang van opvoeding al ca. 1500 in Europa. Dit is gebaseerd op
dagboeken en autobiografieën.
Philip Ariès (1960) = 1e evolutionist
Ontdekking kwetsbaarheid en vormbaarheid kind, ontstaan aparte kinderwereld (school) – groeiende
afstand tussen kind en volwassene, schooldiscipline motor.
Linda Pollock (1983)
Onderzocht gevoelens en ervaringen ouders in egodocumenten (ca. 35o dagboeken en autobiografieën
1500-1900) de conclusie hieruit was dat kindertijd en ouderliefde aanwezig was vanaf 1500.
Kritiek: bronnen in meerderheid van gegoede burgerij + protestanten
Revisionisten ontdekten
1. Hoge zuigelingen- en kindersterfte; minder dan de helft werd 20 jaar. Hoge sterfte niet door gebrek
aan ouderliefde, maar door een gebrek aan hygiëne en armoede. Evolutionisten dachten dat
kindersterfte een gebrek aan ouderliefde was.
2. Ziekte en dood kinderen: Ouders daarbij niet onverschillig (evolutionisten), maar bezorgd en diep
bedroefd. Eerder schreven ze niet zo uitgebreid over de kinderen.
3. Inbakeren: Niet uit gemakzucht (evolutionisten), maar ter bescherming
4. Min (voedster): niet uit gemakzucht (evolutionisten), maar uit noodzaak
5. Vondelingen: niet uit onverschilligheid (evolutionisten), maar uit noodzaak. Met name ongehuwde
moeders. Anders buiten huwelijk seks gehad en werd je een verstoten.
6. Discipline: geen harde straffen (evolutionisten), mildheid regel – onderwijzers klaagden in NL
voortdurend over ouders die te zwak waren
Naast continuïteit maar ook discontinuïteit
vanaf 1750 in bronnen meer: persoonlijke uitingen van affectie jegens kinderen, aandacht voor het kind,
geloof in opvoedbaarheid. De extreme standpunten van evolutionisten en revisionisten beide
onhoudbaar.
,Conclusie debat over evolutionisten en revisionisten over kindertijd:
- Continuïteit in oog voor het kind en in liefdevolle praktijken (revisionisten)
- Evolutie: steeds meer aandacht voor het kind en opvoeding met name na 1750 (evolutionisten)
- Stimuli volgens evolutionisten: vrije markteconomie, bourgeoisie en protestantisme.
College 2 – Pedagogische stromingen (1500-1700 H1 – 1.3 en H11 – 11.6)
1) Humanisme (Ca. 1500): Erasmus
Sterk geloof in opvoedbaarheid
2) Reformatie (Ca. 1600)
Opvoeding tot vroomheid
3) Pedagogisch realisme (Ca. 1650): Comenius
Didactiek, realia
Humanisme ca. 1500
Geleerdheid stond hoog in aanzien in het Humanisme. Men geloofde sterk in het nut van vorming. Men
oriënteerde zich hierbij op de klassieke oudheid, vooral voor wat betreft de goede zeden (deugden en
daaruit voortkomende gedragsregels). Kennis en zeden zag men in elkaars verlengde. Maar men
probeerde, op de schouders van de klassieken, ook verder te komen in de wetenschappen, zoals
universeel geleerde, kunstenaar en uitvinder Leonardo da Vinci laat zien.
- Humanisme = Intellectuele stroming binnen Renaissance, nadruk op kenbaarheid wereld door de mens
kenmerken
- Hoge waardering van de mens en zijn mogelijkheden (met name kennisverwerving)
- Geloof in opvoedbaarheid (van verstand, zeden, gedrag)
- Klassieke oudheid als inspiratiebron
D. Erasmus (1469-1536): Humanist – moralist
Beroemde Nederlandse humanist Erasmus was, zelf priester, heel kritisch op de RK Kerk. Hij schoof de
geschriften van de kerkvaders (scholastiek) terzijde en las zelf de oorspronkelijke Griekse teksten van het
Christendom. Alleen via kennis van de klassieken kwam men tot deugd, was voor hem onlosmakelijk.
Daarom spotte hij met halfbakken geleerden, zoals schoolmeesters, die de klassieken niet kenden. Hij
publiceerde als eerste een handleiding voor het goede gedrag (etiquette) voor de zonen van de rijke
burgers, die gebaat waren bij beschaafd gedrag. Het sterk verstedelijkte Nederland had weinig adel en
was sterk “burgerlijk”. Hij bespotte allen die zonder kennis en deugd (praktische vroomheid) te kunnen,
van de adel tot de arme boeren. Hun positie in de samenleving lag vast, terwijl de rijke burgers veel te
winnen hadden door beschaafd gedrag. Goede manieren waren stadse manieren (pp. 162-163).
- Afkeer van middeleeuwse scholastiek
- Kritische studie van oorspronkelijke bronnen christendom
- Kritiek op waanwijsheid van schoolmeesters
- Kritiek op onbeschaafden in:
Etiquette (1530): “Je moet je neus niet schoonwrijven aan je pet, of aan je jas: laat dat maar aan de
boeren”
Colloquia (1522):
- Kritiek op adel: bijvoorbeeld op strategisch uithuwelijken kinderen (een huwelijk dat geen huwelijk is);
bepleit vrije keuze en liefdeshuwelijk van burgers
- Kritiek op gebruik min (voedster): “Denk je dat het er echt niet toe doet of je kleine baby het verwante
en vertrouwde levenssap drinkt en wordt gekoesterd…?”
,Erasmus opvoedingsideaal
Erasmus verwachtte veel van de opvoeding (pedagogisch optimisme). Daarbij verwees hij naar
Plutarchus (p. 162). Via kennis (uitgaande van de klassieken) konden mensen worden opgevoed tot
deugd en goede manieren. Kennis gaf de doorslag, maar was niet het einddoel (ware deugd of praktische
vroomheid). Hierin onderscheidde de mens zich van het dier (pp. 13-14). Het kind was bovenal vormbaar
- Doelen: Kennis, deugd, goede manieren
- Klassieken als bron van goede zeden
- Kindbeeld: vormbaar
- Kind op opvoeding aangewezen – vatbaar voor kennis en deugd (1529): “… de bron van alle deugd is
een liefdevolle en toegewijde opvoeding”
- Vroege vorming maar geleidelijk (niet overhaasten) (metafoor fles met smalle hals Quintilianus (p. 509))
- Milde opvoedingsstijl Tegen verwennen moeder, tegen slaan vaders/schoolmeesters
Reformatie – Hervorming ca. 1600
Reformatie stond aan het begin van de Republiek (1580). De Nederlandse Opstand volgde Calvijn, een
strenge variant van het protestantisme met de nadruk op zelfstudie van de Bijbel. Op die centrale rol van
Bijbelstudie stoelde de grote waardering voor volksonderwijs (voor allen) van de Gereformeerde Kerk.
Naast de Gereformeerden waren er ook andere religies in de Republiek (4.2), maar de gereformeerden
hadden voorrechten, zoals het vervullen van openbare ambten.
- Noord-Europa over naar protestantse reformatie
- Zuid-Europa bleef rooms-katholiek (Contrareformatie, geloven op gezag priester)
Opvoedingsideaal Reformatie
Vroomheid (leven volgens bijbel) stond voorop binnen gereformeerde religie. De deugden (eerlijkheid,
hulpvaardigheid etc.) die men nastreefde waren christelijk en burgerlijk. Opvoeding draaide niet om
kennis verwerven (humanisme wel) maar om godsdienstige vorming. Het kind is zondig, daarom
opvoeden een plicht (redden van de kinderziel). Leren lezen in de landstaal door allen was het ideaal. Dit
verklaart de relatief hoge geletterdheid in de Republiek. Dagelijkse godsdienstoefening thuis onder
leiding van het gezinshoofd (vader) met Bijbellezing bij drie maaltijden en voor het slapengaan waren in
de gereformeerde cultuur erg belangrijk.
- Doel vroomheid & deugd-godsdienstonderwijs
- Kindbeeld: kind is zondig opvoeding is een plicht
- Pro volksonderwijs – allen moeten bijbel kunnen lezen (hoge geletterdheid in Republiek)
Opvoedingsidealen Nederlandse calvinisten (1600-1700)
Onderscheiden in de Gematigden en Strikten
Gematigden: (Bijv. J. Cats)
- Kind met (erf)zonde (“vlekbaar”), ook als wit papier
- Opvoeding tot vroomheid, deugd en goede manieren
- Vroeg beginnen: “buygt jeugdig rijs, want d’oude stam, is al te stram”
- Matig strenge opvoedingsstijl: weinig straf: “een eerbaer kint is aen te jagen, door eersucht, niet door
harde slagen
Strikten: (Bijv. J. Koelman), De pligten der ouders (1679)
- Kind is zondig (“tot alle kwaad geneigd”)
- Opvoeding tot (“godzaligheid”)
- Zeer strenge opvoedingsstijl – straf + slaan (“kastijding”) nodig
, Pedagogisch realisme ca. 1650
Gebaseerd op empirisme (leren en ontdekken door ervaring en waarneming), dat ten grondslag lag aan
de wetenschappelijke revolutie die toen inzette en die grote ontdekkingen in de natuurwetenschappen
(incl. geneeskunde) heeft gebracht; Inductie als methode
Comenius (Tsjech, 1592-1670) Protestants didacticus
Zorgde voor vernieuwing in het onderwijs, uitgaande belang zintuigelijke waarneming
Didactische beginselen:
- Nadruk op zaakkennis (realia)
- Leren via zintuigelijke ervaring (aanschouwing)
- Leerstof doseren
- Schoolboeken met plaatjes
Volksonderwijs in moedertaal: “alles aan allen te leren”
Doel: Pansofie (al-wijsheid) (inzicht in algemene ordeningsbeginselen)
Natuurlijke methode (didactica magna, 1657)
- Klassikaal
- Integratie vakken
- één methode
- Geleidelijk: “de natuur overhaast zich niet, maar gaat geleidelijk voorwaarts”
College 3 – De verlichting I (H1.4 en H4.7 – 4.8 en H8)
Verlichting I
1. Verlichtingspedagogiek
2. Vroege verlichting ca. 1700: Locke
3. Franse (hoge) Verlichting ca. 1760: Rousseau
4. Verlichtingspedagogiek in Nederland ca. 1800
Kenmerken verlichting
- Rede (ratio) Menselijk vermogen tot denken erg machtig
- Macht verstand
- Natuur norm
- Geluk in de wereld
- kritiek op absolutisme
- Vrijheid en gelijkheid individu (burger)
- Mens als sociaal wezen
- Afkeer van: bijgeloof, wonderen, autoriteitsgeloof
Probeer zaken te doorgronden met het behulp van je eigen verstand, Goed doen in de wereld niet voor
het hiernamaals. Dit moet samen bereikt worden (andere helpen).
Franse verlichting gericht op atheïsten, andere zetten geloof op 2e plek achtten het minder belangrijk.
