GEDRAG EN MAATSCHAPPIJ
PSYCHOLOGIE
Hoorcollege 1: Gedrag
Inleiding
‘de toekomst is geen wit blad’ -> pad is afhankelijk -> moeten voort met wat we vandaag hebben
Menselijke impact heeft een zeer grote invloed op de verschillende gebeurtenissen die aan het
gebeuren zijn in de wereld
- Klimaatverandering
- Verlies aan biodiversiteit voedt uitbraak van invasieve soorten (geen toeval met covid, …)
gevolg van onze monocultuur waarbij we allemaal heel dicht bij elkaar gaan wonen
= We hebben weinig dingen om trots op te zijn, want deze veranderingen zijn het gevolg van onze
aanwezigheid op de aarde
= We moeten ons constant aanpassen aan de nieuwe ontwikkelingen (vb. van coronavarianten)
PROBLEEM: wereldbevolking blijft exponentieel groeien
‘stilstaan is achteruit gaan’
‘vooruitgang heeft een prijskaartje’
De industriële revolutie die hebben we betaald met een prijskaartje; als kennis een vooruitgang kan
boeken, kan onwetendheid hem niet oplossen
Industriële revolutie zorgde voor veel vooruitgang, maar keert zich nu tegen ons
kennis & maatschappij op elkaar afstemmen zodat we niet in de 2e val van Isaac trappen; dat
de wetenschap sneller kennis opdoet dan de maatschappij
hiervoor moet een mentaliteitsverandering zijn; hiervoor kunnen de sociale wetenschappen
helpen (kennis opbouwen)
Red queen strategie toepassen: sneller verandering, voor een klimaatverandering,
ziektekiem… ons teniet doet
maatschappelijke problemen veroorzaken sociale dilemma’s
• Sociaal dilemma = conflict tussen persoonlijk voordeel en collectief belang. Wanneer teveel
mensen uit eigenbelang handelen, verliest iedereen
• In een sociaal dilemma kan men nooit eigen voordeel en gemeenschappelijke welvaart samen
realiseren
• Andere voorbeelden: klimaatopwarming, carpooling, recycling, huishoudelijke taken,
groepswerken, …
je kan NOOIT in je eigen voordeel en het collectieve belang samen doen (vb.
klimaatbestrijding)
1
,Ook democratie is een sociaal dilemma
- Voorschriften en wetten komen tot stand via vertegenwoordiging van de maatschappij
- Wanneer onvoldoende mensen deelnemen aan publiek debat (via stemrecht), riskeren de
voordelen van de democratie ondermijnd te worden door machtsmisbruik van enkelen
- Democratische maatschappij kan niet bestaan zonder burgerzin
Welk standpunt neem je in?
❖ Deelnemen aan publiek debat vraagt “fact checking” (= nagaan of
beweringen van bv. politici waarheidsgetrouw zijn)
creëert een bijkomend dilemma; elke burger moet een rationeel standpunt innemen (obv
gegronde correcte feiten) en verdedigen
daarom is wetenschap nodig
‘don’t look up’: je moet weten waarom je een kant kiest boven een andere en verwacht dit ook van
de leider
Onze denkwijze = een sociale constructie: we kiezen ons eigen denken niet zelf, het is een sociale
constructie
Denkwijze wordt bepaald door sociale normen -> regels die bepalen hoe je je binnen een groep moet
gedragen, groepen verschillen van cultuur tot cultuur
Het ‘sociale’ versus het ‘individu’: individu kan niet los beschouwd worden van de cultuur waarin hij
opgroeit
De rode draad:
2 richtingsverkeer tussen individueel gedrag & de samenleving
Stuwkracht: sociale interacties, hoe we met elkaar omgaan
Het vak gedrag en maatschappij
Een studie die enkel het individueel gedrag of de maatschappij beoogt kan enkel een onvolledige beeld
van onze soort schetsen; Homo sapiens is zowel individualistisch – op zichzelf gericht, als sociaal –
gericht op het samenleven met anderen. We kunnen het individu en de sociale groepen waarin zij
leven niet onafhankelijk beschouwen
vak is opgedeeld in 2 onderdelen
1. Inleiding tot de gedragswetenschappen (= een studie van de verscheidene drijfveren en
factoren en de die het gedrag beïnvloeden; vaak sociaal geconstrueerd)
2. Inleiding tot maatschappijwetenschappen of ‘samenlevingskunde’ (= een studie van het
sociaal handelen van mensen binnen maatschappelijke patronen en structuren)
→ Beide delen nodig om de Homo sapiens te begrijpen; zowel strategisch (op zichzelf gericht),
economisch als sociaal
Mens: ‘We are a social beast occupying a congnitive niche’ (Pinker) = perfecte def. van dit vak
alles wat we doen heeft te maken met bewust denken
2
,DEEL 1: GEDRAG
Homo sapiens: een bijzonder paradox
Kenmerken van Homo Sapiens :
• Enorme capaciteit om te kunnen
samenwerken, we kiezen zelf met wie en voor
hoelang
• Hebben als geen ander de kracht om anderen
zomaar uit te schakelen
• Wereld aanpassen naar eigen zin, zo enorme ecologische voetafdruk achterlaten
Omdat we denken hebben we de grootste hersenen (relatief met lichaamsgewicht), maar het is dus
door onze hersenen dat we een complex gedrag hebben
Complex gedrag is nodig om ons aan te passen aan andere omstandigheden
BIJZONDER: de combinatie van verstand en sociaal zijn dat ons een enorme capaciteit heeft gegeven
om samen te werken op een bewuste manier (=uniek in de dierenwereld)
Wij kiezen met wie en voor hoelang we gaan samenwerken
MAAR we zijn ook uniek in onze capaciteit om destructief te zijn (we zijn waarschijnlijk de
kwaadaardige wezens )
Wie is de Homo sapiens?
• Paradoxaal (= schijnbaar tegenstrijdig)
• Groot brein; lange kindertijd; aanleg voor kunst/taal/abstractie
• Onevenaarbaar succes in biomassa, flexibiliteit, creativiteit, maar ook een neiging tot geweld,
destructie, …
• Grote ecologische voetafdruk (want we willen de wereld naar ons hand zitten )
hiermee moeten we verder dus waarschijnlijk het moeilijkste
• Naakte tweevoeter -> enige overlevende vertegenwoordiger van de genus
Homo (de mensachtigen)
• Complexe taal met grammatica, onze taal is generatief
• In vergelijking met anderen dieren: zeer lange kindertijd
Homo economicus = strategische, berekende mens bij wie eigenbelang primeert en die
leeft volgens rationele principes
Homo sociologicus/ homo universalis = mens met normbesef en sociale behoeften die samen de basis
vormende voor een maatschappijgerichte wereld
→ evenwicht vinden tussen onze rede (als in Homo economicus) en sociale ingesteldheid (als in
Homo sociologicus) is ongetwijfeld een noodzakelijk deel van wie we zijn
3
, Geschiedenis
Gedragswetenschappen zijn een huwelijk tussen
rationalisme en empirie
Renaissance psychologen en filosofen hebben een brug gemaakt tussen
rationalisme en empirie
Empirisme; Dataverzameling, ervaring (data en feiten -> ben je
weinig mee)
→ Berg data is weinig waard zonder overkoepelende theorie
Rationalisme; een theoretisch kader rond de data en informatie
= hieruit kunnen we dan hypothese uit afleiden
+ testen en daarmee gedrag voorspellen en sturen (theorievorming)
→ Kan ver van de waarheid liggen als ze niet onderbouwd is met empirische gegevens
Data en theorie zijn beide nodig om tot een evenwichtige wetenschappelijke verklaring te komen
→ Renaissance filosofen bouwden een brug tussen rationalisme en empirie
Oorsprong gedragswetenschappen: interesse voor bewustzijn
Het bewustzijn was één van de eerste onderzoeksdomeinen in de
gedragswetenschappen
Gedragswetenschappen = huwelijk tussen rationalisme en empirie, men gaat data gebruiken om een
theoretisch kader rond te bouwen
Structuralisme (W. Wundt)
• Experimentele analyse v.d. onderdelen van het bewustzijn
• Heel experimenteel gericht
• Systematische, objectieve observaties van bewuste ervaringen
• bewustzijn bestuderen alsof het een orgaan is, elk deeltje apart bestuderen
• Hield zich vooral bezig met de studie van de waarneming (perceptie), de gewaarwording
(sensatie) en de zintuigen die de gewaarwording mogelijk maken
Functionalisme (W. James)
• Onderzoekt functie v.h. bewustzijn in zijn geheel
→ The stream of consciousness = het bewustzijn vloeit
• Niet de inhoud van bewustzijn bestuderen, maar wél de processen achterhalen die
bewustzijn mogelijk maken
• “Wat doet bewustzijn voor mensen en waarom doet het dat?”
• Invloed van het Darwinisme; het bewustzijn heeft overlevingswaarde -> blijft bestaan van
generatie op generatie
• bewustzijn helpt ons te overleven, is nuttig, doet iets, maar alleen begrijpen in zijn geheel
• Als het niet nuttig was, was het al weggefilterd door natuurlijke selectie
= Alle eigenschappen van mensen en dieren bestaan in functie van het overleven (fascineerde
de evolutietheorie)
Conflict leidt tot waaier van wetenschappelijke benadering
Als je een conflict hebt van meningen, dan voedt dit vooruitgang
4
PSYCHOLOGIE
Hoorcollege 1: Gedrag
Inleiding
‘de toekomst is geen wit blad’ -> pad is afhankelijk -> moeten voort met wat we vandaag hebben
Menselijke impact heeft een zeer grote invloed op de verschillende gebeurtenissen die aan het
gebeuren zijn in de wereld
- Klimaatverandering
- Verlies aan biodiversiteit voedt uitbraak van invasieve soorten (geen toeval met covid, …)
gevolg van onze monocultuur waarbij we allemaal heel dicht bij elkaar gaan wonen
= We hebben weinig dingen om trots op te zijn, want deze veranderingen zijn het gevolg van onze
aanwezigheid op de aarde
= We moeten ons constant aanpassen aan de nieuwe ontwikkelingen (vb. van coronavarianten)
PROBLEEM: wereldbevolking blijft exponentieel groeien
‘stilstaan is achteruit gaan’
‘vooruitgang heeft een prijskaartje’
De industriële revolutie die hebben we betaald met een prijskaartje; als kennis een vooruitgang kan
boeken, kan onwetendheid hem niet oplossen
Industriële revolutie zorgde voor veel vooruitgang, maar keert zich nu tegen ons
kennis & maatschappij op elkaar afstemmen zodat we niet in de 2e val van Isaac trappen; dat
de wetenschap sneller kennis opdoet dan de maatschappij
hiervoor moet een mentaliteitsverandering zijn; hiervoor kunnen de sociale wetenschappen
helpen (kennis opbouwen)
Red queen strategie toepassen: sneller verandering, voor een klimaatverandering,
ziektekiem… ons teniet doet
maatschappelijke problemen veroorzaken sociale dilemma’s
• Sociaal dilemma = conflict tussen persoonlijk voordeel en collectief belang. Wanneer teveel
mensen uit eigenbelang handelen, verliest iedereen
• In een sociaal dilemma kan men nooit eigen voordeel en gemeenschappelijke welvaart samen
realiseren
• Andere voorbeelden: klimaatopwarming, carpooling, recycling, huishoudelijke taken,
groepswerken, …
je kan NOOIT in je eigen voordeel en het collectieve belang samen doen (vb.
klimaatbestrijding)
1
,Ook democratie is een sociaal dilemma
- Voorschriften en wetten komen tot stand via vertegenwoordiging van de maatschappij
- Wanneer onvoldoende mensen deelnemen aan publiek debat (via stemrecht), riskeren de
voordelen van de democratie ondermijnd te worden door machtsmisbruik van enkelen
- Democratische maatschappij kan niet bestaan zonder burgerzin
Welk standpunt neem je in?
❖ Deelnemen aan publiek debat vraagt “fact checking” (= nagaan of
beweringen van bv. politici waarheidsgetrouw zijn)
creëert een bijkomend dilemma; elke burger moet een rationeel standpunt innemen (obv
gegronde correcte feiten) en verdedigen
daarom is wetenschap nodig
‘don’t look up’: je moet weten waarom je een kant kiest boven een andere en verwacht dit ook van
de leider
Onze denkwijze = een sociale constructie: we kiezen ons eigen denken niet zelf, het is een sociale
constructie
Denkwijze wordt bepaald door sociale normen -> regels die bepalen hoe je je binnen een groep moet
gedragen, groepen verschillen van cultuur tot cultuur
Het ‘sociale’ versus het ‘individu’: individu kan niet los beschouwd worden van de cultuur waarin hij
opgroeit
De rode draad:
2 richtingsverkeer tussen individueel gedrag & de samenleving
Stuwkracht: sociale interacties, hoe we met elkaar omgaan
Het vak gedrag en maatschappij
Een studie die enkel het individueel gedrag of de maatschappij beoogt kan enkel een onvolledige beeld
van onze soort schetsen; Homo sapiens is zowel individualistisch – op zichzelf gericht, als sociaal –
gericht op het samenleven met anderen. We kunnen het individu en de sociale groepen waarin zij
leven niet onafhankelijk beschouwen
vak is opgedeeld in 2 onderdelen
1. Inleiding tot de gedragswetenschappen (= een studie van de verscheidene drijfveren en
factoren en de die het gedrag beïnvloeden; vaak sociaal geconstrueerd)
2. Inleiding tot maatschappijwetenschappen of ‘samenlevingskunde’ (= een studie van het
sociaal handelen van mensen binnen maatschappelijke patronen en structuren)
→ Beide delen nodig om de Homo sapiens te begrijpen; zowel strategisch (op zichzelf gericht),
economisch als sociaal
Mens: ‘We are a social beast occupying a congnitive niche’ (Pinker) = perfecte def. van dit vak
alles wat we doen heeft te maken met bewust denken
2
,DEEL 1: GEDRAG
Homo sapiens: een bijzonder paradox
Kenmerken van Homo Sapiens :
• Enorme capaciteit om te kunnen
samenwerken, we kiezen zelf met wie en voor
hoelang
• Hebben als geen ander de kracht om anderen
zomaar uit te schakelen
• Wereld aanpassen naar eigen zin, zo enorme ecologische voetafdruk achterlaten
Omdat we denken hebben we de grootste hersenen (relatief met lichaamsgewicht), maar het is dus
door onze hersenen dat we een complex gedrag hebben
Complex gedrag is nodig om ons aan te passen aan andere omstandigheden
BIJZONDER: de combinatie van verstand en sociaal zijn dat ons een enorme capaciteit heeft gegeven
om samen te werken op een bewuste manier (=uniek in de dierenwereld)
Wij kiezen met wie en voor hoelang we gaan samenwerken
MAAR we zijn ook uniek in onze capaciteit om destructief te zijn (we zijn waarschijnlijk de
kwaadaardige wezens )
Wie is de Homo sapiens?
• Paradoxaal (= schijnbaar tegenstrijdig)
• Groot brein; lange kindertijd; aanleg voor kunst/taal/abstractie
• Onevenaarbaar succes in biomassa, flexibiliteit, creativiteit, maar ook een neiging tot geweld,
destructie, …
• Grote ecologische voetafdruk (want we willen de wereld naar ons hand zitten )
hiermee moeten we verder dus waarschijnlijk het moeilijkste
• Naakte tweevoeter -> enige overlevende vertegenwoordiger van de genus
Homo (de mensachtigen)
• Complexe taal met grammatica, onze taal is generatief
• In vergelijking met anderen dieren: zeer lange kindertijd
Homo economicus = strategische, berekende mens bij wie eigenbelang primeert en die
leeft volgens rationele principes
Homo sociologicus/ homo universalis = mens met normbesef en sociale behoeften die samen de basis
vormende voor een maatschappijgerichte wereld
→ evenwicht vinden tussen onze rede (als in Homo economicus) en sociale ingesteldheid (als in
Homo sociologicus) is ongetwijfeld een noodzakelijk deel van wie we zijn
3
, Geschiedenis
Gedragswetenschappen zijn een huwelijk tussen
rationalisme en empirie
Renaissance psychologen en filosofen hebben een brug gemaakt tussen
rationalisme en empirie
Empirisme; Dataverzameling, ervaring (data en feiten -> ben je
weinig mee)
→ Berg data is weinig waard zonder overkoepelende theorie
Rationalisme; een theoretisch kader rond de data en informatie
= hieruit kunnen we dan hypothese uit afleiden
+ testen en daarmee gedrag voorspellen en sturen (theorievorming)
→ Kan ver van de waarheid liggen als ze niet onderbouwd is met empirische gegevens
Data en theorie zijn beide nodig om tot een evenwichtige wetenschappelijke verklaring te komen
→ Renaissance filosofen bouwden een brug tussen rationalisme en empirie
Oorsprong gedragswetenschappen: interesse voor bewustzijn
Het bewustzijn was één van de eerste onderzoeksdomeinen in de
gedragswetenschappen
Gedragswetenschappen = huwelijk tussen rationalisme en empirie, men gaat data gebruiken om een
theoretisch kader rond te bouwen
Structuralisme (W. Wundt)
• Experimentele analyse v.d. onderdelen van het bewustzijn
• Heel experimenteel gericht
• Systematische, objectieve observaties van bewuste ervaringen
• bewustzijn bestuderen alsof het een orgaan is, elk deeltje apart bestuderen
• Hield zich vooral bezig met de studie van de waarneming (perceptie), de gewaarwording
(sensatie) en de zintuigen die de gewaarwording mogelijk maken
Functionalisme (W. James)
• Onderzoekt functie v.h. bewustzijn in zijn geheel
→ The stream of consciousness = het bewustzijn vloeit
• Niet de inhoud van bewustzijn bestuderen, maar wél de processen achterhalen die
bewustzijn mogelijk maken
• “Wat doet bewustzijn voor mensen en waarom doet het dat?”
• Invloed van het Darwinisme; het bewustzijn heeft overlevingswaarde -> blijft bestaan van
generatie op generatie
• bewustzijn helpt ons te overleven, is nuttig, doet iets, maar alleen begrijpen in zijn geheel
• Als het niet nuttig was, was het al weggefilterd door natuurlijke selectie
= Alle eigenschappen van mensen en dieren bestaan in functie van het overleven (fascineerde
de evolutietheorie)
Conflict leidt tot waaier van wetenschappelijke benadering
Als je een conflict hebt van meningen, dan voedt dit vooruitgang
4
