Psychologie
Miet Vanderhallen – 2025 - 2026
1. Geest, gedrag en psychologische wetenschap
1.1. Wat is psychologie en wat is het niet?
→ Kernconcept: psychologie is een breed veld, met veel specialismen, maar in wezen is
psychologie de wetenschap van gedrag en geestelijke processen.
1.1.1. Psychologie, meer dan je denkt
Psychologie = de studie van de geest
• Psyche = geest, de ziel
• Logos = de rede, het redeneren of het denken over
Omschrijving psychologie: wetenschap die de aard en mogelijke oorzaken bestudeert van
gevoelens, opvattingen, wensen en gedragingen van mensen.
→ We zijn op zoek naar oorzaken om gedrag te kunnen toeschrijven aan bepaalde
factoren.
Psychologie als wetenschap is veel ruimer, niet alleen de studie van de geest en geestelijke
processen, maar ook van waarneembare gedragingen.
• Interne geestelijke processen: gedachten, gevoelens, opvattingen, behoeftes,
wensen, … waarneembare processen.
• Externe waarneembare gedragingen: het veruitwendigen van datgene wat zich in de
geest afspeelt, de dingen die mensen zeggen / doen.
De focus verschuift van het ene naar het andere.
3 soorten psychologen; er bestaat enige overlap tussen deze groepen omdat veel
psychologen tijdens hun werk verschillende functies uitoefenen.
• Experimenteel psychologen
Soms onderzoekspsychologen genoemd
Voeren het meeste onderzoek uit dat nieuwe psychologische kennis creëert.
Bedrijven, onderzoeksinstellingen, universiteiten, …
• Docent psychologen
Grote diversiteit aan opleidingen; studenten professionele bacheloropleiding
(toegepaste psychologie, orthopedagogiek, verpleegkunde, …) en universiteit.
Ook wetenschappelijk onderzoek aan universiteiten
Som behandelen ze ook mensen, vb. als ze werken op een afdeling medische
psychologie.
• Toegepast psychologen
Gebruiken de kennis die door experimenteel psychologen is vergaard, om
problemen van mensen op te lossen door middel van training, het ontwerpen van
speciale gereedschappen of psychologische behandelingen.
Meerderheid van psychologen met een universitaire opleiding werken als
toegepast psychologen.
1
, Specialisaties:
o Arbeids- en organisatiepsychologen hebben zich gespecialiseerd in
aanpassingen aan de werkplek die de productiviteit en de arbeidsmoraal van
werknemers moeten maximaliseren.
→ Ontwikkelen bv. programma’s om werknemers te motiveren of om de
leiderschapsvaardigheden van managers te verbeteren.
o Sportpsychologen helpen atleten hun prestaties en motivatie te verbeteren,
door trainingssessies te plannen en door hen te leren hun emoties onder druk
te beheersen. Kunnen ook onderzoek doen.
o Schoolpsychologen zijn deskundig op het gebied van lesgeven en leren.
→ Houden zich bezig met onderwerpen op het gebied van leren, het gezin,
of persoonlijke omstandigheden die schoolprestaties kunnen beïnvloeden.
→ Richten zich op sociale omstandigheden van leerlingen zoals
tienerzwangerschap en verslavingen.
o Klinisch psychologen en counselors helpen mensen zich aan te passen op
sociaal en emotioneel gebied, of om moeilijke keuzes in relaties, hun carrière
of opleiding te maken.
o Forensisch psychologen leveren hun psychologische expertise aan het wets-
en rechtssysteem.
→ Ze kunnen gevangen in penitentiaire inrichtingen of forensisch
psychiatrische centra testen om vast te stellen of ze vrijgelaten kunnen
worden of fit genoeg zijn om voor de rechtbank te verschijnen.
→ Ze kunnen verklaringen beoordelen in mogelijke gevallen van
verkrachting of kindermishandeling.
o Omgevingspsychologen proberen de interactie met onze omgeving en het
milieu te verbeteren.
→ Bestuderen bv. de invloed van groene ruimten in de binnenstad op
schoolprestaties.
→ Kunnen cliënten helpen zich te blijven inzetten voor duurzaamheid of
geven workshops.
o Gerontopsychologen helpen ouderen om hun gezondheid en welzijn te
behouden en effectief te leren omgaan met leeftijdgerelateerde problemen.
1.1.2. Psychologie is geen psychiatrie
Er bestaat een overlap, maar het zijn 2 verschillende disciplines; klinische psychologie en
psychiatrie behandelen beide psychische stoornissen maar vanuit een andere benadering.
• Psychologie: gedragswetenschap
Beslaat het hele terrein van het menselijk gedrag en de geestelijke processen,
van hersenfunctie tot en met sociale interacties.
Ze houden zich bezig met onwenselijk gedrag, gedrag dat negatieve
consequenties kan hebben voor de persoon zelf of anderen.
Focus: gedragsverandering
• Psychiatrie: medische wetenschap
Medische opleiding + specialisatie
Behandeling is fundamenteel verschillend van een psychologische behandeling
omdat medicatie voorschrijven mogelijk.
Medische invalshoek: de psychische aandoening van de ‘patiënt wordt gezien als
een ziekte.
2
,1.1.3. Kritisch nadenken over psychologie en pseudopsychologie
Pseudopsychologie = niet – onderbouwde psychologische aannamen die als
wetenschappelijke waarheden worden gepresenteerd.
→ Vb. horoscopen, handlezingen, astrologie, waarzeggerij, …
Lang verleden: huis-, tuin- en keukenpsychologie
• We hebben allemaal een idee / verklaring voor het gedrag dat we zelf stellen en dat
anderen stellen.
• Probleem: kan heel sterk aanvoelen MAAR we hebben in de loop van de tijd
vastgesteld dat we er ook vaak naast zitten, intuïtieve kennis is niet vaak accuraat.
• Behoefte ontstaan om menselijk gedrag te verklaren en uit te leggen obv objectieve
en verifieerbare gegevens, bevindingen over menselijk gedrag die objectief
vastgesteld zijn en overgedaan kunnen worden.
• Focust meer op een eenmalig, subjectief oordeel: individueel oordeel dat kan
verschillen tussen mensen.
6 vaardigheden voor kritisch denken, elke vaardigheid is gebaseerd op een specifieke vraag
waarvan we menen dat je die zou moeten stellen als je met nieuwe ideeën te maken krijgt.
1) Wat is de bron?
Wie heeft de informatie verstrekt en waar komt deze vandaan?
Bezit degene die de bewering doet over voldoende kennis of heeft hij op zijn
minst advies gevraagd aan iemand met de noodzakelijke expertise?
2) Is de bewering redelijk of extreem?
Gaat over de inhoud van de bron
Is het een extreem statement dat al het eerder onderzoek over het menselijk
gedrag teniet doet, of is het iets dat redelijkerwijs voortvloeit uit hetgeen geweten
is en objectief reeds is vastgesteld?
3) Wat is het bewijsmateriaal?
Is het een mening, een representatieve survey, iets dat vastgesteld is door
observaties?
We hebben wetenschappelijk bewijsmateriaal nodig, waarvoor wetenschappelijk
onderzoek verricht moet worden.
Anekdotisch bewijs (getuigenissen van enkele individuen die beweren dat het
programma hun leven veranderd heeft) volstaat niet.
4) Kan de conclusie beïnvloed zijn door bias?
Zijn er mogelijke vooroordelen die een vertekenend resultaat teweeg kunnen
brengen?
Waren de onderzoekers opzoek naar een specifiek antwoord waardoor ze het
onderzoek gestuurd hebben?
Door zeer specifieke vragen te stellen stuur je het onderzoek reeds, waardoor de
open vragen op een bepaalde vertekende wijze beantwoord worden.
Emotionele bias: mensen zijn bang van misdaad en misdadigers en willen vaak
ook een strenge aanpak van misdadig gedrag. Hierdoor kan het
afschrikprogramma aantrekkelijk zijn, eenvoudigweg vanwege de strengheid.
Confirmation bias (bevestigingsbias): de zeer menselijke neiging om ons
gebeurtenissen te herinneren die onze aannamen bevestigen en om
tegenstrijdige bewijzen te negeren of te vergeten.
3
, 5) Worden veelvoorkomende denkfouten vermeden?
De aanname dat gezond verstand een substituut is voor wetenschappelijk bewijs
is een denkfout.
o Vaak kan gezond verstand een stelling zowel ondersteunen als
onderuithalen. Alleen zorgvuldige analyse van bewijzen voor en tegen de
stelling kan leiden tot een betrouwbaar antwoord.
o Is het antwoord tot stand gekomen door louter gebruik te maken van je
gezond verstand? → Niet voldoende om tot objectieve reviseerbare
bevindingen te komen, daarvoor heb je een meer systematische methode
nodig
Correlatie-causaliteit denkfout: aannemen dat als 2 dingen tegelijkertijd
voorkomen, het een het ander moet veroorzaken.
o Omdat mensen dingen willen verklaren trekken we een dergelijke foutieve
conclusie.
o We moeten andere interpretaties over de relatie in overweging nemen en
meer ondersteunende gegevens vinden.
o Vb. verband tussen het aantal verdrinkingen in een zwembad en het aantal
verkocht ijsjes: er is een correlatie tussen omdat het beide vaker gebeurt bij
hoger temperaturen, maar het is geen causaliteit.
6) Zijn voor het oplossen van het probleem verschillende invalshoeken nodig?
Is de psychologie als lens om naar dit gedrag te kijken voldoende om dat te
kunnen verklaren, of hebben we eigenlijk ook inzichten en gegevens vanuit de
hoek van de sociologie nodig?
Hebben we niet te zeer door een specifieke lens gekeken waardoor we andere
verklaringen niet hebben opgenomen in onze opvattingen.
Eerste indruk:
• Lichaamstaal, uiterlijk, verbaal gedrag, introvert/extrovert, … → heel oppervlakkig,
thin slicing (op hele kleine dunne stukjes informatie baseren we onze eerste indruk)
• Op 2/10de van een seconde maak je obv fysieke aantrekkelijkheid een eerste indruk
en op 30 seconden maak je een volledige eerste indruk.
• We zijn met onze eerste indruk vaak juist
• We zijn cognitief conservatief: we vinden het moeilijk om onze opvattingen en onze
mening te wijzigen.
• Vb. parachuttemoord: veel aandacht besteed aan de moment dat Els Dottemans
voor de eerste keer voor Assisen verschijnt, ze had een felrode blouse aan waarvan
de media zei dat deze blouse haar niet flateerde en de advocaten haar beter een
andere blouse hadden aangeraden → Belangrijk voor de eerste indruk, advocaten
spenderen hier idd tijd aan.
4
Miet Vanderhallen – 2025 - 2026
1. Geest, gedrag en psychologische wetenschap
1.1. Wat is psychologie en wat is het niet?
→ Kernconcept: psychologie is een breed veld, met veel specialismen, maar in wezen is
psychologie de wetenschap van gedrag en geestelijke processen.
1.1.1. Psychologie, meer dan je denkt
Psychologie = de studie van de geest
• Psyche = geest, de ziel
• Logos = de rede, het redeneren of het denken over
Omschrijving psychologie: wetenschap die de aard en mogelijke oorzaken bestudeert van
gevoelens, opvattingen, wensen en gedragingen van mensen.
→ We zijn op zoek naar oorzaken om gedrag te kunnen toeschrijven aan bepaalde
factoren.
Psychologie als wetenschap is veel ruimer, niet alleen de studie van de geest en geestelijke
processen, maar ook van waarneembare gedragingen.
• Interne geestelijke processen: gedachten, gevoelens, opvattingen, behoeftes,
wensen, … waarneembare processen.
• Externe waarneembare gedragingen: het veruitwendigen van datgene wat zich in de
geest afspeelt, de dingen die mensen zeggen / doen.
De focus verschuift van het ene naar het andere.
3 soorten psychologen; er bestaat enige overlap tussen deze groepen omdat veel
psychologen tijdens hun werk verschillende functies uitoefenen.
• Experimenteel psychologen
Soms onderzoekspsychologen genoemd
Voeren het meeste onderzoek uit dat nieuwe psychologische kennis creëert.
Bedrijven, onderzoeksinstellingen, universiteiten, …
• Docent psychologen
Grote diversiteit aan opleidingen; studenten professionele bacheloropleiding
(toegepaste psychologie, orthopedagogiek, verpleegkunde, …) en universiteit.
Ook wetenschappelijk onderzoek aan universiteiten
Som behandelen ze ook mensen, vb. als ze werken op een afdeling medische
psychologie.
• Toegepast psychologen
Gebruiken de kennis die door experimenteel psychologen is vergaard, om
problemen van mensen op te lossen door middel van training, het ontwerpen van
speciale gereedschappen of psychologische behandelingen.
Meerderheid van psychologen met een universitaire opleiding werken als
toegepast psychologen.
1
, Specialisaties:
o Arbeids- en organisatiepsychologen hebben zich gespecialiseerd in
aanpassingen aan de werkplek die de productiviteit en de arbeidsmoraal van
werknemers moeten maximaliseren.
→ Ontwikkelen bv. programma’s om werknemers te motiveren of om de
leiderschapsvaardigheden van managers te verbeteren.
o Sportpsychologen helpen atleten hun prestaties en motivatie te verbeteren,
door trainingssessies te plannen en door hen te leren hun emoties onder druk
te beheersen. Kunnen ook onderzoek doen.
o Schoolpsychologen zijn deskundig op het gebied van lesgeven en leren.
→ Houden zich bezig met onderwerpen op het gebied van leren, het gezin,
of persoonlijke omstandigheden die schoolprestaties kunnen beïnvloeden.
→ Richten zich op sociale omstandigheden van leerlingen zoals
tienerzwangerschap en verslavingen.
o Klinisch psychologen en counselors helpen mensen zich aan te passen op
sociaal en emotioneel gebied, of om moeilijke keuzes in relaties, hun carrière
of opleiding te maken.
o Forensisch psychologen leveren hun psychologische expertise aan het wets-
en rechtssysteem.
→ Ze kunnen gevangen in penitentiaire inrichtingen of forensisch
psychiatrische centra testen om vast te stellen of ze vrijgelaten kunnen
worden of fit genoeg zijn om voor de rechtbank te verschijnen.
→ Ze kunnen verklaringen beoordelen in mogelijke gevallen van
verkrachting of kindermishandeling.
o Omgevingspsychologen proberen de interactie met onze omgeving en het
milieu te verbeteren.
→ Bestuderen bv. de invloed van groene ruimten in de binnenstad op
schoolprestaties.
→ Kunnen cliënten helpen zich te blijven inzetten voor duurzaamheid of
geven workshops.
o Gerontopsychologen helpen ouderen om hun gezondheid en welzijn te
behouden en effectief te leren omgaan met leeftijdgerelateerde problemen.
1.1.2. Psychologie is geen psychiatrie
Er bestaat een overlap, maar het zijn 2 verschillende disciplines; klinische psychologie en
psychiatrie behandelen beide psychische stoornissen maar vanuit een andere benadering.
• Psychologie: gedragswetenschap
Beslaat het hele terrein van het menselijk gedrag en de geestelijke processen,
van hersenfunctie tot en met sociale interacties.
Ze houden zich bezig met onwenselijk gedrag, gedrag dat negatieve
consequenties kan hebben voor de persoon zelf of anderen.
Focus: gedragsverandering
• Psychiatrie: medische wetenschap
Medische opleiding + specialisatie
Behandeling is fundamenteel verschillend van een psychologische behandeling
omdat medicatie voorschrijven mogelijk.
Medische invalshoek: de psychische aandoening van de ‘patiënt wordt gezien als
een ziekte.
2
,1.1.3. Kritisch nadenken over psychologie en pseudopsychologie
Pseudopsychologie = niet – onderbouwde psychologische aannamen die als
wetenschappelijke waarheden worden gepresenteerd.
→ Vb. horoscopen, handlezingen, astrologie, waarzeggerij, …
Lang verleden: huis-, tuin- en keukenpsychologie
• We hebben allemaal een idee / verklaring voor het gedrag dat we zelf stellen en dat
anderen stellen.
• Probleem: kan heel sterk aanvoelen MAAR we hebben in de loop van de tijd
vastgesteld dat we er ook vaak naast zitten, intuïtieve kennis is niet vaak accuraat.
• Behoefte ontstaan om menselijk gedrag te verklaren en uit te leggen obv objectieve
en verifieerbare gegevens, bevindingen over menselijk gedrag die objectief
vastgesteld zijn en overgedaan kunnen worden.
• Focust meer op een eenmalig, subjectief oordeel: individueel oordeel dat kan
verschillen tussen mensen.
6 vaardigheden voor kritisch denken, elke vaardigheid is gebaseerd op een specifieke vraag
waarvan we menen dat je die zou moeten stellen als je met nieuwe ideeën te maken krijgt.
1) Wat is de bron?
Wie heeft de informatie verstrekt en waar komt deze vandaan?
Bezit degene die de bewering doet over voldoende kennis of heeft hij op zijn
minst advies gevraagd aan iemand met de noodzakelijke expertise?
2) Is de bewering redelijk of extreem?
Gaat over de inhoud van de bron
Is het een extreem statement dat al het eerder onderzoek over het menselijk
gedrag teniet doet, of is het iets dat redelijkerwijs voortvloeit uit hetgeen geweten
is en objectief reeds is vastgesteld?
3) Wat is het bewijsmateriaal?
Is het een mening, een representatieve survey, iets dat vastgesteld is door
observaties?
We hebben wetenschappelijk bewijsmateriaal nodig, waarvoor wetenschappelijk
onderzoek verricht moet worden.
Anekdotisch bewijs (getuigenissen van enkele individuen die beweren dat het
programma hun leven veranderd heeft) volstaat niet.
4) Kan de conclusie beïnvloed zijn door bias?
Zijn er mogelijke vooroordelen die een vertekenend resultaat teweeg kunnen
brengen?
Waren de onderzoekers opzoek naar een specifiek antwoord waardoor ze het
onderzoek gestuurd hebben?
Door zeer specifieke vragen te stellen stuur je het onderzoek reeds, waardoor de
open vragen op een bepaalde vertekende wijze beantwoord worden.
Emotionele bias: mensen zijn bang van misdaad en misdadigers en willen vaak
ook een strenge aanpak van misdadig gedrag. Hierdoor kan het
afschrikprogramma aantrekkelijk zijn, eenvoudigweg vanwege de strengheid.
Confirmation bias (bevestigingsbias): de zeer menselijke neiging om ons
gebeurtenissen te herinneren die onze aannamen bevestigen en om
tegenstrijdige bewijzen te negeren of te vergeten.
3
, 5) Worden veelvoorkomende denkfouten vermeden?
De aanname dat gezond verstand een substituut is voor wetenschappelijk bewijs
is een denkfout.
o Vaak kan gezond verstand een stelling zowel ondersteunen als
onderuithalen. Alleen zorgvuldige analyse van bewijzen voor en tegen de
stelling kan leiden tot een betrouwbaar antwoord.
o Is het antwoord tot stand gekomen door louter gebruik te maken van je
gezond verstand? → Niet voldoende om tot objectieve reviseerbare
bevindingen te komen, daarvoor heb je een meer systematische methode
nodig
Correlatie-causaliteit denkfout: aannemen dat als 2 dingen tegelijkertijd
voorkomen, het een het ander moet veroorzaken.
o Omdat mensen dingen willen verklaren trekken we een dergelijke foutieve
conclusie.
o We moeten andere interpretaties over de relatie in overweging nemen en
meer ondersteunende gegevens vinden.
o Vb. verband tussen het aantal verdrinkingen in een zwembad en het aantal
verkocht ijsjes: er is een correlatie tussen omdat het beide vaker gebeurt bij
hoger temperaturen, maar het is geen causaliteit.
6) Zijn voor het oplossen van het probleem verschillende invalshoeken nodig?
Is de psychologie als lens om naar dit gedrag te kijken voldoende om dat te
kunnen verklaren, of hebben we eigenlijk ook inzichten en gegevens vanuit de
hoek van de sociologie nodig?
Hebben we niet te zeer door een specifieke lens gekeken waardoor we andere
verklaringen niet hebben opgenomen in onze opvattingen.
Eerste indruk:
• Lichaamstaal, uiterlijk, verbaal gedrag, introvert/extrovert, … → heel oppervlakkig,
thin slicing (op hele kleine dunne stukjes informatie baseren we onze eerste indruk)
• Op 2/10de van een seconde maak je obv fysieke aantrekkelijkheid een eerste indruk
en op 30 seconden maak je een volledige eerste indruk.
• We zijn met onze eerste indruk vaak juist
• We zijn cognitief conservatief: we vinden het moeilijk om onze opvattingen en onze
mening te wijzigen.
• Vb. parachuttemoord: veel aandacht besteed aan de moment dat Els Dottemans
voor de eerste keer voor Assisen verschijnt, ze had een felrode blouse aan waarvan
de media zei dat deze blouse haar niet flateerde en de advocaten haar beter een
andere blouse hadden aangeraden → Belangrijk voor de eerste indruk, advocaten
spenderen hier idd tijd aan.
4
