Prof Farah Focquaert – Denken over denken
FILOSOFIE
2025-2026
,
,VOORWOORD
• Wetenschap biedt niet de oplossing tot alle vragen
◦ Men gaat ervan uit dat we ooit alles zullen weten = illusie want iets is enkel waar tot het tegendeel wordt bewezen
◦ Als er zekerheid zou zijn, dan zou men niet meer zoeken naar kennis en niet meer nadenken
◦ Morele zekerheden afleiden van natuur is een denkfout/drogreden
Natuur is noch goed noch slecht
Heeft geen waarde op zich, mens geeft er waarde aan
• Belang verschillende perspectieven bekijken
• Filosofen zaaien en koesteren onzekerheid
◦ Russell: leren leven met onzekerheden want het is oké om zaken niet te weten
Onzekerheden mogen niet verlammend werken
Vb. zin van het leven
• Niemand weet waar wijsbegeerte over gaat
• Onzekerheid opzoeken en leren verdragen
HOOFDSTUK 1: WAT IS FILOSOFIE?
• Bierce: “Filosofie is een stelsel van vele wegen die van nergens naar niet leiden.”
• Bezig met schijnbaar onmogelijke vragen
◦ Wat is filosofie? (Hoe bakenen we het kennisdomein van de filosofie af?)
◦ Heeft de mens vrije wil?
◦ Wat is het goede leven?
• Geen ‘essentie’ van de filosofie
◦ Geen kenmerken voor alle filosofen en die enkel op filosofen van toepassing zijn
◦ Eigenheid van de filosofie beschrijven?
1. DRIE KENMERKEN: ATTITUDE, METHODOLOGIE, DOMEIN
• Veel definities van filosofie, die ook veel van elkaar verschillen
• Nigel Warburton: “Filosofie is een ongewoon thema in die zin dat haar beoefenaars het niet eens zijn over de vraag
waarover ze gaat.”
◦ Filosofie = de liefde voor wijsheid, verlangen om te weten
• Aristoteles: alle mensen verlangen van nature naar wijsheid
◦ Niet enkel filosofen maar wel belangrijk onderdeel van wat filosofie is
◦ Wijsheid? = iemand die een zekere levenswijsheid aan de dag legt
ATTITUDE
• Filosofie ≈ kritisch denken
• Filosofen kunnen of willen zich niet neerleggen bij overgeleverde inzichten
◦ Ze zijn ‘partypoopers’ door alles in vraag te stellen en te piekeren over vanzelfsprekende zaken
◦ Ook die van onze zintuigen en onze cognitieve vermogens
• Descartes: ons gezichtsvermogen bedriegt ons
◦ Optische illusies: Müller-Lyer-illusie
◦ Zintuigen zijn belangrijke bron van kennis → Is onze kennis ontbetrouwbaar?
• Filosofen leren ons dat we ons niet hoeven neer te leggen bij de status quo (hoe dingen nu zijn)
◦ Er is mogelijkheid dat dingen anders zouden kunnen zijn
◦ Vb. geen vrouwenrecht zonder weerleggen
• Uniek aan filosofie?
◦ Wetenschappers zijn ook kritisch en ruimdenkend: stellen ook vaak henzelf en anderen in vraag
◦ Ze doen ook zoveel mogelijk een beroep op rationele argumenten en overwegingen
◦ Ze laten zich niet misleiden door schijnbare vanzelfsprekendheden
, METHODEN
• Werkwijze van filosofie
• Zowel filosofen als wetenschappers gebruiken een waaier van methoden, maar geen enkele lijkt uniek voor de filosofie
EIGEN INTUÏTIES
1) Intuïtie = overtuiging ≠ intuïtie
2) Zelfstandige categorie van mentale toestanden
◦ Propositie lijkt waar of doet zich voor als waarheid
◦ Een mentale toestand die druk zet op een persoon om een bewering te geloven of als waarheid te aanvaarden
◦ Het gezond verstand/ common sense is een verzameling van intuïties
Mentale toestanden die zich voordoen wanneer we voor het eerst over iets nadenken
Beinvloed het handelen
3) A priori intuïties
◦ Staat van tevoren vast, geen ervaring/observaties gaan hieraan vooraf
◦ Descartes: ideeën die geen redelijk mens zou durven betwijfelen
• Filosofen die enkel gebruik maken van intuïties worden soms weggelachen als fauteuilfilosofen
◦ Intuïties variëren tussen (culturele) groepen, tussen personen, en bij de persoon zelf (over tijd en context)
◦ Er is geen unieke filosofische methode
◦ Wetenschappers baseren zich vaak op intuïties (hypothesen), die ze willen weerleggen, aanscherpen of bevestigen
d.m.v. onderzoek
CONCEPTUELE ANALYSE
• Analyse = complexiteit van een concept wordt ontrafeld of ontleed door het op te delen in eenvoudigere onderdelen
• Volkspsychologie
◦ Concepten die we soms achteloos gebruiken in dagelijks leven en wetenschappen (vb. ziekte, liefde)
◦ Concepten die door de geschiedenis veranderen om tegemoet te komen aan de steeds veranderende noden van hun
gebruikers
◦ Ze zijn rijk aan inhoud en meerzinnig ≠ één definitie MAAR dat is het doel van conceptuele analyse
• Doel conceptuele analyse: poging om de noodzakelijke en voldoende voorwaarden te bepalen voor de toepassing van het
concept (vb. persoonlijke identiteit doorheen de tijd)
• Intuïties en conceptuele analyse
◦ Analyse wordt vaak uitgevoerd vanuit de filosofen hun fauteuil, met behulp van hun intuïties over het concept in
kwestie
• Conceptanalyse kan leiden tot conceptconstructie (= wanneer een concept niet langer voldoet aan de eisen van zijn
gebruikers, dan kunnen ze overwegen om dit te wijzigen)
◦ Vb. Haslanger: concept ‘vrouw’ aanpassen om seksisme te bestrijden en meer sociale gelijkheid te bereiken
Verschil sekse als biologische categorie en gender als sociale categorie (verwachtingen van de samenleving)
Focus op vrouwelijkheid als gender
Definitie vrouwelijkheid als hiërarchische sociale structuur: “S is een vrouw als en slechts als S systematisch wordt
achtergesteld in een bepaalde dimensie (economisch, politiek, wettelijk enzovoort) en S het ‘doel’ is van zulke
behandeling ingevolge observeerbare of denkbeeldige lichamelijke kenmerken die bewijs zouden moeten vormen
van de vrouwelijke biologische rol in de voortplanting.”
Ze gaat nu niet meer akkoord met haar definitie → standpunten veranderen
◦ Conceptuele analyse en conceptreconstructie worden niet door alle filosofen gebruikt en ook niet enkel door filosofen
◦ Heel wat reuzestappen in de ontwikkeling van de menselijke kennis zijn het gevolg van verbeterde concepten
Betere vragen stellen
Beter wetenschappelijk onderzoek (want betere hypothesen)
Betere samenleving
Weten waarover je spreekt en dat datgene waarover je spreekt waar is
◦ Concepten vormen al lang de kern uit van alle wetenschappen
◦ Verschillende definities rond vrije wil (dia 21 & 22 ppt les 1)
FILOSOFIE
2025-2026
,
,VOORWOORD
• Wetenschap biedt niet de oplossing tot alle vragen
◦ Men gaat ervan uit dat we ooit alles zullen weten = illusie want iets is enkel waar tot het tegendeel wordt bewezen
◦ Als er zekerheid zou zijn, dan zou men niet meer zoeken naar kennis en niet meer nadenken
◦ Morele zekerheden afleiden van natuur is een denkfout/drogreden
Natuur is noch goed noch slecht
Heeft geen waarde op zich, mens geeft er waarde aan
• Belang verschillende perspectieven bekijken
• Filosofen zaaien en koesteren onzekerheid
◦ Russell: leren leven met onzekerheden want het is oké om zaken niet te weten
Onzekerheden mogen niet verlammend werken
Vb. zin van het leven
• Niemand weet waar wijsbegeerte over gaat
• Onzekerheid opzoeken en leren verdragen
HOOFDSTUK 1: WAT IS FILOSOFIE?
• Bierce: “Filosofie is een stelsel van vele wegen die van nergens naar niet leiden.”
• Bezig met schijnbaar onmogelijke vragen
◦ Wat is filosofie? (Hoe bakenen we het kennisdomein van de filosofie af?)
◦ Heeft de mens vrije wil?
◦ Wat is het goede leven?
• Geen ‘essentie’ van de filosofie
◦ Geen kenmerken voor alle filosofen en die enkel op filosofen van toepassing zijn
◦ Eigenheid van de filosofie beschrijven?
1. DRIE KENMERKEN: ATTITUDE, METHODOLOGIE, DOMEIN
• Veel definities van filosofie, die ook veel van elkaar verschillen
• Nigel Warburton: “Filosofie is een ongewoon thema in die zin dat haar beoefenaars het niet eens zijn over de vraag
waarover ze gaat.”
◦ Filosofie = de liefde voor wijsheid, verlangen om te weten
• Aristoteles: alle mensen verlangen van nature naar wijsheid
◦ Niet enkel filosofen maar wel belangrijk onderdeel van wat filosofie is
◦ Wijsheid? = iemand die een zekere levenswijsheid aan de dag legt
ATTITUDE
• Filosofie ≈ kritisch denken
• Filosofen kunnen of willen zich niet neerleggen bij overgeleverde inzichten
◦ Ze zijn ‘partypoopers’ door alles in vraag te stellen en te piekeren over vanzelfsprekende zaken
◦ Ook die van onze zintuigen en onze cognitieve vermogens
• Descartes: ons gezichtsvermogen bedriegt ons
◦ Optische illusies: Müller-Lyer-illusie
◦ Zintuigen zijn belangrijke bron van kennis → Is onze kennis ontbetrouwbaar?
• Filosofen leren ons dat we ons niet hoeven neer te leggen bij de status quo (hoe dingen nu zijn)
◦ Er is mogelijkheid dat dingen anders zouden kunnen zijn
◦ Vb. geen vrouwenrecht zonder weerleggen
• Uniek aan filosofie?
◦ Wetenschappers zijn ook kritisch en ruimdenkend: stellen ook vaak henzelf en anderen in vraag
◦ Ze doen ook zoveel mogelijk een beroep op rationele argumenten en overwegingen
◦ Ze laten zich niet misleiden door schijnbare vanzelfsprekendheden
, METHODEN
• Werkwijze van filosofie
• Zowel filosofen als wetenschappers gebruiken een waaier van methoden, maar geen enkele lijkt uniek voor de filosofie
EIGEN INTUÏTIES
1) Intuïtie = overtuiging ≠ intuïtie
2) Zelfstandige categorie van mentale toestanden
◦ Propositie lijkt waar of doet zich voor als waarheid
◦ Een mentale toestand die druk zet op een persoon om een bewering te geloven of als waarheid te aanvaarden
◦ Het gezond verstand/ common sense is een verzameling van intuïties
Mentale toestanden die zich voordoen wanneer we voor het eerst over iets nadenken
Beinvloed het handelen
3) A priori intuïties
◦ Staat van tevoren vast, geen ervaring/observaties gaan hieraan vooraf
◦ Descartes: ideeën die geen redelijk mens zou durven betwijfelen
• Filosofen die enkel gebruik maken van intuïties worden soms weggelachen als fauteuilfilosofen
◦ Intuïties variëren tussen (culturele) groepen, tussen personen, en bij de persoon zelf (over tijd en context)
◦ Er is geen unieke filosofische methode
◦ Wetenschappers baseren zich vaak op intuïties (hypothesen), die ze willen weerleggen, aanscherpen of bevestigen
d.m.v. onderzoek
CONCEPTUELE ANALYSE
• Analyse = complexiteit van een concept wordt ontrafeld of ontleed door het op te delen in eenvoudigere onderdelen
• Volkspsychologie
◦ Concepten die we soms achteloos gebruiken in dagelijks leven en wetenschappen (vb. ziekte, liefde)
◦ Concepten die door de geschiedenis veranderen om tegemoet te komen aan de steeds veranderende noden van hun
gebruikers
◦ Ze zijn rijk aan inhoud en meerzinnig ≠ één definitie MAAR dat is het doel van conceptuele analyse
• Doel conceptuele analyse: poging om de noodzakelijke en voldoende voorwaarden te bepalen voor de toepassing van het
concept (vb. persoonlijke identiteit doorheen de tijd)
• Intuïties en conceptuele analyse
◦ Analyse wordt vaak uitgevoerd vanuit de filosofen hun fauteuil, met behulp van hun intuïties over het concept in
kwestie
• Conceptanalyse kan leiden tot conceptconstructie (= wanneer een concept niet langer voldoet aan de eisen van zijn
gebruikers, dan kunnen ze overwegen om dit te wijzigen)
◦ Vb. Haslanger: concept ‘vrouw’ aanpassen om seksisme te bestrijden en meer sociale gelijkheid te bereiken
Verschil sekse als biologische categorie en gender als sociale categorie (verwachtingen van de samenleving)
Focus op vrouwelijkheid als gender
Definitie vrouwelijkheid als hiërarchische sociale structuur: “S is een vrouw als en slechts als S systematisch wordt
achtergesteld in een bepaalde dimensie (economisch, politiek, wettelijk enzovoort) en S het ‘doel’ is van zulke
behandeling ingevolge observeerbare of denkbeeldige lichamelijke kenmerken die bewijs zouden moeten vormen
van de vrouwelijke biologische rol in de voortplanting.”
Ze gaat nu niet meer akkoord met haar definitie → standpunten veranderen
◦ Conceptuele analyse en conceptreconstructie worden niet door alle filosofen gebruikt en ook niet enkel door filosofen
◦ Heel wat reuzestappen in de ontwikkeling van de menselijke kennis zijn het gevolg van verbeterde concepten
Betere vragen stellen
Beter wetenschappelijk onderzoek (want betere hypothesen)
Betere samenleving
Weten waarover je spreekt en dat datgene waarover je spreekt waar is
◦ Concepten vormen al lang de kern uit van alle wetenschappen
◦ Verschillende definities rond vrije wil (dia 21 & 22 ppt les 1)
