GESCHIEDENIS VAN BELGIË
INLEIDING
Wanneer begint de geschiedenis van België? Henri Pirenne begint met de geschiedenis van België in de middeleeuwen.
Met zijn boek histoire de Belgique probeert hij de Belgische natiestaat naar voren brengen. Hij gaat de Belgische natie in
de geschiedenis plaatsen en een soort van hypothese formuleren. Vrijheid was een heel belangrijk element voor hem en
hij ging een soort Belgische identiteit ontdekken in die vrijheid van de zogenaamde Belgische bevolking. Els Witte start in
het jaar 1830 in haar boek over de politieke geschiedenis van België. Zij gaat de natie gaan analyseren via interne
conflicten van die natie.
Het breuklijnenmodel is een concept ontwikkelt door de politieke wetenschappen dat zegt dat in de samenleving
breuklijnen ontstaan die zich in de politiek ontwikkelt. Breuklijnenmodel is voor de geschiedenis van België bruikbaar, die
heeft Luc Huyse heeft geïntroduceerd. Er zijn nu nieuwe accenten aan toegevoegd namelijk interactie met transnationale
processen en de klemtoon op het geheugen.
3 TRADITIONELE BREUKLIJNEN:
1. Levensbeschouwelijke breuklijn: klerikale vs. antiklerikale (=tegen de wereldlijke macht van de kerk).
2. Sociaaleconomische breuklijn: De tegenstelling tussen sociale groepen die hun inkomen uit arbeid halen en groepen
die hun inkomsten uit kapitaal halen. De arbeidersbeweging probeert in die burgerlijke staat een plaats te krijgen.
Vandaag is dat de breuklijn tussen vakbonden.
3. Communautaire breuklijn: Wallonië → Vlaanderen. Komt van de taalstrijd die eindigt in een communautaire
breuklijn.
NIEUWE BREUKLIJNEN VANAF JAREN 1960:
1. Postmaterialistische breuklijn: Het is een breuklijn die je ziet tussen het post materiële en materiële. Naarmate
mensen meer welvaart verwerven krijg je meer ruimte voor immateriële waarden.
2. Ecologische breuklijn
3. Etnische breuklijn:
➢ Deze gaan zich gaan enten op de traditionele breuklijnen
HOOFDSTUK 1: BELGIË AVANT LA LETTRE
➢ Voor 1830 (waar liggen de roots?)
DE ‘OUDE BELGEN’
In 57 v.o.t. kwam Julius Caesar met zijn Romeinse legioenen naar onze gewesten, waar hij op de Belgae stootte, die hij de
dapperste aller Galliërs noemde. Hij was namelijk naast veldheer ook geschiedschrijver, hoewel hij voornamelijk schreef
om zichzelf te bejubelen. Het is onzin om het huidige België in een rechte lijn te verbinden met de ‘Oude Belgen’ van 2000
jaar geleden. Toch werd het nog niet zo lang geleden zo voorgesteld in de ‘vaderlandse geschiedenis.’ Deze ‘vaderlandse
geschiedschrijving’ richtte zich op een aantal momenten uit het verleden, die zo beschreven werden dat het wel leek alsof
België al duizenden jaren wachtte op zijn onafhankelijkheid. De ‘Belgae’ waren een evident beginpunt. Voor wat de
‘dapperste aller Galliërs’ betreft, moet er meteen op worden gewezen dat Caesar hen grotendeels uitroeide. Men kan
moeilijk gewagen van een rechtstreekse bloedband die duizenden jaren overspant, aangezien onze contreien heel de
geschiedenis lang een doorgangsgebied geweest zijn, waar migratie eerder regel dan uitzondering was. Dat de ‘Oude
Belgen’ hun cultuur hebben doorgegeven blijkt een proces te zijn dat eerder omgekeerd werkt. Latere generaties hebben
die verre ‘grootouders’ in verband gebracht met producten en artefacten van de eigen tijd, zonder dat daar werkelijk
historisch bewijs voor is.
DE ROMEINSE STEMPEL
De Romeinse periode heeft een aantal instellingen gevestigd die tot de dag van vandaag een grote invloed uitoefenen.
Zoals het Romeinse recht, de Romeinse infrastructuur, de invloed van kunst, taal en cultuur, de positie van de christelijke
godsdienst en het samenspel dat zo ontstond tussen de bisschop van Rome en de keizer als hoofd van wereldlijke macht.
Een ander belangrijk langtermijngevolg vloeit voort uit het feit dat onze gewesten aan de grens van het Romeinse imperium
,lagen. Belangrijk is dat de grens van het Romeinse rijk een vrijwel permanente grens begon te vormen tussen het
geromaniseerd deel van Europa en het Germaanse deel. Een gevolg hiervan heb je op vlak van ontwikkeling van talen.
Deze oude grens vormt nog altijd de taalgrens, die pal door België loopt.
De bekendste Oude Belg is Ambiorix, zijn associaties met de deugden en vrijheid v/d Belgische natie is veel meer een
gevolg v/d 19de -eeuwse cultus rond zijn figuur, dan dat het een sluitende verklaring vormt waarom voor hem en niet
voor Boduognat, leider v/d Nerviërs, een standbeeld met nationale allure werd opgericht.
DE VROEGE MIDDELEEUWEN (500-1000) EN HET ONTSTAA N VAN HET ANCIEN RÉGIME
Merovingen en Karolingen
Na het einde van het West-Romeinse Rijk vestigden de Franken zich in onze gewesten. Hun koning Clovis, van het
geslacht van Merovingen, liet zich dopen. Dat is een belangrijk feit dat het samenspel tussen kerk en staat continueerde
en ruimte bood aan de kerk van Rome om haar structuren verder uit te bouwen. Dat gebeurde vooral bij de Karolingen, dat
de Merovingen opvolgde, met de belangrijkste staatman Karel de Grote.
3 REDENEN WAAROM HET RIJK VAN KAREL DE GROTE VOOR ONZE GESCHIEDENIS VAN
FUNDAMENTEEL BELANG IS:
1. Territoriaal: Het centrum van het Karolingische Rijk lag in onze
contreien. Na de dood van Karel de Grote werd zijn rijk in 3 delen
opgesplitst. Met de grens tussen het oostelijke en het westelijke deel liep
dwars door onze gewesten. Men ziet in de verdeling van het rijk van Karel de
Grote ook al de contouren van de twee grote politieke entiteiten die de
geschiedenis van Europa zullen bepalen, Frankrijk en Duitsland. Het
middenrijk, waartoe onze gewesten oorspronkelijk behoorden, zou als
streefdoel voortleven bij latere heersers. Vele honderden jaren werd
geprobeerd om een derde groot rijk te vormen tussen Frankrijk en
Duitsland. Die mislukte poging heeft de geschiedenis van onze gewesten
sterk beïnvloed.
2. Feodaliteit als legitimering voor eigendom en macht: De verdeling van het rijk van Karel de Grote bleef lange
tijd belangrijk. Latere heersers, zoals de hertogen van Bourgondië en Brabant, gebruikten een vermeende bloedband met
Karel de Grote om hun macht te legitimeren. In de Karolingische periode ontstond ook het feodale systeem, waarbij de
koning als opperste leenheer land gaf aan leenmannen. Deze leenmannen bezaten het land erfelijk, maar moesten trouw
zijn aan de koning, militaire steun leveren en bepaalde betalingen doen. De loyaliteit was gebaseerd op de opvatting dat
de opperste leenheer een ‘soevereine’ vorst was. Dat betekende dat hij zijn macht rechtsreeks van god had gekregen. De
kerk en het christelijk geloof speelden een essentiële rol in de legitimering van deze machtsstructuur: ze bevestigen de
vorst als legitieme opperste wereldlijk macht. Met de oprichting van België in 1830 kwam er definitief een einde aan deze
ancien-régimesamenleving in onze regio.
3. Sociale groepen: Ten tijde van het Karolingische Rijk ontstond de 3 standenmaatschappij.
1) De kerk, met zijn instellingen van seculiere en reguliere geestelijken. Het kerkelijk apparaat is zo omvangrijk dat we de
clerus een aparte stand noemen.
2) De adel: leenheren en -mannen die de facto eigenaar waren van de grond en dus ook van de opbrengsten.
3) De overige bevolking behoorde tot de ‘derde stand’, die meer macht verwierf naarmate de steden zich ontwikkelden en
mensen uit deze stand hun brood konden verdienen. Zij worden de belangrijkste motor van een aantal
veranderingsprocessen, die uiteindelijk leiden tot het einde van het ancien régime.
Onze gewesten hebben in de loop van hun geschiedenis aan heel wat verschillende vorstendommen toebehoord. De
Belgische nationalistische geschiedschrijving contrasteerde dat verleden met de vrijheid en de onafhankelijkheid na
1830. In die redenering waren niet-Belgische overheersers ‘vreemde onderdrukkers.’ In realiteit wisselde de bevolking
doorgaans probleemloos van loyaliteit. De bevolking voelde de heerschappij van die vorsten niet aan als een bezetting.
Eén van de belangrijkste aspecten van de overgang naar de moderne samenleving is dat de loyaliteit van de burgers
, gaat naar de natie waartoe zij behoren. De machthebbers putten hun macht dus uit de natie, het volk en niet langer uit
god.
DE FEODALE MACHTSTRIJD
Vanwege het feodale systeem speelde de politiek van de landadel de hoofdrol in de politiek-territoriale ontwikkeling van
onze gewesten. De landadel probeerde haar macht uit te breiden door oorlog te voeren en met een dynastieke politiek,
waarin het huwelijk in functie stond van politiek-territoriale strategieën. De relaties in dat complexe kluwen van feodale
vorstendommen werden gekenmerkt door tal van spanningen en conflicten, soms zelfs oorlog.
HOE VERLIEP DE POLITIEK-TERRITORIALE MACHTSTRIJD?
In de middeleeuwen werden de gebieden in onze gewesten bestuurd door leenmannen van de Franse koning en de Duitse
keizer. Belangrijke gebieden waren het graafschap Vlaanderen, het hertogdom Brabant en het prinsdom Luik. De grenzen
van deze middeleeuwse gebieden komen echter niet overeen met de huidige
grenzen, want het graafschap Vlaanderen lag bijvoorbeeld deels in het
huidige Frankrijk (= zie kaart). Daardoor hadden deze geopolitieke indelingen
weinig invloed op de ontwikkeling van talen. De taalgrens liep dwars door de
gebieden en taal speelde toen nog geen rol in politieke loyaliteit; dat
veranderde pas na het verdwijnen van het ancien régime.
De Guldensporenslag van 1302 ontstond uit een feodaal conflict tussen de
Vlaamse graaf en de Franse koning. In het feodale systeem kon een
leenman zich verzetten als de leenheer zich niet aan de afspraken hield. De
Vlaamse graaf had een sterke machtspositie dankzij de economische
rijkdom van steden zoals Brugge en Gent. De Franse koning wilde dit
welvarende gebied controleren en voerde al langer een expansiepolitiek tegen zijn leenmannen. In 1302 viel hij
Vlaanderen aan, maar de Vlaamse graaf kon de aanval afslaan met steun van de derde stand. Deze overwinning was
belangrijk omdat Vlaanderen bij een andere uitkomst mogelijk bij het Franse kroondomein zou zijn ingelijfd. Later zijn er
veel mythes ontstaan rond de slag, zoals het idee dat het een strijd was tussen Nederlandstaligen en Fransen of een
bewijs van een eeuwenoude Belgische onafhankelijkheidswil.
NAAR EEN EENMAKING IN DE NEDERLANDEN
De verschillende staatjes, die zich in de ruimte van het huidige België en Nederland bevonden en die zich gedeeltelijk in
Noord-Frankrijk en Duitsland uitstrekten, groeiden langzaam naar elkaar toe en vormden na verloop van tijd een aparte
politiek-territoriale entiteit: de Nederlanden. En dit eenmaking proces speelde het midden rijk uit Karel de Grotes erfenis
een rol. In de streek van Bourgondië heerste en de 14e en 15e eeuw de Franse
koninklijke familie Valois. Door oorlogen en dynastieke politiek kon een zijtak van
deze familie vanuit Bourgondië de controle verwerven over een gebied dat een
middenrijk vormde tussen Frankrijk en Duitsland en waartoe ook de Nederlanden
behoorden. Vanaf de 15e eeuw spreken we dan ook over de bourgondische
Nederlanden.
Als gevolg van die eenmaking groeide in de Nederlanden een
samenhorigheidsgevoel. De politiek hield onder meer een uniformering van de
politieke instellingen in, met de oprichting van een Staten-Generaal, een politiek
lichaam waarin de drie standen vertegenwoordigd waren. In de 16de eeuw kwam er
een fundamentele verandering toen de Nederlanden deel gingen uitmaken van het
wereldrijk van de Habsburgers. Karel V verwierf via zijn ouders en grootouders niet
alleen de Bourgondische erfenis, maar ook de Duitse gebieden en Spanje. Hij
kocht de keizerskroon van het Heilig Roomse Rijk. Onder zijn bewind werd ook nog
eens de pas ontdekte Nieuwe Wereld gekoloniseerd, zodat hij met recht en reden kon zeggen dat in zijn rijk de zon nooit
onderging. Zijn rijk werd na zijn troonsafstand verdeeld onder zijn zoon Filips II en zijn broer, de Nederlanden kwamen
Filips toe en spreken we dan ook over de ‘Spaanse Tijd’ in onze geschiedenis.
,DE SCHEIDING DER NEDERLANDEN
Onder het bewind van Philips II vielen de Nederlanden in Noord en zuid uiteen. Dat had te maken met de
godsdienstkwestie. Als gevolg van de renaissance en het humanisme ging een geletterde elite onafhankelijker denken
over het geloof en de positie van de katholieke kerk. Daartegen rees ‘protest’ van mensen die teruggrepen naar de
oorspronkelijke Bijbelteksten om de wantoestanden In de kerk aan de kaak te stellen. Zo ontstond het protestantisme
tijdens de regering van Karel V. Karel V beschouwde het in vraag stellen van het katholicisme als een aanval op zijn eigen
macht en reageerde keihard door protestanten te vervolgen. Philips II zette het beleid van zijn vader voort, maar hij werd In
de Nederlanden geconfronteerd met een opstand die leidde tot een burgeroorlog tussen katholieken en protestanten. Na
tientallen jaren conflict bracht die opstand uiteindelijk een splitsing met zich mee. De Zuidelijke katholieke Nederlanden
werden bestuurd door een landvoogd en de Noordelijke protestantse Nederlanden werden onder de leiding van
stadhouder Willem van Oranje een onafhankelijk gebied
Vanaf de tweede helft van de 16de eeuw verschijnt er een kaart die de
Nederlanden voorstelt als een leeuw gemaakt door Michael Aitzinger. De
associatie tussen de Nederlanden en een leeuw was niet zo vreemd. Het dier
dook op in vele wapenschilden van de verschillende vorstendommen. De term
‘Belgisch’ duikt op in de Latijnse titel Leo Belgicus. Deze term ging over het geheel
van de Nederlanden, het Latijnse begrip Belgium was op dat moment de gangbare
vertaling voor ‘Lage Landen’ of ‘Nederlanden.’
DE ZUIDELIJKE NEDERLANDEN
De Zuidelijke Nederlanden werden in de 17de en 18de eeuw uitgebouwd tot een katholiek bolwerk, omdat ze grensden aan
de protestantse wereld. We spreken over de Contrareformatie: de katholieke tegenbeweging tegen het protestantisme.
Niet alleen op religieuze vlak, maar ook politiek gezien evolueerde de Zuidelijke Nederlanden weg van het noorden. Terwijl
de Staten-Generaal in het noorden een centrale politieke rol bleef spelen in het politieke systeem, deemsterde de
instelling in het zuiden volledig weg. De Oostenrijkse keizers probeerden heel geleidelijk de afzonderlijke territoriale
vorstendommen verder te centraliseren. Het Theresiaanse compromis genoemd naar Maria-Theresia, kwam neer op het
toekennen aan de Zuidelijke Nederlanden van een hoge mate van zelfbestuur in ruil voor een betere greep van het centrale
bestuur op de overheidsfinanciën en hogere belastingopbrengsten. Het feit dat de Zuidelijke Nederlanden in de 17de en
18de eeuw een aparte politieke entiteit bleven en niet verdeeld geraakten over verschillende rijken, was belangrijk voor de
verder ontwikkeling van een eigen identiteit. De expansionistische politiek van Frankrijk was constant, die wilde de
oostelijke grens verleggen naar de Rijn. Uiteindelijk zou Frankrijk er in 1794 in slagen om de gehele Zuidelijke Nederlanden
aan te hechten.
HOOFDSTUK 2: VAN ANCIEN RÉGIME NAAR MODERNE NATIESTAAT
Op nauwelijks 5 decennia tijd (van ca.1780-1830) werd de staatkundige en interne politieke Structuur van de zuidelijke
Nederlanden meermaals grondig omgewoeld. Tijdens deze periode werden ook de kaarten van het Europese machtsspel
grondig geschud. Meer bepaald het Franse expert expansionisme en zijn naweeën drukten een stempel op het lot van die
gewesten. Hierdoor werd niet alleen hun internationale statuut, maar ook de aard van hun politieke instellingen
diepgaand gewijzigd. Die politiek-institutioneel veranderingen stonden niet op zichzelf. Ze waren gekoppeld aan een veel
bredere beweging die betrekking had op de modernisering van de maatschappelijke structuur.
DE INTERNATIONALE CONTEXT
HET BELANG VAN DE FRANSE REVOLUTIE
De Franse Revolutie betekende het einde van het ancien régime in Frankrijk. In 1789 verloor de koning zijn absolute macht
en in 1792 werd hij afgezet. Frankrijk werd daarna een republiek, waarin de politieke en sociale verhoudingen sterk
, verschilden van die van het oude systeem. Deze veranderingen hadden ook grote gevolgen voor de Zuidelijke
Nederlanden, omdat deze bij de Franse Republiek werden ingelijfd. De revolutie verliep op een gewelddadige manier, met
een opstand en de executie van de koning, het belangrijkste symbool van het ancien régime. De revolutionairen schreven
ook invloedrijke teksten, zoals de Déclaration des droits de l’homme et du citoyen, waarin moderne burgerlijke
vrijheden werden vastgelegd. Tussen de 18e en 19e eeuw vond in de westerse wereld een brede maatschappelijke
verandering plaats waarbij het ancien régime geleidelijk werd vervangen door moderne natiestaten. Deze ontwikkeling
werd voorbereid door verlichte filosofen, die met hun ideeën de traditionele machtsstructuren in vraag stelden.
De ijkpunten van deze omvorming:
1. De vervanging van de standenmaatschappij door een maatschappij van in principe gelijke burgers.
2. De vervanging van de soevereine vorsten door soevereine naties. Daardoor werd het nationalisme als politieke kracht
zeer belangrijk en kwamen multinationale staten in de problemen.
3. De vervanging van een politiek-institutioneel systeem hebben gebaseerd op van oudsher gegroeide particuliere
vrijheden en gebruiken door geünificeerde nationale staatsbureaucratieën. Dat ging gepaard met een zeer uitlopende
waaier van veranderingen, zoals de afschaffing van lokale meeteenheden, lokale belastingen, rechtspraak, lokale
wetgeving en politieke instellingen.
= gingen altijd samen met een sociaal-economische evolutie, namelijk de vervanging van een economie die voor het
grootste deel steunde op landbouw door een economie die steunde op handel en industrie. Het waren dan ook de sociale
groepen van ondernemers, handelaars en arbeiders die de motoren vormden van de verandering.
De Franse revolutie beïnvloedde ook de tijdservaring van mensen. In het ancien régime waren stabiliteit en continuïteit
de ordewoorden. Veranderingen gebeurden eerder geleidelijk of binnen een beperkt segment van de samenleving. Er
was nauwelijks een onderscheid tussen vroeger en nu. Als de eigen tijd een voortzetting is van het voorgaande, lig je ook
niet wakker van het feit of de kledij en de gebouwen wel authentiek afgebeeld zijn. Naar het einde van de 18e eeuw
veranderde dat gevoel. Op alle vlakken ging de samenleving door ingrijpende transformatieprocessen, op korte tijd
begon het heden sterk te verschillen van vroeger. Dit had gevolgen voor de geschiedschrijving want als het verleden
fundamenteel verschilt van het heden, moet je oog leren hebben voor de historische context waarin niets gebeurt.
DE AFTAKELING VAN HET ANCIEN RÉGIME IN EUROPA
De aftakeling van de ode maatschappijvormen verliep echter niet geleidelijk of continu. Op verschillende momenten en
plaatsen leek het ancien régime zich te kunnen herstellen. Op langere termijn bleken de veranderingen echter niets tegen
te houden. In feite ging de afbouw van het ancien régime in schokgolven. In de 19e eeuw waren er nog verscheidende
aardverschuivingen waarin in meerdere landen tegelijk grote veranderingen plaatsgrijpen. 1830 en 1848 zijn de
belangrijkste revolutionaire jaren. In één van die revolutionair momenten ontstond België.
Ook is het duidelijk dat de revolutionaire ideeën niet opgesloten bleven binnen één land, de ene revolutionaire beweging
inspireerde de andere. De acties van de bourgeoisie waren de motor van de veranderingen, doordat ze van de belangen
van de bourgeoisie het uitgangspunt maakten van een nieuwe maatschappelijke orde. Terwijl zij in feite één bepaalde
klasse van welstellende handelaars en nijveraars vertegenwoordigde binnen de derde stand. Onvermijdelijk werkte haar
retoriek verwachtingen bij de grote massa bezitslozen. Menige
burgerlijke revolutie mondde zo uit in een radicalere opstand, met een
rechtvaardiger verdeling van het bezit als inzet.
➔ Kaart van Europa voor de Franse revolutie.
DE (WERELD)KAART ANDERS GESCHUD
De overgang van het ancien régime naar de moderne natiestaten gingen
ook gepaard met politiek-territoriale veranderingen. De protagonisten
waren Frankrijk en het Oostenrijkse keizerrijk, andere belangrijke
spelers waren Groot-Brittannië, Duitsland, Rusland, het Ottomaanse
rijk en de Verenigde provinciën. Andere landen waren minder van
belang.
DE VERENIGDE STATEN VAN AMERIKA
Tijdens de Amerikaanse revolutie was 1776 kwamen een paar miljoen Europese kolonisten een opstand tegen Groot-
Brittannië. De Verenigde Staten van Amerika zouden zich in de volgende twee eeuwen oppakken tot de supermacht die ze
INLEIDING
Wanneer begint de geschiedenis van België? Henri Pirenne begint met de geschiedenis van België in de middeleeuwen.
Met zijn boek histoire de Belgique probeert hij de Belgische natiestaat naar voren brengen. Hij gaat de Belgische natie in
de geschiedenis plaatsen en een soort van hypothese formuleren. Vrijheid was een heel belangrijk element voor hem en
hij ging een soort Belgische identiteit ontdekken in die vrijheid van de zogenaamde Belgische bevolking. Els Witte start in
het jaar 1830 in haar boek over de politieke geschiedenis van België. Zij gaat de natie gaan analyseren via interne
conflicten van die natie.
Het breuklijnenmodel is een concept ontwikkelt door de politieke wetenschappen dat zegt dat in de samenleving
breuklijnen ontstaan die zich in de politiek ontwikkelt. Breuklijnenmodel is voor de geschiedenis van België bruikbaar, die
heeft Luc Huyse heeft geïntroduceerd. Er zijn nu nieuwe accenten aan toegevoegd namelijk interactie met transnationale
processen en de klemtoon op het geheugen.
3 TRADITIONELE BREUKLIJNEN:
1. Levensbeschouwelijke breuklijn: klerikale vs. antiklerikale (=tegen de wereldlijke macht van de kerk).
2. Sociaaleconomische breuklijn: De tegenstelling tussen sociale groepen die hun inkomen uit arbeid halen en groepen
die hun inkomsten uit kapitaal halen. De arbeidersbeweging probeert in die burgerlijke staat een plaats te krijgen.
Vandaag is dat de breuklijn tussen vakbonden.
3. Communautaire breuklijn: Wallonië → Vlaanderen. Komt van de taalstrijd die eindigt in een communautaire
breuklijn.
NIEUWE BREUKLIJNEN VANAF JAREN 1960:
1. Postmaterialistische breuklijn: Het is een breuklijn die je ziet tussen het post materiële en materiële. Naarmate
mensen meer welvaart verwerven krijg je meer ruimte voor immateriële waarden.
2. Ecologische breuklijn
3. Etnische breuklijn:
➢ Deze gaan zich gaan enten op de traditionele breuklijnen
HOOFDSTUK 1: BELGIË AVANT LA LETTRE
➢ Voor 1830 (waar liggen de roots?)
DE ‘OUDE BELGEN’
In 57 v.o.t. kwam Julius Caesar met zijn Romeinse legioenen naar onze gewesten, waar hij op de Belgae stootte, die hij de
dapperste aller Galliërs noemde. Hij was namelijk naast veldheer ook geschiedschrijver, hoewel hij voornamelijk schreef
om zichzelf te bejubelen. Het is onzin om het huidige België in een rechte lijn te verbinden met de ‘Oude Belgen’ van 2000
jaar geleden. Toch werd het nog niet zo lang geleden zo voorgesteld in de ‘vaderlandse geschiedenis.’ Deze ‘vaderlandse
geschiedschrijving’ richtte zich op een aantal momenten uit het verleden, die zo beschreven werden dat het wel leek alsof
België al duizenden jaren wachtte op zijn onafhankelijkheid. De ‘Belgae’ waren een evident beginpunt. Voor wat de
‘dapperste aller Galliërs’ betreft, moet er meteen op worden gewezen dat Caesar hen grotendeels uitroeide. Men kan
moeilijk gewagen van een rechtstreekse bloedband die duizenden jaren overspant, aangezien onze contreien heel de
geschiedenis lang een doorgangsgebied geweest zijn, waar migratie eerder regel dan uitzondering was. Dat de ‘Oude
Belgen’ hun cultuur hebben doorgegeven blijkt een proces te zijn dat eerder omgekeerd werkt. Latere generaties hebben
die verre ‘grootouders’ in verband gebracht met producten en artefacten van de eigen tijd, zonder dat daar werkelijk
historisch bewijs voor is.
DE ROMEINSE STEMPEL
De Romeinse periode heeft een aantal instellingen gevestigd die tot de dag van vandaag een grote invloed uitoefenen.
Zoals het Romeinse recht, de Romeinse infrastructuur, de invloed van kunst, taal en cultuur, de positie van de christelijke
godsdienst en het samenspel dat zo ontstond tussen de bisschop van Rome en de keizer als hoofd van wereldlijke macht.
Een ander belangrijk langtermijngevolg vloeit voort uit het feit dat onze gewesten aan de grens van het Romeinse imperium
,lagen. Belangrijk is dat de grens van het Romeinse rijk een vrijwel permanente grens begon te vormen tussen het
geromaniseerd deel van Europa en het Germaanse deel. Een gevolg hiervan heb je op vlak van ontwikkeling van talen.
Deze oude grens vormt nog altijd de taalgrens, die pal door België loopt.
De bekendste Oude Belg is Ambiorix, zijn associaties met de deugden en vrijheid v/d Belgische natie is veel meer een
gevolg v/d 19de -eeuwse cultus rond zijn figuur, dan dat het een sluitende verklaring vormt waarom voor hem en niet
voor Boduognat, leider v/d Nerviërs, een standbeeld met nationale allure werd opgericht.
DE VROEGE MIDDELEEUWEN (500-1000) EN HET ONTSTAA N VAN HET ANCIEN RÉGIME
Merovingen en Karolingen
Na het einde van het West-Romeinse Rijk vestigden de Franken zich in onze gewesten. Hun koning Clovis, van het
geslacht van Merovingen, liet zich dopen. Dat is een belangrijk feit dat het samenspel tussen kerk en staat continueerde
en ruimte bood aan de kerk van Rome om haar structuren verder uit te bouwen. Dat gebeurde vooral bij de Karolingen, dat
de Merovingen opvolgde, met de belangrijkste staatman Karel de Grote.
3 REDENEN WAAROM HET RIJK VAN KAREL DE GROTE VOOR ONZE GESCHIEDENIS VAN
FUNDAMENTEEL BELANG IS:
1. Territoriaal: Het centrum van het Karolingische Rijk lag in onze
contreien. Na de dood van Karel de Grote werd zijn rijk in 3 delen
opgesplitst. Met de grens tussen het oostelijke en het westelijke deel liep
dwars door onze gewesten. Men ziet in de verdeling van het rijk van Karel de
Grote ook al de contouren van de twee grote politieke entiteiten die de
geschiedenis van Europa zullen bepalen, Frankrijk en Duitsland. Het
middenrijk, waartoe onze gewesten oorspronkelijk behoorden, zou als
streefdoel voortleven bij latere heersers. Vele honderden jaren werd
geprobeerd om een derde groot rijk te vormen tussen Frankrijk en
Duitsland. Die mislukte poging heeft de geschiedenis van onze gewesten
sterk beïnvloed.
2. Feodaliteit als legitimering voor eigendom en macht: De verdeling van het rijk van Karel de Grote bleef lange
tijd belangrijk. Latere heersers, zoals de hertogen van Bourgondië en Brabant, gebruikten een vermeende bloedband met
Karel de Grote om hun macht te legitimeren. In de Karolingische periode ontstond ook het feodale systeem, waarbij de
koning als opperste leenheer land gaf aan leenmannen. Deze leenmannen bezaten het land erfelijk, maar moesten trouw
zijn aan de koning, militaire steun leveren en bepaalde betalingen doen. De loyaliteit was gebaseerd op de opvatting dat
de opperste leenheer een ‘soevereine’ vorst was. Dat betekende dat hij zijn macht rechtsreeks van god had gekregen. De
kerk en het christelijk geloof speelden een essentiële rol in de legitimering van deze machtsstructuur: ze bevestigen de
vorst als legitieme opperste wereldlijk macht. Met de oprichting van België in 1830 kwam er definitief een einde aan deze
ancien-régimesamenleving in onze regio.
3. Sociale groepen: Ten tijde van het Karolingische Rijk ontstond de 3 standenmaatschappij.
1) De kerk, met zijn instellingen van seculiere en reguliere geestelijken. Het kerkelijk apparaat is zo omvangrijk dat we de
clerus een aparte stand noemen.
2) De adel: leenheren en -mannen die de facto eigenaar waren van de grond en dus ook van de opbrengsten.
3) De overige bevolking behoorde tot de ‘derde stand’, die meer macht verwierf naarmate de steden zich ontwikkelden en
mensen uit deze stand hun brood konden verdienen. Zij worden de belangrijkste motor van een aantal
veranderingsprocessen, die uiteindelijk leiden tot het einde van het ancien régime.
Onze gewesten hebben in de loop van hun geschiedenis aan heel wat verschillende vorstendommen toebehoord. De
Belgische nationalistische geschiedschrijving contrasteerde dat verleden met de vrijheid en de onafhankelijkheid na
1830. In die redenering waren niet-Belgische overheersers ‘vreemde onderdrukkers.’ In realiteit wisselde de bevolking
doorgaans probleemloos van loyaliteit. De bevolking voelde de heerschappij van die vorsten niet aan als een bezetting.
Eén van de belangrijkste aspecten van de overgang naar de moderne samenleving is dat de loyaliteit van de burgers
, gaat naar de natie waartoe zij behoren. De machthebbers putten hun macht dus uit de natie, het volk en niet langer uit
god.
DE FEODALE MACHTSTRIJD
Vanwege het feodale systeem speelde de politiek van de landadel de hoofdrol in de politiek-territoriale ontwikkeling van
onze gewesten. De landadel probeerde haar macht uit te breiden door oorlog te voeren en met een dynastieke politiek,
waarin het huwelijk in functie stond van politiek-territoriale strategieën. De relaties in dat complexe kluwen van feodale
vorstendommen werden gekenmerkt door tal van spanningen en conflicten, soms zelfs oorlog.
HOE VERLIEP DE POLITIEK-TERRITORIALE MACHTSTRIJD?
In de middeleeuwen werden de gebieden in onze gewesten bestuurd door leenmannen van de Franse koning en de Duitse
keizer. Belangrijke gebieden waren het graafschap Vlaanderen, het hertogdom Brabant en het prinsdom Luik. De grenzen
van deze middeleeuwse gebieden komen echter niet overeen met de huidige
grenzen, want het graafschap Vlaanderen lag bijvoorbeeld deels in het
huidige Frankrijk (= zie kaart). Daardoor hadden deze geopolitieke indelingen
weinig invloed op de ontwikkeling van talen. De taalgrens liep dwars door de
gebieden en taal speelde toen nog geen rol in politieke loyaliteit; dat
veranderde pas na het verdwijnen van het ancien régime.
De Guldensporenslag van 1302 ontstond uit een feodaal conflict tussen de
Vlaamse graaf en de Franse koning. In het feodale systeem kon een
leenman zich verzetten als de leenheer zich niet aan de afspraken hield. De
Vlaamse graaf had een sterke machtspositie dankzij de economische
rijkdom van steden zoals Brugge en Gent. De Franse koning wilde dit
welvarende gebied controleren en voerde al langer een expansiepolitiek tegen zijn leenmannen. In 1302 viel hij
Vlaanderen aan, maar de Vlaamse graaf kon de aanval afslaan met steun van de derde stand. Deze overwinning was
belangrijk omdat Vlaanderen bij een andere uitkomst mogelijk bij het Franse kroondomein zou zijn ingelijfd. Later zijn er
veel mythes ontstaan rond de slag, zoals het idee dat het een strijd was tussen Nederlandstaligen en Fransen of een
bewijs van een eeuwenoude Belgische onafhankelijkheidswil.
NAAR EEN EENMAKING IN DE NEDERLANDEN
De verschillende staatjes, die zich in de ruimte van het huidige België en Nederland bevonden en die zich gedeeltelijk in
Noord-Frankrijk en Duitsland uitstrekten, groeiden langzaam naar elkaar toe en vormden na verloop van tijd een aparte
politiek-territoriale entiteit: de Nederlanden. En dit eenmaking proces speelde het midden rijk uit Karel de Grotes erfenis
een rol. In de streek van Bourgondië heerste en de 14e en 15e eeuw de Franse
koninklijke familie Valois. Door oorlogen en dynastieke politiek kon een zijtak van
deze familie vanuit Bourgondië de controle verwerven over een gebied dat een
middenrijk vormde tussen Frankrijk en Duitsland en waartoe ook de Nederlanden
behoorden. Vanaf de 15e eeuw spreken we dan ook over de bourgondische
Nederlanden.
Als gevolg van die eenmaking groeide in de Nederlanden een
samenhorigheidsgevoel. De politiek hield onder meer een uniformering van de
politieke instellingen in, met de oprichting van een Staten-Generaal, een politiek
lichaam waarin de drie standen vertegenwoordigd waren. In de 16de eeuw kwam er
een fundamentele verandering toen de Nederlanden deel gingen uitmaken van het
wereldrijk van de Habsburgers. Karel V verwierf via zijn ouders en grootouders niet
alleen de Bourgondische erfenis, maar ook de Duitse gebieden en Spanje. Hij
kocht de keizerskroon van het Heilig Roomse Rijk. Onder zijn bewind werd ook nog
eens de pas ontdekte Nieuwe Wereld gekoloniseerd, zodat hij met recht en reden kon zeggen dat in zijn rijk de zon nooit
onderging. Zijn rijk werd na zijn troonsafstand verdeeld onder zijn zoon Filips II en zijn broer, de Nederlanden kwamen
Filips toe en spreken we dan ook over de ‘Spaanse Tijd’ in onze geschiedenis.
,DE SCHEIDING DER NEDERLANDEN
Onder het bewind van Philips II vielen de Nederlanden in Noord en zuid uiteen. Dat had te maken met de
godsdienstkwestie. Als gevolg van de renaissance en het humanisme ging een geletterde elite onafhankelijker denken
over het geloof en de positie van de katholieke kerk. Daartegen rees ‘protest’ van mensen die teruggrepen naar de
oorspronkelijke Bijbelteksten om de wantoestanden In de kerk aan de kaak te stellen. Zo ontstond het protestantisme
tijdens de regering van Karel V. Karel V beschouwde het in vraag stellen van het katholicisme als een aanval op zijn eigen
macht en reageerde keihard door protestanten te vervolgen. Philips II zette het beleid van zijn vader voort, maar hij werd In
de Nederlanden geconfronteerd met een opstand die leidde tot een burgeroorlog tussen katholieken en protestanten. Na
tientallen jaren conflict bracht die opstand uiteindelijk een splitsing met zich mee. De Zuidelijke katholieke Nederlanden
werden bestuurd door een landvoogd en de Noordelijke protestantse Nederlanden werden onder de leiding van
stadhouder Willem van Oranje een onafhankelijk gebied
Vanaf de tweede helft van de 16de eeuw verschijnt er een kaart die de
Nederlanden voorstelt als een leeuw gemaakt door Michael Aitzinger. De
associatie tussen de Nederlanden en een leeuw was niet zo vreemd. Het dier
dook op in vele wapenschilden van de verschillende vorstendommen. De term
‘Belgisch’ duikt op in de Latijnse titel Leo Belgicus. Deze term ging over het geheel
van de Nederlanden, het Latijnse begrip Belgium was op dat moment de gangbare
vertaling voor ‘Lage Landen’ of ‘Nederlanden.’
DE ZUIDELIJKE NEDERLANDEN
De Zuidelijke Nederlanden werden in de 17de en 18de eeuw uitgebouwd tot een katholiek bolwerk, omdat ze grensden aan
de protestantse wereld. We spreken over de Contrareformatie: de katholieke tegenbeweging tegen het protestantisme.
Niet alleen op religieuze vlak, maar ook politiek gezien evolueerde de Zuidelijke Nederlanden weg van het noorden. Terwijl
de Staten-Generaal in het noorden een centrale politieke rol bleef spelen in het politieke systeem, deemsterde de
instelling in het zuiden volledig weg. De Oostenrijkse keizers probeerden heel geleidelijk de afzonderlijke territoriale
vorstendommen verder te centraliseren. Het Theresiaanse compromis genoemd naar Maria-Theresia, kwam neer op het
toekennen aan de Zuidelijke Nederlanden van een hoge mate van zelfbestuur in ruil voor een betere greep van het centrale
bestuur op de overheidsfinanciën en hogere belastingopbrengsten. Het feit dat de Zuidelijke Nederlanden in de 17de en
18de eeuw een aparte politieke entiteit bleven en niet verdeeld geraakten over verschillende rijken, was belangrijk voor de
verder ontwikkeling van een eigen identiteit. De expansionistische politiek van Frankrijk was constant, die wilde de
oostelijke grens verleggen naar de Rijn. Uiteindelijk zou Frankrijk er in 1794 in slagen om de gehele Zuidelijke Nederlanden
aan te hechten.
HOOFDSTUK 2: VAN ANCIEN RÉGIME NAAR MODERNE NATIESTAAT
Op nauwelijks 5 decennia tijd (van ca.1780-1830) werd de staatkundige en interne politieke Structuur van de zuidelijke
Nederlanden meermaals grondig omgewoeld. Tijdens deze periode werden ook de kaarten van het Europese machtsspel
grondig geschud. Meer bepaald het Franse expert expansionisme en zijn naweeën drukten een stempel op het lot van die
gewesten. Hierdoor werd niet alleen hun internationale statuut, maar ook de aard van hun politieke instellingen
diepgaand gewijzigd. Die politiek-institutioneel veranderingen stonden niet op zichzelf. Ze waren gekoppeld aan een veel
bredere beweging die betrekking had op de modernisering van de maatschappelijke structuur.
DE INTERNATIONALE CONTEXT
HET BELANG VAN DE FRANSE REVOLUTIE
De Franse Revolutie betekende het einde van het ancien régime in Frankrijk. In 1789 verloor de koning zijn absolute macht
en in 1792 werd hij afgezet. Frankrijk werd daarna een republiek, waarin de politieke en sociale verhoudingen sterk
, verschilden van die van het oude systeem. Deze veranderingen hadden ook grote gevolgen voor de Zuidelijke
Nederlanden, omdat deze bij de Franse Republiek werden ingelijfd. De revolutie verliep op een gewelddadige manier, met
een opstand en de executie van de koning, het belangrijkste symbool van het ancien régime. De revolutionairen schreven
ook invloedrijke teksten, zoals de Déclaration des droits de l’homme et du citoyen, waarin moderne burgerlijke
vrijheden werden vastgelegd. Tussen de 18e en 19e eeuw vond in de westerse wereld een brede maatschappelijke
verandering plaats waarbij het ancien régime geleidelijk werd vervangen door moderne natiestaten. Deze ontwikkeling
werd voorbereid door verlichte filosofen, die met hun ideeën de traditionele machtsstructuren in vraag stelden.
De ijkpunten van deze omvorming:
1. De vervanging van de standenmaatschappij door een maatschappij van in principe gelijke burgers.
2. De vervanging van de soevereine vorsten door soevereine naties. Daardoor werd het nationalisme als politieke kracht
zeer belangrijk en kwamen multinationale staten in de problemen.
3. De vervanging van een politiek-institutioneel systeem hebben gebaseerd op van oudsher gegroeide particuliere
vrijheden en gebruiken door geünificeerde nationale staatsbureaucratieën. Dat ging gepaard met een zeer uitlopende
waaier van veranderingen, zoals de afschaffing van lokale meeteenheden, lokale belastingen, rechtspraak, lokale
wetgeving en politieke instellingen.
= gingen altijd samen met een sociaal-economische evolutie, namelijk de vervanging van een economie die voor het
grootste deel steunde op landbouw door een economie die steunde op handel en industrie. Het waren dan ook de sociale
groepen van ondernemers, handelaars en arbeiders die de motoren vormden van de verandering.
De Franse revolutie beïnvloedde ook de tijdservaring van mensen. In het ancien régime waren stabiliteit en continuïteit
de ordewoorden. Veranderingen gebeurden eerder geleidelijk of binnen een beperkt segment van de samenleving. Er
was nauwelijks een onderscheid tussen vroeger en nu. Als de eigen tijd een voortzetting is van het voorgaande, lig je ook
niet wakker van het feit of de kledij en de gebouwen wel authentiek afgebeeld zijn. Naar het einde van de 18e eeuw
veranderde dat gevoel. Op alle vlakken ging de samenleving door ingrijpende transformatieprocessen, op korte tijd
begon het heden sterk te verschillen van vroeger. Dit had gevolgen voor de geschiedschrijving want als het verleden
fundamenteel verschilt van het heden, moet je oog leren hebben voor de historische context waarin niets gebeurt.
DE AFTAKELING VAN HET ANCIEN RÉGIME IN EUROPA
De aftakeling van de ode maatschappijvormen verliep echter niet geleidelijk of continu. Op verschillende momenten en
plaatsen leek het ancien régime zich te kunnen herstellen. Op langere termijn bleken de veranderingen echter niets tegen
te houden. In feite ging de afbouw van het ancien régime in schokgolven. In de 19e eeuw waren er nog verscheidende
aardverschuivingen waarin in meerdere landen tegelijk grote veranderingen plaatsgrijpen. 1830 en 1848 zijn de
belangrijkste revolutionaire jaren. In één van die revolutionair momenten ontstond België.
Ook is het duidelijk dat de revolutionaire ideeën niet opgesloten bleven binnen één land, de ene revolutionaire beweging
inspireerde de andere. De acties van de bourgeoisie waren de motor van de veranderingen, doordat ze van de belangen
van de bourgeoisie het uitgangspunt maakten van een nieuwe maatschappelijke orde. Terwijl zij in feite één bepaalde
klasse van welstellende handelaars en nijveraars vertegenwoordigde binnen de derde stand. Onvermijdelijk werkte haar
retoriek verwachtingen bij de grote massa bezitslozen. Menige
burgerlijke revolutie mondde zo uit in een radicalere opstand, met een
rechtvaardiger verdeling van het bezit als inzet.
➔ Kaart van Europa voor de Franse revolutie.
DE (WERELD)KAART ANDERS GESCHUD
De overgang van het ancien régime naar de moderne natiestaten gingen
ook gepaard met politiek-territoriale veranderingen. De protagonisten
waren Frankrijk en het Oostenrijkse keizerrijk, andere belangrijke
spelers waren Groot-Brittannië, Duitsland, Rusland, het Ottomaanse
rijk en de Verenigde provinciën. Andere landen waren minder van
belang.
DE VERENIGDE STATEN VAN AMERIKA
Tijdens de Amerikaanse revolutie was 1776 kwamen een paar miljoen Europese kolonisten een opstand tegen Groot-
Brittannië. De Verenigde Staten van Amerika zouden zich in de volgende twee eeuwen oppakken tot de supermacht die ze
