INLEIDING ............................................................................................................. 5
Hoofdstuk 1. Contractbegrip en het algemeen contractenrecht in perspectief
........................................................................................................................... 5
A. Contractbegrip ........................................................................................... 5
B. Contract als individueel en maatschappelijk instrument ......................... 6
C. Contract als bouwsteen van het privaatrechtelijk vermogensrecht ........ 6
D. Algemeen versus bijzonder contractenrecht, sectorale regulering en
contractmodellen ........................................................................................... 7
E. Internationalisering, europeanisering, digitalisering, codificering,
regionalisering en constitutionalisering ....................................................... 7
Hoofdstuk 2. Het nieuwe verbintenissenrecht.................................................. 8
A. Structuur .................................................................................................... 8
B. Plaats binnen de hervorming van het privaatrecht .................................. 8
C. Doelstellingen en meerwaarde van Boek 5 BW ........................................ 8
D. Algemene interpretatiehulpmiddelen ........................................................ 8
E. Werking in de tijd ....................................................................................... 9
DEEL 1. CONTRACTVRIJHEID, CONTRACTUELE GEBONDENHEID EN HUN
BEPERKINGEN.................................................................................................... 10
Hoofdstuk 1. Fundamentele rechten, contractvrijheid en gebondenheid ..... 10
A. Elkeen kan zijn fundamentele rechten uitoefenen via rechtshandelingen
en andere gedragingen ................................................................................ 10
B. Fundamentele rechten worden in verticale en horizontale relaties
beperkt in het licht van een afweging van belangen en waarden ............... 10
C. Ook de contractvrijheid en de contractuele gebondenheid zijn aan
beperkingen onderworpen ........................................................................... 11
Hoofdstuk 2. Contractvrijheid ......................................................................... 11
A. Basisbeginsel, uitgangspunt en beperkingen ........................................ 11
B. De verschillende facetten van de contractvrijheid ................................. 11
Hoofdstuk 3. Contractuele gebondenheid ...................................................... 13
A. Begrip en wettelijke basis ....................................................................... 13
B. Grondslag van de bindende kracht ......................................................... 13
C. Rechtsgevolgen van de contractuele gebondenheid ............................. 13
1
, Hoofdstuk 4. Mechanismen ter beperking van de contractvrijheid en de
contractuele gebondenheid ............................................................................ 13
A. De openbare orde en rechtsregels van dwingend recht ........................ 13
B. Fundamentele rechten ............................................................................. 14
C. Verbod van rechtsmisbruik ..................................................................... 15
D. Fraus omnia corrumpit ............................................................................ 16
E. Verbod van wetsontduiking ..................................................................... 17
F. Buitencontractuele foutaansprakelijkheid ............................................... 18
DEEL 2. ONTSTAAN EN GELDIGHEID VAN CONTRACTEN ............................... 19
Hoofdstuk 1. Onderhandelingen ..................................................................... 19
A. Onderhandelingsvrijheid ......................................................................... 19
B. Precontractuele plichten ......................................................................... 19
C. Afspraken tijdens de onderhandelingen ................................................. 22
Hoofdstuk 2. Totstandkoming ......................................................................... 24
A. Consensualisme en formaliteiten ........................................................... 24
B. Wilsovereenstemming ............................................................................. 25
C. Bedoeling om zich juridisch te verbinden of andere rechtsgevolgen te
creëren ......................................................................................................... 27
D. Wilsautonomie: een te relativeren en te corrigeren beginsel ................. 28
E. Algemene voorwaarden (standaardbedingen) en toetredingscontracten
...................................................................................................................... 28
Hoofdstuk 3. Geldigheid(sgebreken) .............................................................. 29
A. Gebrek in de wil van een partij ................................................................ 30
B. Gebrek aan rechts- of handelingsbekwaamheid .................................... 33
C. Onbestaand, onmogelijk, ongeoorloofd of onbepaalbaar voorwerp ..... 33
D. Onbestaande, valse of ongeoorloofde oorzaak ...................................... 34
E. Benadeling ............................................................................................... 34
F. Strijdigheid met de openbare orde of een rechtsregel van dwingend
recht ............................................................................................................. 34
Hoofdstuk 4. Sancties voor geldigheidsgebreken: nietigverklaring en verval
......................................................................................................................... 35
A. Nietigverklaring en restitutie ................................................................... 35
B. Verval ....................................................................................................... 37
2
, Hoofdstuk 5. Contracteren via vertegenwoordiging ...................................... 38
A. Soorten: onmiddellijke versus middellijke vertegenwoordiging ............ 38
B. Vertegenwoordigingsbevoegdheid ......................................................... 38
C. Gevolgen van vertegenwoordiging ......................................................... 38
D. Schijnvertegenwoordiging ...................................................................... 39
E. Gemeenrechtelijke regel inzake belangenconflicten .............................. 39
DEEL 3. INHOUD EN WERKING VAN CONTRACTEN ......................................... 40
Hoofdstuk 1. Ten aanzien van contractpartijen .............................................. 40
A. Verbindende kracht.................................................................................. 40
B. Verbintenissen en niet-verbintenisrechtelijke afspraken ....................... 41
C. Interpretatie.............................................................................................. 42
D. Kwalificatie............................................................................................... 44
E. Aanvulling ................................................................................................ 46
F. Matigende of beperkende werking van de goede trouw ......................... 48
G. Obligatoire gevolgen ............................................................................... 49
Hoofdstuk 2. Ten aanzien van derden ............................................................. 49
A. Contractpartijen versus derden .............................................................. 49
B. Relativiteit en uitzonderingen ................................................................. 49
DEEL 4. WANPRESTATIE, VERZUIM EN SANCTIES .......................................... 54
Hoofdstuk 1. Toerekenbare niet-nakoming of wanprestatie .......................... 54
A. Toerekeningsvatbaarheid van de schuldenaar ....................................... 54
B. Contractuele tekortkoming van de schuldenaar..................................... 54
Hoofdstuk 2. Verzuim en ingebrekestelling .................................................... 56
A. Verzuim .................................................................................................... 56
B. Ingebrekestelling ..................................................................................... 57
Hoofdstuk 3. Sancties wegens wanprestatie .................................................. 60
A. Keuze en cumul van sancties.................................................................. 61
B. Uitvoering in natura ................................................................................. 62
C. Schadeherstel: herstel in natura of schadevergoeding ......................... 63
D. Prijsvermindering .................................................................................... 64
E. Exceptie van niet-nakoming (enac) ......................................................... 64
F. Retentierecht ............................................................................................ 64
3
, G. Ontbinding wegens wanprestatie en restitutie ....................................... 65
Hoofdstuk 4. Uitzonderlijk ook buitencontractuele aansprakelijkheid:
samenloop ....................................................................................................... 66
A. Samenloop tussen contractuele en buitencontractuele
aansprakelijkheid ......................................................................................... 66
B. Samenloopverbod veronderstelt het bestaan van een contractuele
wanprestatie ................................................................................................. 67
C. Samenloopverbod geldt ook bij objectieve aansprakelijkheid .............. 67
D. Samenloopverbod geldt ook bij kwalitatieve rechten ............................ 67
E. Geen samenloopverbod bij een misdrijf ................................................. 68
DEEL 5. GEWIJZIGDE OMSTANDIGHEDEN: OVERMACHT EN IMPREVISIE ..... 69
Hoofdstuk 1. Overmacht.................................................................................. 69
A. Belang, begrip en grondslag ................................................................... 69
B. Toepassingsvereisten van overmacht .................................................... 70
C. Gevolgen van overmacht ........................................................................ 72
D. Overmachtsclausules .............................................................................. 73
Hoofdstuk 2. Imprevisie .................................................................................. 75
A. Begrip en grondslag ................................................................................ 75
B. Toepassingsvereisten van de imprevisieregel ....................................... 76
C. Gevolgen van de imprevisieregel ............................................................ 77
D. Hardship- of imprevisieclausules ........................................................... 78
4
,INLEIDING
Hoofdstuk 1. Contractbegrip en het algemeen contractenrecht in perspectief
A. Contractbegrip
1. Definitie van contract
Een contract of overeenkomst is volgens art. 5.4 BW een wilsovereenstemming tussen twee of
meer personen met de bedoeling rechtsgevolgen te doen ontstaan. Die definitie bevat dus drie
wezenlijke elementen:
1. er moeten minstens twee personen betrokken zijn;
2. er moet een wilsovereenstemming bestaan;
3. die wilsovereenstemming moet gericht zijn op het doen ontstaan van rechtsgevolgen.
Daaruit volgt dat een contract steeds een meerzijdige rechtshandeling is. Het contract behoort dus
tot de categorie van de rechtshandelingen, maar is daarvan slechts één verschijningsvorm. Een
overeenkomst onderscheidt zich van louter feitelijk gedrag of sociale afspraken doordat partijen
zich juridisch willen binden. De bedoeling om rechtsgevolgen te doen ontstaan is dus constitutief.
2. Onderscheid tussen contract en contractueel document
Een fundamenteel onderscheid is dat tussen het contract zelf en het contractuele document. Het
contract is de juridische rechtshandeling, dus de wilsovereenstemming die rechtsgevolgen doet
ontstaan. Het contractuele document is slechts het materiële of digitale stuk waarin die
rechtshandeling wordt vastgelegd, verwoord of bewezen. Het document is dus niet het contract
zelf, maar het instrument dat het contract weergeeft of bewijst.
Dat onderscheid is praktisch zeer belangrijk. Een contract kan immers bestaan zonder geschreven
document. Het kan ook mondeling of door feitelijke gedragingen tot stand komen. In dat geval kan
het bewijs moeilijker zijn, maar het ontbreken van een geschreven tekst verhindert op zich het
bestaan van het contract niet. Het consensuele karakter van het contractenrecht verklaart waarom
bewijs en bestaan van het contract niet mogen worden verward.
Omgekeerd mag men de inhoud van het contract niet volledig vereenzelvigen met de letterlijke
inhoud van het document. Wat partijen contractueel bindt, kan mede worden bepaald door
interpretatie, wettelijke aanvullingen, impliciete verbintenissen en beperkingen op de uitoefening
van contractuele rechten. Het contract is dus juridisch ruimer dan de loutere tekstuele neerslag.
3. Band met het begrip rechtshandeling
Het contractbegrip moet worden geplaatst binnen het ruimer begrip rechtshandeling. Volgens art.
1.3, eerste lid BW is een rechtshandeling de wilsuiting waarbij een of meer personen de bedoeling
hebben rechtsgevolgen te doen ontstaan. Het contract is daarvan het prototype, maar niet de enige
vorm.
Vanuit die definitie volgt het onderscheid tussen:
• de meerzijdige rechtshandeling, namelijk de overeenkomst; en
• de eenzijdige rechtshandeling, die uitgaat van één persoon.
Voor die eenzijdige rechtshandeling bepaalt art. 5.126 BW dat zij in beginsel wordt beheerst door
haar eigen regels en, subsidiair, door de contractregels en het algemeen regime van de
5
,verbintenis, voor zover die niet afwijken. Het contractenrecht heeft dus ook een uitstraling buiten
de strikt contractuele sfeer.
4. Rechts- en handelingsbekwaamheid
Een contract kan slechts rechtsgevolgen voortbrengen indien de betrokken rechtssubjecten in
beginsel rechts- en handelingsbekwaam zijn. Art. 1.3, tweede lid BW verankert als uitgangspunt
dat natuurlijke personen en rechtspersonen in beginsel rechts- en handelingsbekwaam zijn,
behalve wanneer de wet een statuut van onbekwaamheid oplegt. Onbekwaamheid is dus
uitzondering en moet wettelijk zijn verankerd.
5. Bedoeling om zich juridisch te binden
Niet elke afspraak tussen personen is een contract. Essentieel is dat partijen de bedoeling hebben
juridische rechtsgevolgen te doen ontstaan. Een zuiver sociale of morele afspraak, zonder wil tot
juridische gebondenheid, is geen overeenkomst in de technische zin van het contractenrecht. De
wilsovereenstemming moet dus gepaard gaan met de bedoeling om zich in rechte te binden.
6. Mogelijke rechtsgevolgen van het contract
Een contract kan verschillende soorten rechtsgevolgen doen ontstaan. Meestal gaat het om
verbintenissen, dus plichten om te geven, te doen of niet te doen. Maar een contract kan ook
andere rechtsgevolgen hebben, zoals het vestigen of overdragen van subjectieve rechten, het
toekennen van bevoegdheden of het opnemen van bindende spelregels tussen partijen, zoals
interpretatieclausules of exoneratiebedingen. Niet elke contractuele clausule is dus een
verbintenis in enge zin, maar zij kan wel bindend zijn.
B. Contract als individueel en maatschappelijk instrument
Het contract is individueel belangrijk omdat het een instrument is waarmee personen hun
autonomie concretiseren. Zij beslissen immers zelf of zij zich willen binden, met wie, en in welke
mate. Tegelijk is het contract maatschappelijk belangrijk omdat tal van economische en sociale
verhoudingen via contracten worden gestructureerd. Het contractenrecht moet dus tegelijk vrijheid
mogelijk maken en maatschappelijke ordening bewaken. Die dubbele functie verklaart waarom
contractvrijheid enerzijds een basisbeginsel is, maar anderzijds voortdurend wordt begrensd door
hogere of correctieve normen.
C. Contract als bouwsteen van het privaatrechtelijk vermogensrecht
Het contract is een fundamentele bouwsteen van het privaatrechtelijk vermogensrecht. Door hun
contractvrijheid uit te oefenen creëren partijen juridische gebondenheid. Daartegenover staan voor
de andere partij subjectieve rechten die in rechte afdwingbaar kunnen zijn. Het contract is dus een
centraal mechanisme voor het doen ontstaan van vermogensrechtelijke posities.
Het belang van het contract ligt bovendien niet enkel in het doen ontstaan van verbintenissen. Een
contract kan ook zakelijke of beschikkende effecten hebben, kan bevoegdheden toekennen en
kan het juridisch kader bepalen waarbinnen partijen zich later tegenover elkaar gedragen.
Contracten zijn daardoor essentieel voor de organisatie van het private rechtsverkeer.
6
,D. Algemeen versus bijzonder contractenrecht, sectorale regulering en contractmodellen
Het h algemeen contractenrecht vormt slechts één laag binnen het geheel van het contractenrecht.
Daarnaast bestaan immers het bijzonder contractenrecht, sectorale contractreguleringen en
contractmodellen. Het algemeen contractenrecht levert de basisregels, maar die basisregels
worden vaak aangevuld, genuanceerd of beperkt door bijzondere regimes.
Dat is voor examenvoorbereiding belangrijk omdat men steeds moet nagaan of een bepaalde
contractuele verhouding uitsluitend door het gemeen contractenrecht wordt beheerst, dan wel
mede door een bijzonder regime. Sectorale regulering is vaak dwingend van aard en corrigeert of
beperkt dus de algemene contractvrijheid.
E. Internationalisering, europeanisering, digitalisering, codificering, regionalisering en
constitutionalisering
1. Internationalisering
Het Belgische contractenrecht staat niet op zichzelf. Het wordt beïnvloed door internationale
bronnen en rechtsvergelijkende ontwikkelingen. Op internationaal vlak is het Weens Koopverdrag
van 1980 bijzonder relevant voor de internationale koop van roerende zaken. Daarnaast spelen
ook de Unidroit Principles een rol als inspiratiebron en als model voor internationale commerciële
verhoudingen.
2. Europeanisering
De europeanisering van het contractenrecht blijkt uit richtlijnen, verordeningen en bepalingen van
primair EU-recht die de Belgische wetgever hebben beïnvloed. Tal van bijzondere contractregels
in België zijn rechtstreeks of onrechtstreeks Europees geïnspireerd, onder meer inzake
consumentenkoop, oneerlijke bedingen, consumentenrechten, consumentenkrediet en
betalingsachterstand.
Ook primaire EU-regels kunnen een rechtstreekse impact hebben op contracten. Zo kan een
overeenkomst die strijdig is met art. 101 VWEU nietig zijn en kunnen daaruit ook vorderingen tot
schadevergoeding voortvloeien.
3. Harmonisatieprojecten
De PECL en de DCFR zijn geen bindende wetboeken, maar zij hebben wel een belangrijke invloed
als harmonisatieprojecten. Zij hebben de rechtsvergelijking bevorderd en verschillende nationale
wetgevers, waaronder de Belgische, geïnspireerd bij de hervorming van het verbintenissenrecht.
4. Regionalisering
In België blijft het algemeen contractenrecht grotendeels federaal, maar op bepaalde domeinen is
regionalisering zichtbaar, bijv. in de gewesten hebben elk een afzonderlijk huurrecht uitgewerkt
(Vlaams Woninghuurdecreet, Brusselse Huisvestingcode…).
7
,5. Constitutionalisering
De constitutionalisering van het privaatrecht betekent dat fundamentele rechten uit de Grondwet,
het EVRM en het EU-Handvest steeds sterker doorwerken in private rechtsverhoudingen. Ook
contractuele relaties worden dus beïnvloed door constitutionele waarden zoals gelijkheid,
menselijke waardigheid, vrijheid van meningsuiting, eigendomsbescherming en privacy.
Hoofdstuk 2. Het nieuwe verbintenissenrecht
A. Structuur
De inleiding kondigt aan dat het hoofdstuk over het nieuwe verbintenissenrecht achtereenvolgens
de structuur, de aard, de doelstellingen en meerwaarde, de algemene interpretatiehulpmiddelen
en de werking in de tijd behandelt.
Boek 5 BW bevat een regeling van de bronnen van verbintenissen en van het algemeen regime
van de verbintenis. Binnen de bronnen worden rechtshandelingen onderscheiden van rechtsfeiten.
De contractuele regeling is vooral vervat in art. 5.4 tot 5.124 BW, terwijl de eenzijdige
rechtshandeling wordt geregeld in art. 5.125 en 5.126 BW.
B. Plaats binnen de hervorming van het privaatrecht
Het nieuwe verbintenissenrecht moet worden begrepen als onderdeel van een ruimere hervorming
van het Belgische privaatrecht. Het oude Burgerlijk Wetboek werd het oud BW, terwijl het nieuwe
Burgerlijk Wetboek in afzonderlijke boeken wordt opgebouwd. Die codificatie is dus meer dan een
nummerwijziging: zij heeft tot doel het privaatrecht inhoudelijk te herwerken en systematisch te
moderniseren.
C. Doelstellingen en meerwaarde van Boek 5 BW
Boek 5 BW wil onder meer zorgen voor:
• de symboliek van een nieuw wetboek;
• codificatie en stabiliteit;
• meer rechtszekerheid, toegankelijkheid en flexibiliteit;
• modernisering van begrippen en regels;
• een nieuw evenwicht tussen vrijheid en correctie.
De hervorming wil dus tegelijk consolideren en vernieuwen. Enerzijds worden belangrijke
oplossingen uit rechtspraak en rechtsleer gecodificeerd. Anderzijds worden begrippen
verduidelijkt, regels herordend en open normen soms explicieter geformuleerd.
D. Algemene interpretatiehulpmiddelen
De inleiding maakt duidelijk dat de interpretatie van Boek 5 niet alleen zal steunen op de tekst van
de wet zelf, maar ook op de parlementaire voorbereiding, de systematiek van het nieuwe BW en
de rechtsvergelijkende context waarin de hervorming tot stand kwam.
8
,E. Werking in de tijd
De temporele werking van Boek 5 BW is een afzonderlijk belangrijk onderdeel van de inleiding:
• de inwerkingtreding en kernovergangsregel;
• een eerste bijzondere overgangsregel voor toekomstige gevolgen van oude
rechtshandelingen of rechtsfeiten;
• een tweede bijzondere overgangsregel voor toekomstige rechtshandelingen of feiten in
verband met verbintenissen uit oude rechtshandelingen of feiten;
• de vraag naar de relevantie van het nieuwe recht voor oude betwistingen.
De inleiding vermeldt bovendien uitdrukkelijk dat het nieuwe verbintenissenrecht op 1 januari 2023
in werking is getreden.
9
, DEEL 1. CONTRACTVRIJHEID, CONTRACTUELE GEBONDENHEID EN HUN BEPERKINGEN
Hoofdstuk 1. Fundamentele rechten, contractvrijheid en gebondenheid
A. Elkeen kan zijn fundamentele rechten uitoefenen via rechtshandelingen en andere
gedragingen
Elke persoon beschikt in een rechtsstaat over fundamentele rechten en vrijheden, bijv. het recht
op leven, menselijke integriteit, persoonlijke vrijheid, eigendom, privacy, ondernemingsvrijheid,
vrijheid van meningsuiting, verenigingsvrijheid, onderwijs en gelijkheid. Die rechten vloeien voort
uit verschillende normenlagen, in het bijzonder de Grondwet, het EVRM, het EU-Handvest en
soms ook uit gewone wetgeving, zoals art. II.3 WER voor de vrijheid van ondernemen. Uit de
opsomming op zich volgt geen interne hiërarchie tussen die rechten.
Fundamentele rechten worden uitgeoefend via gedragingen. Die gedragingen kunnen rechtsfeiten
zijn of rechtshandelingen. Bij rechtsfeiten worden geen rechtsgevolgen beoogd, ook al kunnen er
rechtsgevolgen uit voortvloeien. Bij rechtshandelingen worden rechtsgevolgen wel beoogd. De
overeenkomst is dus niet alleen een vermogensrechtelijk mechanisme, maar ook een manier
waarop personen hun vrijheid juridisch vormgeven.
Doordat partijen via hun contractvrijheid juridische gebondenheid creëren, ontstaan tegenover die
gebondenheid subjectieve rechten. Dat is cruciaal: contractsvrijheid en gebondenheid zijn geen
tegengestelden, maar twee fasen van éénzelfde juridische dynamiek. Vrijheid wordt uitgeoefend
door zich te binden.
B. Fundamentele rechten worden in verticale en horizontale relaties beperkt in het licht van
een afweging van belangen en waarden
Fundamentele rechten zijn niet absoluut. Zij kunnen worden beperkt wanneer zij botsen met
andere rechten of met algemene belangen.
In de verhouding tussen burger en overheid spreekt men van verticale werking. Een beperking van
fundamentele rechten is dan slechts geoorloofd wanneer zij bij wet is voorzien, een rechtmatig
doel nastreeft, in een democratische samenleving noodzakelijk is, en evenredig is met het
nagestreefde doel.
Daarnaast is er ook horizontale werking in verhoudingen tussen particulieren. Volgens de
meerderheid van de rechtsleer werkt die minstens onrechtstreeks door via privaatrechtelijke
begrippen zoals openbare orde en rechtsmisbruik. Sommigen aanvaarden daarnaast ook een
rechtstreekse horizontale werking.
In beide gevallen is de kern dat de rechtsorde botsende waarden en belangen moet afwegen. Die
afweging kan op abstract niveau door de wetgever zijn verricht, maar ook op concreet niveau door
de rechter worden gemaakt.
10
Hoofdstuk 1. Contractbegrip en het algemeen contractenrecht in perspectief
........................................................................................................................... 5
A. Contractbegrip ........................................................................................... 5
B. Contract als individueel en maatschappelijk instrument ......................... 6
C. Contract als bouwsteen van het privaatrechtelijk vermogensrecht ........ 6
D. Algemeen versus bijzonder contractenrecht, sectorale regulering en
contractmodellen ........................................................................................... 7
E. Internationalisering, europeanisering, digitalisering, codificering,
regionalisering en constitutionalisering ....................................................... 7
Hoofdstuk 2. Het nieuwe verbintenissenrecht.................................................. 8
A. Structuur .................................................................................................... 8
B. Plaats binnen de hervorming van het privaatrecht .................................. 8
C. Doelstellingen en meerwaarde van Boek 5 BW ........................................ 8
D. Algemene interpretatiehulpmiddelen ........................................................ 8
E. Werking in de tijd ....................................................................................... 9
DEEL 1. CONTRACTVRIJHEID, CONTRACTUELE GEBONDENHEID EN HUN
BEPERKINGEN.................................................................................................... 10
Hoofdstuk 1. Fundamentele rechten, contractvrijheid en gebondenheid ..... 10
A. Elkeen kan zijn fundamentele rechten uitoefenen via rechtshandelingen
en andere gedragingen ................................................................................ 10
B. Fundamentele rechten worden in verticale en horizontale relaties
beperkt in het licht van een afweging van belangen en waarden ............... 10
C. Ook de contractvrijheid en de contractuele gebondenheid zijn aan
beperkingen onderworpen ........................................................................... 11
Hoofdstuk 2. Contractvrijheid ......................................................................... 11
A. Basisbeginsel, uitgangspunt en beperkingen ........................................ 11
B. De verschillende facetten van de contractvrijheid ................................. 11
Hoofdstuk 3. Contractuele gebondenheid ...................................................... 13
A. Begrip en wettelijke basis ....................................................................... 13
B. Grondslag van de bindende kracht ......................................................... 13
C. Rechtsgevolgen van de contractuele gebondenheid ............................. 13
1
, Hoofdstuk 4. Mechanismen ter beperking van de contractvrijheid en de
contractuele gebondenheid ............................................................................ 13
A. De openbare orde en rechtsregels van dwingend recht ........................ 13
B. Fundamentele rechten ............................................................................. 14
C. Verbod van rechtsmisbruik ..................................................................... 15
D. Fraus omnia corrumpit ............................................................................ 16
E. Verbod van wetsontduiking ..................................................................... 17
F. Buitencontractuele foutaansprakelijkheid ............................................... 18
DEEL 2. ONTSTAAN EN GELDIGHEID VAN CONTRACTEN ............................... 19
Hoofdstuk 1. Onderhandelingen ..................................................................... 19
A. Onderhandelingsvrijheid ......................................................................... 19
B. Precontractuele plichten ......................................................................... 19
C. Afspraken tijdens de onderhandelingen ................................................. 22
Hoofdstuk 2. Totstandkoming ......................................................................... 24
A. Consensualisme en formaliteiten ........................................................... 24
B. Wilsovereenstemming ............................................................................. 25
C. Bedoeling om zich juridisch te verbinden of andere rechtsgevolgen te
creëren ......................................................................................................... 27
D. Wilsautonomie: een te relativeren en te corrigeren beginsel ................. 28
E. Algemene voorwaarden (standaardbedingen) en toetredingscontracten
...................................................................................................................... 28
Hoofdstuk 3. Geldigheid(sgebreken) .............................................................. 29
A. Gebrek in de wil van een partij ................................................................ 30
B. Gebrek aan rechts- of handelingsbekwaamheid .................................... 33
C. Onbestaand, onmogelijk, ongeoorloofd of onbepaalbaar voorwerp ..... 33
D. Onbestaande, valse of ongeoorloofde oorzaak ...................................... 34
E. Benadeling ............................................................................................... 34
F. Strijdigheid met de openbare orde of een rechtsregel van dwingend
recht ............................................................................................................. 34
Hoofdstuk 4. Sancties voor geldigheidsgebreken: nietigverklaring en verval
......................................................................................................................... 35
A. Nietigverklaring en restitutie ................................................................... 35
B. Verval ....................................................................................................... 37
2
, Hoofdstuk 5. Contracteren via vertegenwoordiging ...................................... 38
A. Soorten: onmiddellijke versus middellijke vertegenwoordiging ............ 38
B. Vertegenwoordigingsbevoegdheid ......................................................... 38
C. Gevolgen van vertegenwoordiging ......................................................... 38
D. Schijnvertegenwoordiging ...................................................................... 39
E. Gemeenrechtelijke regel inzake belangenconflicten .............................. 39
DEEL 3. INHOUD EN WERKING VAN CONTRACTEN ......................................... 40
Hoofdstuk 1. Ten aanzien van contractpartijen .............................................. 40
A. Verbindende kracht.................................................................................. 40
B. Verbintenissen en niet-verbintenisrechtelijke afspraken ....................... 41
C. Interpretatie.............................................................................................. 42
D. Kwalificatie............................................................................................... 44
E. Aanvulling ................................................................................................ 46
F. Matigende of beperkende werking van de goede trouw ......................... 48
G. Obligatoire gevolgen ............................................................................... 49
Hoofdstuk 2. Ten aanzien van derden ............................................................. 49
A. Contractpartijen versus derden .............................................................. 49
B. Relativiteit en uitzonderingen ................................................................. 49
DEEL 4. WANPRESTATIE, VERZUIM EN SANCTIES .......................................... 54
Hoofdstuk 1. Toerekenbare niet-nakoming of wanprestatie .......................... 54
A. Toerekeningsvatbaarheid van de schuldenaar ....................................... 54
B. Contractuele tekortkoming van de schuldenaar..................................... 54
Hoofdstuk 2. Verzuim en ingebrekestelling .................................................... 56
A. Verzuim .................................................................................................... 56
B. Ingebrekestelling ..................................................................................... 57
Hoofdstuk 3. Sancties wegens wanprestatie .................................................. 60
A. Keuze en cumul van sancties.................................................................. 61
B. Uitvoering in natura ................................................................................. 62
C. Schadeherstel: herstel in natura of schadevergoeding ......................... 63
D. Prijsvermindering .................................................................................... 64
E. Exceptie van niet-nakoming (enac) ......................................................... 64
F. Retentierecht ............................................................................................ 64
3
, G. Ontbinding wegens wanprestatie en restitutie ....................................... 65
Hoofdstuk 4. Uitzonderlijk ook buitencontractuele aansprakelijkheid:
samenloop ....................................................................................................... 66
A. Samenloop tussen contractuele en buitencontractuele
aansprakelijkheid ......................................................................................... 66
B. Samenloopverbod veronderstelt het bestaan van een contractuele
wanprestatie ................................................................................................. 67
C. Samenloopverbod geldt ook bij objectieve aansprakelijkheid .............. 67
D. Samenloopverbod geldt ook bij kwalitatieve rechten ............................ 67
E. Geen samenloopverbod bij een misdrijf ................................................. 68
DEEL 5. GEWIJZIGDE OMSTANDIGHEDEN: OVERMACHT EN IMPREVISIE ..... 69
Hoofdstuk 1. Overmacht.................................................................................. 69
A. Belang, begrip en grondslag ................................................................... 69
B. Toepassingsvereisten van overmacht .................................................... 70
C. Gevolgen van overmacht ........................................................................ 72
D. Overmachtsclausules .............................................................................. 73
Hoofdstuk 2. Imprevisie .................................................................................. 75
A. Begrip en grondslag ................................................................................ 75
B. Toepassingsvereisten van de imprevisieregel ....................................... 76
C. Gevolgen van de imprevisieregel ............................................................ 77
D. Hardship- of imprevisieclausules ........................................................... 78
4
,INLEIDING
Hoofdstuk 1. Contractbegrip en het algemeen contractenrecht in perspectief
A. Contractbegrip
1. Definitie van contract
Een contract of overeenkomst is volgens art. 5.4 BW een wilsovereenstemming tussen twee of
meer personen met de bedoeling rechtsgevolgen te doen ontstaan. Die definitie bevat dus drie
wezenlijke elementen:
1. er moeten minstens twee personen betrokken zijn;
2. er moet een wilsovereenstemming bestaan;
3. die wilsovereenstemming moet gericht zijn op het doen ontstaan van rechtsgevolgen.
Daaruit volgt dat een contract steeds een meerzijdige rechtshandeling is. Het contract behoort dus
tot de categorie van de rechtshandelingen, maar is daarvan slechts één verschijningsvorm. Een
overeenkomst onderscheidt zich van louter feitelijk gedrag of sociale afspraken doordat partijen
zich juridisch willen binden. De bedoeling om rechtsgevolgen te doen ontstaan is dus constitutief.
2. Onderscheid tussen contract en contractueel document
Een fundamenteel onderscheid is dat tussen het contract zelf en het contractuele document. Het
contract is de juridische rechtshandeling, dus de wilsovereenstemming die rechtsgevolgen doet
ontstaan. Het contractuele document is slechts het materiële of digitale stuk waarin die
rechtshandeling wordt vastgelegd, verwoord of bewezen. Het document is dus niet het contract
zelf, maar het instrument dat het contract weergeeft of bewijst.
Dat onderscheid is praktisch zeer belangrijk. Een contract kan immers bestaan zonder geschreven
document. Het kan ook mondeling of door feitelijke gedragingen tot stand komen. In dat geval kan
het bewijs moeilijker zijn, maar het ontbreken van een geschreven tekst verhindert op zich het
bestaan van het contract niet. Het consensuele karakter van het contractenrecht verklaart waarom
bewijs en bestaan van het contract niet mogen worden verward.
Omgekeerd mag men de inhoud van het contract niet volledig vereenzelvigen met de letterlijke
inhoud van het document. Wat partijen contractueel bindt, kan mede worden bepaald door
interpretatie, wettelijke aanvullingen, impliciete verbintenissen en beperkingen op de uitoefening
van contractuele rechten. Het contract is dus juridisch ruimer dan de loutere tekstuele neerslag.
3. Band met het begrip rechtshandeling
Het contractbegrip moet worden geplaatst binnen het ruimer begrip rechtshandeling. Volgens art.
1.3, eerste lid BW is een rechtshandeling de wilsuiting waarbij een of meer personen de bedoeling
hebben rechtsgevolgen te doen ontstaan. Het contract is daarvan het prototype, maar niet de enige
vorm.
Vanuit die definitie volgt het onderscheid tussen:
• de meerzijdige rechtshandeling, namelijk de overeenkomst; en
• de eenzijdige rechtshandeling, die uitgaat van één persoon.
Voor die eenzijdige rechtshandeling bepaalt art. 5.126 BW dat zij in beginsel wordt beheerst door
haar eigen regels en, subsidiair, door de contractregels en het algemeen regime van de
5
,verbintenis, voor zover die niet afwijken. Het contractenrecht heeft dus ook een uitstraling buiten
de strikt contractuele sfeer.
4. Rechts- en handelingsbekwaamheid
Een contract kan slechts rechtsgevolgen voortbrengen indien de betrokken rechtssubjecten in
beginsel rechts- en handelingsbekwaam zijn. Art. 1.3, tweede lid BW verankert als uitgangspunt
dat natuurlijke personen en rechtspersonen in beginsel rechts- en handelingsbekwaam zijn,
behalve wanneer de wet een statuut van onbekwaamheid oplegt. Onbekwaamheid is dus
uitzondering en moet wettelijk zijn verankerd.
5. Bedoeling om zich juridisch te binden
Niet elke afspraak tussen personen is een contract. Essentieel is dat partijen de bedoeling hebben
juridische rechtsgevolgen te doen ontstaan. Een zuiver sociale of morele afspraak, zonder wil tot
juridische gebondenheid, is geen overeenkomst in de technische zin van het contractenrecht. De
wilsovereenstemming moet dus gepaard gaan met de bedoeling om zich in rechte te binden.
6. Mogelijke rechtsgevolgen van het contract
Een contract kan verschillende soorten rechtsgevolgen doen ontstaan. Meestal gaat het om
verbintenissen, dus plichten om te geven, te doen of niet te doen. Maar een contract kan ook
andere rechtsgevolgen hebben, zoals het vestigen of overdragen van subjectieve rechten, het
toekennen van bevoegdheden of het opnemen van bindende spelregels tussen partijen, zoals
interpretatieclausules of exoneratiebedingen. Niet elke contractuele clausule is dus een
verbintenis in enge zin, maar zij kan wel bindend zijn.
B. Contract als individueel en maatschappelijk instrument
Het contract is individueel belangrijk omdat het een instrument is waarmee personen hun
autonomie concretiseren. Zij beslissen immers zelf of zij zich willen binden, met wie, en in welke
mate. Tegelijk is het contract maatschappelijk belangrijk omdat tal van economische en sociale
verhoudingen via contracten worden gestructureerd. Het contractenrecht moet dus tegelijk vrijheid
mogelijk maken en maatschappelijke ordening bewaken. Die dubbele functie verklaart waarom
contractvrijheid enerzijds een basisbeginsel is, maar anderzijds voortdurend wordt begrensd door
hogere of correctieve normen.
C. Contract als bouwsteen van het privaatrechtelijk vermogensrecht
Het contract is een fundamentele bouwsteen van het privaatrechtelijk vermogensrecht. Door hun
contractvrijheid uit te oefenen creëren partijen juridische gebondenheid. Daartegenover staan voor
de andere partij subjectieve rechten die in rechte afdwingbaar kunnen zijn. Het contract is dus een
centraal mechanisme voor het doen ontstaan van vermogensrechtelijke posities.
Het belang van het contract ligt bovendien niet enkel in het doen ontstaan van verbintenissen. Een
contract kan ook zakelijke of beschikkende effecten hebben, kan bevoegdheden toekennen en
kan het juridisch kader bepalen waarbinnen partijen zich later tegenover elkaar gedragen.
Contracten zijn daardoor essentieel voor de organisatie van het private rechtsverkeer.
6
,D. Algemeen versus bijzonder contractenrecht, sectorale regulering en contractmodellen
Het h algemeen contractenrecht vormt slechts één laag binnen het geheel van het contractenrecht.
Daarnaast bestaan immers het bijzonder contractenrecht, sectorale contractreguleringen en
contractmodellen. Het algemeen contractenrecht levert de basisregels, maar die basisregels
worden vaak aangevuld, genuanceerd of beperkt door bijzondere regimes.
Dat is voor examenvoorbereiding belangrijk omdat men steeds moet nagaan of een bepaalde
contractuele verhouding uitsluitend door het gemeen contractenrecht wordt beheerst, dan wel
mede door een bijzonder regime. Sectorale regulering is vaak dwingend van aard en corrigeert of
beperkt dus de algemene contractvrijheid.
E. Internationalisering, europeanisering, digitalisering, codificering, regionalisering en
constitutionalisering
1. Internationalisering
Het Belgische contractenrecht staat niet op zichzelf. Het wordt beïnvloed door internationale
bronnen en rechtsvergelijkende ontwikkelingen. Op internationaal vlak is het Weens Koopverdrag
van 1980 bijzonder relevant voor de internationale koop van roerende zaken. Daarnaast spelen
ook de Unidroit Principles een rol als inspiratiebron en als model voor internationale commerciële
verhoudingen.
2. Europeanisering
De europeanisering van het contractenrecht blijkt uit richtlijnen, verordeningen en bepalingen van
primair EU-recht die de Belgische wetgever hebben beïnvloed. Tal van bijzondere contractregels
in België zijn rechtstreeks of onrechtstreeks Europees geïnspireerd, onder meer inzake
consumentenkoop, oneerlijke bedingen, consumentenrechten, consumentenkrediet en
betalingsachterstand.
Ook primaire EU-regels kunnen een rechtstreekse impact hebben op contracten. Zo kan een
overeenkomst die strijdig is met art. 101 VWEU nietig zijn en kunnen daaruit ook vorderingen tot
schadevergoeding voortvloeien.
3. Harmonisatieprojecten
De PECL en de DCFR zijn geen bindende wetboeken, maar zij hebben wel een belangrijke invloed
als harmonisatieprojecten. Zij hebben de rechtsvergelijking bevorderd en verschillende nationale
wetgevers, waaronder de Belgische, geïnspireerd bij de hervorming van het verbintenissenrecht.
4. Regionalisering
In België blijft het algemeen contractenrecht grotendeels federaal, maar op bepaalde domeinen is
regionalisering zichtbaar, bijv. in de gewesten hebben elk een afzonderlijk huurrecht uitgewerkt
(Vlaams Woninghuurdecreet, Brusselse Huisvestingcode…).
7
,5. Constitutionalisering
De constitutionalisering van het privaatrecht betekent dat fundamentele rechten uit de Grondwet,
het EVRM en het EU-Handvest steeds sterker doorwerken in private rechtsverhoudingen. Ook
contractuele relaties worden dus beïnvloed door constitutionele waarden zoals gelijkheid,
menselijke waardigheid, vrijheid van meningsuiting, eigendomsbescherming en privacy.
Hoofdstuk 2. Het nieuwe verbintenissenrecht
A. Structuur
De inleiding kondigt aan dat het hoofdstuk over het nieuwe verbintenissenrecht achtereenvolgens
de structuur, de aard, de doelstellingen en meerwaarde, de algemene interpretatiehulpmiddelen
en de werking in de tijd behandelt.
Boek 5 BW bevat een regeling van de bronnen van verbintenissen en van het algemeen regime
van de verbintenis. Binnen de bronnen worden rechtshandelingen onderscheiden van rechtsfeiten.
De contractuele regeling is vooral vervat in art. 5.4 tot 5.124 BW, terwijl de eenzijdige
rechtshandeling wordt geregeld in art. 5.125 en 5.126 BW.
B. Plaats binnen de hervorming van het privaatrecht
Het nieuwe verbintenissenrecht moet worden begrepen als onderdeel van een ruimere hervorming
van het Belgische privaatrecht. Het oude Burgerlijk Wetboek werd het oud BW, terwijl het nieuwe
Burgerlijk Wetboek in afzonderlijke boeken wordt opgebouwd. Die codificatie is dus meer dan een
nummerwijziging: zij heeft tot doel het privaatrecht inhoudelijk te herwerken en systematisch te
moderniseren.
C. Doelstellingen en meerwaarde van Boek 5 BW
Boek 5 BW wil onder meer zorgen voor:
• de symboliek van een nieuw wetboek;
• codificatie en stabiliteit;
• meer rechtszekerheid, toegankelijkheid en flexibiliteit;
• modernisering van begrippen en regels;
• een nieuw evenwicht tussen vrijheid en correctie.
De hervorming wil dus tegelijk consolideren en vernieuwen. Enerzijds worden belangrijke
oplossingen uit rechtspraak en rechtsleer gecodificeerd. Anderzijds worden begrippen
verduidelijkt, regels herordend en open normen soms explicieter geformuleerd.
D. Algemene interpretatiehulpmiddelen
De inleiding maakt duidelijk dat de interpretatie van Boek 5 niet alleen zal steunen op de tekst van
de wet zelf, maar ook op de parlementaire voorbereiding, de systematiek van het nieuwe BW en
de rechtsvergelijkende context waarin de hervorming tot stand kwam.
8
,E. Werking in de tijd
De temporele werking van Boek 5 BW is een afzonderlijk belangrijk onderdeel van de inleiding:
• de inwerkingtreding en kernovergangsregel;
• een eerste bijzondere overgangsregel voor toekomstige gevolgen van oude
rechtshandelingen of rechtsfeiten;
• een tweede bijzondere overgangsregel voor toekomstige rechtshandelingen of feiten in
verband met verbintenissen uit oude rechtshandelingen of feiten;
• de vraag naar de relevantie van het nieuwe recht voor oude betwistingen.
De inleiding vermeldt bovendien uitdrukkelijk dat het nieuwe verbintenissenrecht op 1 januari 2023
in werking is getreden.
9
, DEEL 1. CONTRACTVRIJHEID, CONTRACTUELE GEBONDENHEID EN HUN BEPERKINGEN
Hoofdstuk 1. Fundamentele rechten, contractvrijheid en gebondenheid
A. Elkeen kan zijn fundamentele rechten uitoefenen via rechtshandelingen en andere
gedragingen
Elke persoon beschikt in een rechtsstaat over fundamentele rechten en vrijheden, bijv. het recht
op leven, menselijke integriteit, persoonlijke vrijheid, eigendom, privacy, ondernemingsvrijheid,
vrijheid van meningsuiting, verenigingsvrijheid, onderwijs en gelijkheid. Die rechten vloeien voort
uit verschillende normenlagen, in het bijzonder de Grondwet, het EVRM, het EU-Handvest en
soms ook uit gewone wetgeving, zoals art. II.3 WER voor de vrijheid van ondernemen. Uit de
opsomming op zich volgt geen interne hiërarchie tussen die rechten.
Fundamentele rechten worden uitgeoefend via gedragingen. Die gedragingen kunnen rechtsfeiten
zijn of rechtshandelingen. Bij rechtsfeiten worden geen rechtsgevolgen beoogd, ook al kunnen er
rechtsgevolgen uit voortvloeien. Bij rechtshandelingen worden rechtsgevolgen wel beoogd. De
overeenkomst is dus niet alleen een vermogensrechtelijk mechanisme, maar ook een manier
waarop personen hun vrijheid juridisch vormgeven.
Doordat partijen via hun contractvrijheid juridische gebondenheid creëren, ontstaan tegenover die
gebondenheid subjectieve rechten. Dat is cruciaal: contractsvrijheid en gebondenheid zijn geen
tegengestelden, maar twee fasen van éénzelfde juridische dynamiek. Vrijheid wordt uitgeoefend
door zich te binden.
B. Fundamentele rechten worden in verticale en horizontale relaties beperkt in het licht van
een afweging van belangen en waarden
Fundamentele rechten zijn niet absoluut. Zij kunnen worden beperkt wanneer zij botsen met
andere rechten of met algemene belangen.
In de verhouding tussen burger en overheid spreekt men van verticale werking. Een beperking van
fundamentele rechten is dan slechts geoorloofd wanneer zij bij wet is voorzien, een rechtmatig
doel nastreeft, in een democratische samenleving noodzakelijk is, en evenredig is met het
nagestreefde doel.
Daarnaast is er ook horizontale werking in verhoudingen tussen particulieren. Volgens de
meerderheid van de rechtsleer werkt die minstens onrechtstreeks door via privaatrechtelijke
begrippen zoals openbare orde en rechtsmisbruik. Sommigen aanvaarden daarnaast ook een
rechtstreekse horizontale werking.
In beide gevallen is de kern dat de rechtsorde botsende waarden en belangen moet afwegen. Die
afweging kan op abstract niveau door de wetgever zijn verricht, maar ook op concreet niveau door
de rechter worden gemaakt.
10
