HC Beginselen van de Democratische Rechtsstaat
HC1 13-9-16
Privaatrecht: betrekking op burgers en bedrijven onderling. Burgerlijk recht.
Publiekrecht: heeft altijd iets te maken met de overheid. Bestuursrecht (recht overheid om burgers
dingen te laten doen zoals belasting betalen, verbieden dakkapel op huis te zetten, vergunning aan te
laten vragen, subsidie te geven etc.), strafrecht en internationaal publiekrecht (recht van staten
jegens elkaar). Staatsrecht is de wiskunde van het recht, het laat zien wat het recht van de overheid
is, hoe de verschillende organen van de staat met elkaar om moeten en mogen gaan, hoe NL zich
verhoudt tot de EU. Staatsrecht is in die zin belangrijk, dat als de overheid een burgerlijk wetboek
vaststelt dat je minimaal de helft van de schade moet betalen als je iemand aanrijdt, dan houdt
staatsrecht zich bezig met waar de overheid het recht vandaan haalt om dit op te zetten.
Wat is de staat
Gemeenschap: bevolking/natie
Grondgebied: territorium/land
Overheid: ook gemeenten en provincies
Rijksoverheid: is breder dan gemeenten en provincies, gaat over het hele rijk (koning,
ministers)
Micronaties zoals Molossia en Eurostate, zijn zelf uitgeroepen staten. Zijn dit echte staten? Er is een
grondgebied, er is een bevolking, effectief staatsgezag is moeilijk te bepalen.
2 theorieën:
1. Constitutieve theorie: je moet erkend worden door andere landen om een staat te zijn. Er
zijn staten die niet erkend worden: Kosovo, Palenstina, Noord Cyprus, Noord en Zuid Korea.
Maar door wie moet je erkend worden, heel de wereld of 3 landen? Lauterpacht: je moet
erkend worden door de belangrijke staten.
2. Declaratoire theorie: oordeel over wat als Quebec zich zou afscheiden. Supreme Court: kan
een staat zijn ook als het niet erkend worden. Is wel handig, want succes van de staat hangt
ervan af, maar het is niet beslissend. Volgens het staatsrecht is de vraag wat een staat is niet
afhankelijk van erkenning van andere staten. Je moet hebben:
- Bevolking
- Land
- Overheid met effectief gezag hebben. Gezag = legitieme geweldsmonopolie.
- De mogelijkheid om betrekkingen te kunnen onderhouden met andere staten.
Komt uit het verdrag van Montevideo. EU: de regels van dit verdrag worden als geldend
recht erkend.
Recht is een discursieve grootheid: zolang je het goed onderbouwt is het goed, er is niet een juist of
onjuist antwoord.
Verschil gezag en macht
Macht is iets feitelijks, je kunt dwang uitoefenen om jouw zin door te drijven.
Gezag is de mogelijkheid om macht uit te oefenen, maar macht die je op een manier gekregen hebt
waar iedereen het mee eens is, bijv. president omdat je verkiezingen hebt gewonnen. Soms niet
vanwege verkiezingen of procedures, maar omdat ze veel kwaliteiten hebben op bepaald terrein.
Iemand die macht heeft op grond van een bevoegdheid, die heeft gezag. Die bevoegdheid wordt
door de bevolking gegeven, en daarom wordt het geaccepteerd.
Iemand die wel gezag maar geen bevoegdheden heeft: Johan Kruijff. Ook Raad van State, die schrijft
adviezen voor de regering. Dit advies weegt vaak zwaar, ook al is het niet bindend. Net als advocaat
generaal die conclusie schrijft in rechtbank, is een advies aan de Hoge Raad.
Koning heeft wel gezag en bevoegdheid, maar geen macht.
Wat is legitimatie, wat maakt gezag gelegitimeerd?
,Juristen: als de correcte procedures zijn gevolg is het legitiem en zullen burgers het accepteren, zoals
bepaald belasting te betalen. Weber:
Eerste reden waarom je doet wat de staat van je wil is omdat het traditie is.
Als iemand enorm charisma heeft wordt het gezag makkelijker geaccepteerd.
We accepteren het als we denken dat we er ons voordeel mee kunnen doen, als het werkt.
Gezag legitiem is vooral: wat ervoor zorgt dat we zo veel mogelijk van onze vrijheid kunnen genieten,
maar toch een dak boven ons hoofd hebben etc. Dus in staatsrecht op zoek naar mechanisme dat
(tijdelijke?) beslissingen overheid (als je iets verkeerd doet ga je naar de gevangenis), die moeten
aanvaardbaar worden gemaakt. Gebeurt aan de hand van 2 concepten: de rechtsstaat en de
democratie. Overheid staat niet los van burgers, wordt door de burgers gemaakt.
Ontwikkeling van de rechtsstaat
Aanvang late Middeleeuwen. Koning Richard I (Leeuwenhart). Koning en Paus staan centraal, niet
van de staat, maar … . Feodaal stelsel; Koning geeft deel gezag door macht is verspreid door
koninkrijk. De koning is heerser bij de gratie God, is de verpersoonlijking van God op aarde. Alle
wetgeving wordt in theorie uitgevaardigd door de koning, en de koning is bij de gratie Gods. Geen
verschil gezag van de Koning voor de overheid (algemeen belang) en persoonlijk belang. Alles wat
van belang voor de koning is, is in het algemeen belang. De koning mag niet alles doen, macht wordt
beperkt door het natuurrecht; regels die niet op schrift staan of door rechterlijke uitspraken tot stand
zijn gekomen, maar omdat het zo is. De onrechtvaardige wet is geen wet; lex iniusta non est lex. Als
de koning iets doet waar de edelen het niet mee eens zijn, accepteren ze het niet/ geldt het niet.
Kerkschisma doet afbreuk aan het gezag van de Paus. Gezag koning wordt door kerk ontleend, maar
nu gedoe binnen de kerk. Oorlogen doen afbreuk aan gezag koning. Edelen grijpen macht en zeggen
dat als de koning wil dat ze voor hem gaan vechten en belasting betalen, willen ze inspraak, een
Parlement (zo is Britse ontstaan) dat meepraat als koning straf en belasting wil opleggen. Eerste
document waar dit in staat is Magna Carta.
Maar zo werkt niet, als iedereen erover mee wil praten en iedereen erom gaat vechten, het voor de
gewone burger niet meer leuk is om er te wonen (kijk naar Syrie). Hobbes: je hebt een sterke man
nodig die alle macht heeft en met die macht iets oplegt. Wordt een populairder idee, staat begint te
ontstaan aan de hand van centralisatie. Koning door middel van ambtenaren en edelen begint rijk te
besturen. Ook absolutisme begint: de staat ben ik, ik bepaal wat er gebeurt, ik spreek wetten en voer
ze uit.
Denkers na Hobbes willen macht van de kroon inperken, zodat de koning wel macht heeft om rust te
garanderen maar niet te veel macht. Antwoord komt tijdens Britse Glorious Revolution tussen
parlement en koning. Locke: de staat is er om rust te garanderen, maar we moeten beginnen met
startpunt dat de burger vrij is geboren (natural liberty), maar door oorlog en gevaar zijn we samen
gaan werken en ons onderworpen aan gezag. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat koning aan een paar
basale regels gaat houden:
- Als de koning dingen gaat doen die zich keren tegen de bevolking, mag de bevolking in
verzet komen. Mag op moment dat de koning de rechten van de bevolking schendt. Deze
verzetstheorie is basis geworden voor… .
- Scheiding van functies (later uitgewerkt door Montesquieu).
Machtenscheiding is belangrijk principe staatsrecht. Staatsrecht is bedoeld om overheid minder
effectief te maken, omdat ze erin te ver kunnen gaan (Locke).
Legaliteit is de gedachte dat voor alles dat de overheid doet, ze daarvoor toestemming van de
wetgever nodig hebben (parlement). Overheid mag pas belasting opleggen, als er een algemene wet
over is. En als het bestuur het toch doet zonder wet, is er een onafhankelijke rechter die daarop
toeziet en de koning/minister terugroept.
Element van discussie: grondrechten. Is gedachte dat er bepaalde fundamentele dingen zijn waar de
overheid niet aan mag komen.
Klassieke grondrechten: bijv. vrijheid van meningsuiting.
, Sociale grondrechten: de overheid moet ook een minimum bestaan garanderen voor de
burger.
Overheidsgezag wordt ook gelegitimeerd omdat de gedachte is gegroeid dat wij bepalen wat de
overheid moet doen. maar rechtsstaat zit wel in de weg voor democratie. Rechtstaat en democratie
zijn 2 verschillende dingen, die met elkaar in strijd kunnen zijn. Tegelijkertijd zijn ze wel aan elkaar
gehecht, zit in het legitimiteitsbeginsel/legaliteitsbeginsel. Overheid mag alleen tegen de wet
optreden.
HC 2: 20-9
Vandaag is prinsjesdag. Verhouding tussen regering en parlement wordt voor een belangrijk deel
gesymboliseerd in prinsjesdag. Prinsjesdag = Koning leest troonrede voor & Minister van Financiën
presenteert in de Tweede Kamer de begroting. Troonrede = regeringsprogramma. Parlement wordt
medegedeeld wat de regering van plan is voor het komende jaar.
Koning leest voor (in de Ridderzaal), maar heeft niet troonrede opgesteld, spreekt namens de
ministers. Prinsjesdag is eigenlijk/was vroeger de opening van het parlementaire jaar. Vroeger werd
‘vergadering’ (verenigde vergadering van de Staten Generaal) geopend door koning, nu door
voorzitter Eerste Kamer. Ander verschil: Tweede Kamer zegt dat altijd bezig is, hebben niet meer een
parlementair jaar. Symbolisch: zijn gelijkwaardig gezeteld, vroeger zat koning voor openhaard met
ministers om zich heen, nu zitten ze tegenover elkaar. Symbolisch: koning is nu te gast bij het
parlement, wordt naar binnen begeleid door enkele kamerleden (commissie van in- en uitgeleiden).
In Amerika is prinsjesdag State of the Union, eindigt standaard met: my fellow Americans, the state
of our union is well.
Democratie: het volk regeert zichzelf, oefent invloed op de overheid uit;
Via het kiezen van de regering. In Nederland kiezen wij de regering niet, want wij kiezen de
Minister President niet. Wij kiezen de partij en de Tweede Kamer kiest daarna hoe de
regering eruit gaat zien.
En/of van een vertegenwoordigend orgaan representatieve democratie
Zelf beslissingen nemen; referenda directe democratie
De essentie van democratie is in 1863 mooi samengevat door Lincoln; “Government of the people, by
the people, for the people (shall not perish from the earth)”.
Waarom democratie, want is een bijzonder onhandig concept. Als regering iets wil doen moet dat
eerst door beide kamers heen, als ze weten dat over 2 maanden grote aanslag komt kunnen ze niet
snel iets doen omdat ze eerst 6 maanden erover moeten vergaderen; legitimeert dat? Er zijn 2
gedachtewerelden:
1. Idee van Willy Brandt: democratie hebben we niet omdat het handig is, democratie is
moeilijk, maar het is een kwestie van moraal, van de zeden; we zijn allemaal gelijk, dus in een
staat is nooit iemand meer waard dan anderen.
2. Henry David Thoreau: riep burgers op ongehoorzaam te zijn tegen het democratisch gekozen
parlement. De enige reden dat we een meerderheid laten regeren, is een praktische reden;
het zou oorlog worden op het moment dat een minderheid regeert. Waarom is dit belangrijk
er wordt in NL vaak gedaan alsof wat de burger/kiezer wil moet gebeuren/ als het volk
iets zegt, dat dat goed is. Maar democratie heeft praktische reden, het is niet zo alsof de
meerderheid altijd gelijk heeft. Democratie gaat erover wie gelijk krijgt, niet heeft.
Democratie als uiting van fundamentele gelijkheid (Brandt)
Democratie als zelfbeschikking (uiting van vrijheid)
Democratie bevordert stabiliteit? (Thoreau)
Democratie: het ‘beste’ resultaat?
Voorwaarden voor democratie:
Actief en passief kiesrecht in vrije en geheime verkiezingen
HC1 13-9-16
Privaatrecht: betrekking op burgers en bedrijven onderling. Burgerlijk recht.
Publiekrecht: heeft altijd iets te maken met de overheid. Bestuursrecht (recht overheid om burgers
dingen te laten doen zoals belasting betalen, verbieden dakkapel op huis te zetten, vergunning aan te
laten vragen, subsidie te geven etc.), strafrecht en internationaal publiekrecht (recht van staten
jegens elkaar). Staatsrecht is de wiskunde van het recht, het laat zien wat het recht van de overheid
is, hoe de verschillende organen van de staat met elkaar om moeten en mogen gaan, hoe NL zich
verhoudt tot de EU. Staatsrecht is in die zin belangrijk, dat als de overheid een burgerlijk wetboek
vaststelt dat je minimaal de helft van de schade moet betalen als je iemand aanrijdt, dan houdt
staatsrecht zich bezig met waar de overheid het recht vandaan haalt om dit op te zetten.
Wat is de staat
Gemeenschap: bevolking/natie
Grondgebied: territorium/land
Overheid: ook gemeenten en provincies
Rijksoverheid: is breder dan gemeenten en provincies, gaat over het hele rijk (koning,
ministers)
Micronaties zoals Molossia en Eurostate, zijn zelf uitgeroepen staten. Zijn dit echte staten? Er is een
grondgebied, er is een bevolking, effectief staatsgezag is moeilijk te bepalen.
2 theorieën:
1. Constitutieve theorie: je moet erkend worden door andere landen om een staat te zijn. Er
zijn staten die niet erkend worden: Kosovo, Palenstina, Noord Cyprus, Noord en Zuid Korea.
Maar door wie moet je erkend worden, heel de wereld of 3 landen? Lauterpacht: je moet
erkend worden door de belangrijke staten.
2. Declaratoire theorie: oordeel over wat als Quebec zich zou afscheiden. Supreme Court: kan
een staat zijn ook als het niet erkend worden. Is wel handig, want succes van de staat hangt
ervan af, maar het is niet beslissend. Volgens het staatsrecht is de vraag wat een staat is niet
afhankelijk van erkenning van andere staten. Je moet hebben:
- Bevolking
- Land
- Overheid met effectief gezag hebben. Gezag = legitieme geweldsmonopolie.
- De mogelijkheid om betrekkingen te kunnen onderhouden met andere staten.
Komt uit het verdrag van Montevideo. EU: de regels van dit verdrag worden als geldend
recht erkend.
Recht is een discursieve grootheid: zolang je het goed onderbouwt is het goed, er is niet een juist of
onjuist antwoord.
Verschil gezag en macht
Macht is iets feitelijks, je kunt dwang uitoefenen om jouw zin door te drijven.
Gezag is de mogelijkheid om macht uit te oefenen, maar macht die je op een manier gekregen hebt
waar iedereen het mee eens is, bijv. president omdat je verkiezingen hebt gewonnen. Soms niet
vanwege verkiezingen of procedures, maar omdat ze veel kwaliteiten hebben op bepaald terrein.
Iemand die macht heeft op grond van een bevoegdheid, die heeft gezag. Die bevoegdheid wordt
door de bevolking gegeven, en daarom wordt het geaccepteerd.
Iemand die wel gezag maar geen bevoegdheden heeft: Johan Kruijff. Ook Raad van State, die schrijft
adviezen voor de regering. Dit advies weegt vaak zwaar, ook al is het niet bindend. Net als advocaat
generaal die conclusie schrijft in rechtbank, is een advies aan de Hoge Raad.
Koning heeft wel gezag en bevoegdheid, maar geen macht.
Wat is legitimatie, wat maakt gezag gelegitimeerd?
,Juristen: als de correcte procedures zijn gevolg is het legitiem en zullen burgers het accepteren, zoals
bepaald belasting te betalen. Weber:
Eerste reden waarom je doet wat de staat van je wil is omdat het traditie is.
Als iemand enorm charisma heeft wordt het gezag makkelijker geaccepteerd.
We accepteren het als we denken dat we er ons voordeel mee kunnen doen, als het werkt.
Gezag legitiem is vooral: wat ervoor zorgt dat we zo veel mogelijk van onze vrijheid kunnen genieten,
maar toch een dak boven ons hoofd hebben etc. Dus in staatsrecht op zoek naar mechanisme dat
(tijdelijke?) beslissingen overheid (als je iets verkeerd doet ga je naar de gevangenis), die moeten
aanvaardbaar worden gemaakt. Gebeurt aan de hand van 2 concepten: de rechtsstaat en de
democratie. Overheid staat niet los van burgers, wordt door de burgers gemaakt.
Ontwikkeling van de rechtsstaat
Aanvang late Middeleeuwen. Koning Richard I (Leeuwenhart). Koning en Paus staan centraal, niet
van de staat, maar … . Feodaal stelsel; Koning geeft deel gezag door macht is verspreid door
koninkrijk. De koning is heerser bij de gratie God, is de verpersoonlijking van God op aarde. Alle
wetgeving wordt in theorie uitgevaardigd door de koning, en de koning is bij de gratie Gods. Geen
verschil gezag van de Koning voor de overheid (algemeen belang) en persoonlijk belang. Alles wat
van belang voor de koning is, is in het algemeen belang. De koning mag niet alles doen, macht wordt
beperkt door het natuurrecht; regels die niet op schrift staan of door rechterlijke uitspraken tot stand
zijn gekomen, maar omdat het zo is. De onrechtvaardige wet is geen wet; lex iniusta non est lex. Als
de koning iets doet waar de edelen het niet mee eens zijn, accepteren ze het niet/ geldt het niet.
Kerkschisma doet afbreuk aan het gezag van de Paus. Gezag koning wordt door kerk ontleend, maar
nu gedoe binnen de kerk. Oorlogen doen afbreuk aan gezag koning. Edelen grijpen macht en zeggen
dat als de koning wil dat ze voor hem gaan vechten en belasting betalen, willen ze inspraak, een
Parlement (zo is Britse ontstaan) dat meepraat als koning straf en belasting wil opleggen. Eerste
document waar dit in staat is Magna Carta.
Maar zo werkt niet, als iedereen erover mee wil praten en iedereen erom gaat vechten, het voor de
gewone burger niet meer leuk is om er te wonen (kijk naar Syrie). Hobbes: je hebt een sterke man
nodig die alle macht heeft en met die macht iets oplegt. Wordt een populairder idee, staat begint te
ontstaan aan de hand van centralisatie. Koning door middel van ambtenaren en edelen begint rijk te
besturen. Ook absolutisme begint: de staat ben ik, ik bepaal wat er gebeurt, ik spreek wetten en voer
ze uit.
Denkers na Hobbes willen macht van de kroon inperken, zodat de koning wel macht heeft om rust te
garanderen maar niet te veel macht. Antwoord komt tijdens Britse Glorious Revolution tussen
parlement en koning. Locke: de staat is er om rust te garanderen, maar we moeten beginnen met
startpunt dat de burger vrij is geboren (natural liberty), maar door oorlog en gevaar zijn we samen
gaan werken en ons onderworpen aan gezag. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat koning aan een paar
basale regels gaat houden:
- Als de koning dingen gaat doen die zich keren tegen de bevolking, mag de bevolking in
verzet komen. Mag op moment dat de koning de rechten van de bevolking schendt. Deze
verzetstheorie is basis geworden voor… .
- Scheiding van functies (later uitgewerkt door Montesquieu).
Machtenscheiding is belangrijk principe staatsrecht. Staatsrecht is bedoeld om overheid minder
effectief te maken, omdat ze erin te ver kunnen gaan (Locke).
Legaliteit is de gedachte dat voor alles dat de overheid doet, ze daarvoor toestemming van de
wetgever nodig hebben (parlement). Overheid mag pas belasting opleggen, als er een algemene wet
over is. En als het bestuur het toch doet zonder wet, is er een onafhankelijke rechter die daarop
toeziet en de koning/minister terugroept.
Element van discussie: grondrechten. Is gedachte dat er bepaalde fundamentele dingen zijn waar de
overheid niet aan mag komen.
Klassieke grondrechten: bijv. vrijheid van meningsuiting.
, Sociale grondrechten: de overheid moet ook een minimum bestaan garanderen voor de
burger.
Overheidsgezag wordt ook gelegitimeerd omdat de gedachte is gegroeid dat wij bepalen wat de
overheid moet doen. maar rechtsstaat zit wel in de weg voor democratie. Rechtstaat en democratie
zijn 2 verschillende dingen, die met elkaar in strijd kunnen zijn. Tegelijkertijd zijn ze wel aan elkaar
gehecht, zit in het legitimiteitsbeginsel/legaliteitsbeginsel. Overheid mag alleen tegen de wet
optreden.
HC 2: 20-9
Vandaag is prinsjesdag. Verhouding tussen regering en parlement wordt voor een belangrijk deel
gesymboliseerd in prinsjesdag. Prinsjesdag = Koning leest troonrede voor & Minister van Financiën
presenteert in de Tweede Kamer de begroting. Troonrede = regeringsprogramma. Parlement wordt
medegedeeld wat de regering van plan is voor het komende jaar.
Koning leest voor (in de Ridderzaal), maar heeft niet troonrede opgesteld, spreekt namens de
ministers. Prinsjesdag is eigenlijk/was vroeger de opening van het parlementaire jaar. Vroeger werd
‘vergadering’ (verenigde vergadering van de Staten Generaal) geopend door koning, nu door
voorzitter Eerste Kamer. Ander verschil: Tweede Kamer zegt dat altijd bezig is, hebben niet meer een
parlementair jaar. Symbolisch: zijn gelijkwaardig gezeteld, vroeger zat koning voor openhaard met
ministers om zich heen, nu zitten ze tegenover elkaar. Symbolisch: koning is nu te gast bij het
parlement, wordt naar binnen begeleid door enkele kamerleden (commissie van in- en uitgeleiden).
In Amerika is prinsjesdag State of the Union, eindigt standaard met: my fellow Americans, the state
of our union is well.
Democratie: het volk regeert zichzelf, oefent invloed op de overheid uit;
Via het kiezen van de regering. In Nederland kiezen wij de regering niet, want wij kiezen de
Minister President niet. Wij kiezen de partij en de Tweede Kamer kiest daarna hoe de
regering eruit gaat zien.
En/of van een vertegenwoordigend orgaan representatieve democratie
Zelf beslissingen nemen; referenda directe democratie
De essentie van democratie is in 1863 mooi samengevat door Lincoln; “Government of the people, by
the people, for the people (shall not perish from the earth)”.
Waarom democratie, want is een bijzonder onhandig concept. Als regering iets wil doen moet dat
eerst door beide kamers heen, als ze weten dat over 2 maanden grote aanslag komt kunnen ze niet
snel iets doen omdat ze eerst 6 maanden erover moeten vergaderen; legitimeert dat? Er zijn 2
gedachtewerelden:
1. Idee van Willy Brandt: democratie hebben we niet omdat het handig is, democratie is
moeilijk, maar het is een kwestie van moraal, van de zeden; we zijn allemaal gelijk, dus in een
staat is nooit iemand meer waard dan anderen.
2. Henry David Thoreau: riep burgers op ongehoorzaam te zijn tegen het democratisch gekozen
parlement. De enige reden dat we een meerderheid laten regeren, is een praktische reden;
het zou oorlog worden op het moment dat een minderheid regeert. Waarom is dit belangrijk
er wordt in NL vaak gedaan alsof wat de burger/kiezer wil moet gebeuren/ als het volk
iets zegt, dat dat goed is. Maar democratie heeft praktische reden, het is niet zo alsof de
meerderheid altijd gelijk heeft. Democratie gaat erover wie gelijk krijgt, niet heeft.
Democratie als uiting van fundamentele gelijkheid (Brandt)
Democratie als zelfbeschikking (uiting van vrijheid)
Democratie bevordert stabiliteit? (Thoreau)
Democratie: het ‘beste’ resultaat?
Voorwaarden voor democratie:
Actief en passief kiesrecht in vrije en geheime verkiezingen
