Pedagogische Ethiek
Week 1 | Inleiding pedagogische ethiek en ethische argumentatie
Hoorcollege 1 | pedagogische ethiek
Pedagogiek kan je zien als een normatieve discipline, omdat er waarden aan ten grondslag
liggen. Pedagogiek gaat over wat een goede opvoeding is en praktijken van opvoeding en
onderwijs stellen mensen regelmatig voor morele dilemma’s en vragen. Welke opvoed- of
onderwijsmethode is het best? Hier zit ook een morele dimensie aan gekoppeld. Daarnaast is
pedagogiek een ‘people profession’ (naast bekwaamheid is ook integriteit en deugdzaamheid
van groot belang).
In de pedagogische beroepspraktijk is het vaak nodig om morele afwegingen te maken. Je
moet deze conclusies die je uiteindelijk trekt moeten kunnen verantwoorden.
Pedagogische ethiek is dus belangrijk, omdat je zorgvuldige afwegingen wil maken, je bent
genoodzaakt tot verantwoording en er is een noodzaak om tot overeenstemming te komen.
Hierbij is het belangrijk dat je moreel zelfinzicht, analytisch en argumentatief vermogen en
kennis van ethiek hebt.
Wie heeft het recht om ouder te zijn voor een kind?
à Anca Gheaus zei dat het ouderschap van een kind moest gaan naar de persoon die, van
iedereen die het kind wil opvoeden, het beste is voor het kind (dus niet automatisch de
biologische ouders). Kinderen hebben volgens haar namelijk bepaalde rechten, we moeten aan
kinderen kunnen uitleggen waarom juist die persoon hem/haar opvoedt. Op dit moment is het
zo dat de biologische ouders het recht op ouderschap krijgen.
Er zijn ook bezwaren tegen het idee van Anca. De 1e gaat over gehechtheid. Wat je ziet is dat
er al een band ontstaat tussen moeder en kind tijdens de zwangerschap. Deze band is
belangrijk voor kinderen en daarom is het niet moreel om kinderen weg te halen bij de
biologische ouders. Het 2e bezwaar is dat het moet gaan om het belang van het kind. Zolang
die belangen niet worden geschonden hebben de biologische ouders recht op ouderschap.
Moraal gaat over hoe mensen zich gedragen en wat zij goed of slecht vinden. In objectieve zin
verwijst het naar wat juist of onjuist is onafhankelijk van persoonlijke gevoelens.
Ethiek is dan weer het nadenken over de moraal. Ethiek beschrijft niet alleen wat mensen
doen (sociologie), maar probeert te bepalen wat we zouden moeten doen.
Moreel betekent dat het heeft te maken met goed of kwaad, maar dat iets moreel is betekent
niet meteen “goed”. Het hoort dan bij het morele domein.
,Binnen het morele domein beoordelen we waarden (of die goed of slecht zijn) en handelingen
(of die juist of verkeerd zijn).
Iets is een morele kwestie als het invloed heeft op anderen, als het gaat over rechten of
belangen, als het gaat over welzijn of als er sprake is van verantwoordelijkheid of plicht. De
kernvraag is vaak: ‘Wat betekent mijn handelen voor anderen?’ Maar volgens Kant moet het
ook over jezelf gaan. Je hebt ook een plicht tegenover jezelf.
Morele argumentatie kan je herkennen, omdat het vaak eindigt met een moreel oordeel (je
moet dit doen, dit is verkeerd, dit is niet goed). Het oordeel wordt onderbouwd met
argumenten over belangen, rechten, waardigheid of welzijn.
Niet alle regels zijn moreel. Er zijn verschillende soorten regels.
Soort regel Waar gaat het over?
Moreel Goed en kwaad
Juridisch Wet
Prudentieel Wat verstandig is voor jezelf
Esthetisch Wat mooi is
Religieus Geloof
Etiquette Beleefdheid
Wat je vaak ziet is dat verschillende regels met elkaar te maken hebben en elkaar overlappen,
maar morele regels krijgen vaak voorrang (override) op bepaalde andere regels.
Werkcollege 1
H1 B&R
Waarden zijn dingen die we belangrijk vinden en waar we ons leven op bouwen. Je hebt
binnen de ethiek 2 soorten waarden:
- Je hebt fundamentele waarden: deze dingen zijn uit zichzelf waardevol (geluk of
liefde). Binnen deze fundamentele waarden heb je morele fundamentele waarden.
Deze waarden hebben iets met moraal te maken, bijvoorbeeld deugden. Daarnaast heb
je ook niet-morele fundamentele waarden. Dit zijn waarden die mensen belangrijk
vinden, maar niet per se over moraal gaan. Denk bijvoorbeeld aan plezier.
- Je hebt instrumentele waarden: dit zijn middelen om iets anders mee te bereiken
(geld).
Daarnaast bestaan er verschillende soorten claims:
- Je hebt beschrijvende claims: deze beschrijven hoe de wereld is. Het zijn feiten.
, - Normatieve claims:
o Je hebt waardeclaims. Waardeclaims maken duidelijk of iets goed of slecht is.
Deze claims geven een beoordeling of een mening.
o Als laatst heb je prescriptieve claims: deze beschrijven wat mensen zouden
moeten doen of niet zouden moeten doen. Het bevat vaak de woorden:
‘moeten’ of ‘zouden moeten’.
Een claim geldt (hold) voor iedereen als deze waar is voor iedereen en een claim is van
toepassing (apply) als deze claim voor bepaalde mensen gelden, maar niet voor iedereen.
Een ethische theorie probeert alle morele claims te herleiden of te verklaren tot 1 of enkele
waarden. Een voorbeeld hiervan is het Hedonisme. De fundamentele waarde die zij gebruiken
is plezier/geluk. Alle andere waarden zijn volgens hen instrumenteel.
Morele claims hebben 4 kenmerken:
1. Normatief.
2. Waarheidsclaim: een morele claim is juist of onjuist, waardoor we erover kunnen
discussiëren. Een morele claim moet logisch onderbouwd zijn.
3. Universaliseerbaar.
4. Overriding.
Je hebt verschillende manieren van moreel denken:
- Je hebt moreel redeneren. Hierbij combineer je een algemene regel met de feiten over
de situatie (beschrijvende claim) om tot een conclusie te komen (oordeel).
o Principe + feiten = oordeel.
o Je hebt ook een formule voor afgeleide principes: funderend principe +
descriptieve claim = afgeleid principe.
§ Funderend principe: kan niet verder herleid worden.
§ Voorbeeld: het is goed om te doen wat uiteindelijk voor de meeste
mensen tot geluk leidt + stelen doet af aan het gevoel van geluk =
stelen is immoreel.
o Dit hoort bij moreel universalisme (voor iedereen toepasbaar).
- Dan heb je ook nog morele reflectie. Hierbij kijk je naar de unieke context van de
situatie (dit is het tegenovergestelde van moreel universalisme).
o Formule: descriptieve claim(s) + morele overwegingen over personen + morele
overwegingen over relaties = moreel oordeel.
Morele reflectie is bedacht door moreel particularisten die moreel redeneren in de
praktijk te rigide vonden. Elke situatie vraagt volgens hen om een uniek antwoord.
, Plato beweert dat het leven van een moreel leven in je eigen belang is. Dit kan kloppen, omdat
je minder schuldgevoel hebt en je wordt gerespecteerd door anderen. Maar soms kost moreel
handelen je iets.
Hoorcollege 2 | Moreel relativisme
Het subjectivisme gaat ervanuit dat iedereen zijn/haar eigen moraal heeft en dat er geen regels
zijn die voor iedereen gelden.
Er zijn 5 kritieken tegen relativisme (= wat een samenleving gelooft is automatisch juist.
Normen staan dus niet vast):
1. Alles wordt goed. Als relativisme klopt, dan is alles goed, zolang een samenleving het
maar accepteert. Dat zou betekenen dat bijvoorbeeld slavernij ook goed was.
2. Morele hervormers. Morele hervormers (zoals Martin Luther King) gingen tegen de
samenleving in. Dit zou volgens relativisme niet goed zijn, maar we zien deze mensen
tegenwoordig als helden.
3. Morele vooruitgang. Relativisme zegt dat wat een samenleving gelooft juist is. Maar
op die manier kan je niet zeggen dat een samenleving vooruitgaat.
4. Sociale groepen. Als een persoon behoort tot meerdere sociale groepen, dan kan
relativisme niet duidelijk maken wat voor die persoon moreel juist is (er is dus een
probleem met de bruikbaarheid van de theorie).
5. Bindende-kracht argument (probleem met morele regels, omdat er volgens het
relativisme geen objectieve morele regels bestaan).
Dat we tegenwoordig geen slavernij meer hebben kan je zien als een morele vooruitgang en
niet alleen als een cultuurverandering. Als het een cultuurverandering zou zijn geweest, dan
zou slavernij in de oude tijd ook echt goed zijn geweest. Het is daarnaast ook een betere
toepassing van morele waarden.
Cultureel moreel relativisme is een groep mensen die dezelfde overtuigingen heeft.
Objectivisme gaat wel uit van universele regels. Er is 1 universele morele standaard,
gebaseerd op objectieve morele feiten, die bestaan uit morele waarden en principes die
universeel geldig zijn, dus voor alle mensen en alle groepen/samenlevingen gelden.
Premisse 1 (cultureel relativisme): verschillende groepen mensen verschillen in hun morele
overtuigingen en praktijken.
Premisse 2 (cultureel relativisme): welke morele standaard geldt voor een groep wordt
bepaald door de morele overtuigingen en praktijken die in die groep geaccepteerd worden.
Week 1 | Inleiding pedagogische ethiek en ethische argumentatie
Hoorcollege 1 | pedagogische ethiek
Pedagogiek kan je zien als een normatieve discipline, omdat er waarden aan ten grondslag
liggen. Pedagogiek gaat over wat een goede opvoeding is en praktijken van opvoeding en
onderwijs stellen mensen regelmatig voor morele dilemma’s en vragen. Welke opvoed- of
onderwijsmethode is het best? Hier zit ook een morele dimensie aan gekoppeld. Daarnaast is
pedagogiek een ‘people profession’ (naast bekwaamheid is ook integriteit en deugdzaamheid
van groot belang).
In de pedagogische beroepspraktijk is het vaak nodig om morele afwegingen te maken. Je
moet deze conclusies die je uiteindelijk trekt moeten kunnen verantwoorden.
Pedagogische ethiek is dus belangrijk, omdat je zorgvuldige afwegingen wil maken, je bent
genoodzaakt tot verantwoording en er is een noodzaak om tot overeenstemming te komen.
Hierbij is het belangrijk dat je moreel zelfinzicht, analytisch en argumentatief vermogen en
kennis van ethiek hebt.
Wie heeft het recht om ouder te zijn voor een kind?
à Anca Gheaus zei dat het ouderschap van een kind moest gaan naar de persoon die, van
iedereen die het kind wil opvoeden, het beste is voor het kind (dus niet automatisch de
biologische ouders). Kinderen hebben volgens haar namelijk bepaalde rechten, we moeten aan
kinderen kunnen uitleggen waarom juist die persoon hem/haar opvoedt. Op dit moment is het
zo dat de biologische ouders het recht op ouderschap krijgen.
Er zijn ook bezwaren tegen het idee van Anca. De 1e gaat over gehechtheid. Wat je ziet is dat
er al een band ontstaat tussen moeder en kind tijdens de zwangerschap. Deze band is
belangrijk voor kinderen en daarom is het niet moreel om kinderen weg te halen bij de
biologische ouders. Het 2e bezwaar is dat het moet gaan om het belang van het kind. Zolang
die belangen niet worden geschonden hebben de biologische ouders recht op ouderschap.
Moraal gaat over hoe mensen zich gedragen en wat zij goed of slecht vinden. In objectieve zin
verwijst het naar wat juist of onjuist is onafhankelijk van persoonlijke gevoelens.
Ethiek is dan weer het nadenken over de moraal. Ethiek beschrijft niet alleen wat mensen
doen (sociologie), maar probeert te bepalen wat we zouden moeten doen.
Moreel betekent dat het heeft te maken met goed of kwaad, maar dat iets moreel is betekent
niet meteen “goed”. Het hoort dan bij het morele domein.
,Binnen het morele domein beoordelen we waarden (of die goed of slecht zijn) en handelingen
(of die juist of verkeerd zijn).
Iets is een morele kwestie als het invloed heeft op anderen, als het gaat over rechten of
belangen, als het gaat over welzijn of als er sprake is van verantwoordelijkheid of plicht. De
kernvraag is vaak: ‘Wat betekent mijn handelen voor anderen?’ Maar volgens Kant moet het
ook over jezelf gaan. Je hebt ook een plicht tegenover jezelf.
Morele argumentatie kan je herkennen, omdat het vaak eindigt met een moreel oordeel (je
moet dit doen, dit is verkeerd, dit is niet goed). Het oordeel wordt onderbouwd met
argumenten over belangen, rechten, waardigheid of welzijn.
Niet alle regels zijn moreel. Er zijn verschillende soorten regels.
Soort regel Waar gaat het over?
Moreel Goed en kwaad
Juridisch Wet
Prudentieel Wat verstandig is voor jezelf
Esthetisch Wat mooi is
Religieus Geloof
Etiquette Beleefdheid
Wat je vaak ziet is dat verschillende regels met elkaar te maken hebben en elkaar overlappen,
maar morele regels krijgen vaak voorrang (override) op bepaalde andere regels.
Werkcollege 1
H1 B&R
Waarden zijn dingen die we belangrijk vinden en waar we ons leven op bouwen. Je hebt
binnen de ethiek 2 soorten waarden:
- Je hebt fundamentele waarden: deze dingen zijn uit zichzelf waardevol (geluk of
liefde). Binnen deze fundamentele waarden heb je morele fundamentele waarden.
Deze waarden hebben iets met moraal te maken, bijvoorbeeld deugden. Daarnaast heb
je ook niet-morele fundamentele waarden. Dit zijn waarden die mensen belangrijk
vinden, maar niet per se over moraal gaan. Denk bijvoorbeeld aan plezier.
- Je hebt instrumentele waarden: dit zijn middelen om iets anders mee te bereiken
(geld).
Daarnaast bestaan er verschillende soorten claims:
- Je hebt beschrijvende claims: deze beschrijven hoe de wereld is. Het zijn feiten.
, - Normatieve claims:
o Je hebt waardeclaims. Waardeclaims maken duidelijk of iets goed of slecht is.
Deze claims geven een beoordeling of een mening.
o Als laatst heb je prescriptieve claims: deze beschrijven wat mensen zouden
moeten doen of niet zouden moeten doen. Het bevat vaak de woorden:
‘moeten’ of ‘zouden moeten’.
Een claim geldt (hold) voor iedereen als deze waar is voor iedereen en een claim is van
toepassing (apply) als deze claim voor bepaalde mensen gelden, maar niet voor iedereen.
Een ethische theorie probeert alle morele claims te herleiden of te verklaren tot 1 of enkele
waarden. Een voorbeeld hiervan is het Hedonisme. De fundamentele waarde die zij gebruiken
is plezier/geluk. Alle andere waarden zijn volgens hen instrumenteel.
Morele claims hebben 4 kenmerken:
1. Normatief.
2. Waarheidsclaim: een morele claim is juist of onjuist, waardoor we erover kunnen
discussiëren. Een morele claim moet logisch onderbouwd zijn.
3. Universaliseerbaar.
4. Overriding.
Je hebt verschillende manieren van moreel denken:
- Je hebt moreel redeneren. Hierbij combineer je een algemene regel met de feiten over
de situatie (beschrijvende claim) om tot een conclusie te komen (oordeel).
o Principe + feiten = oordeel.
o Je hebt ook een formule voor afgeleide principes: funderend principe +
descriptieve claim = afgeleid principe.
§ Funderend principe: kan niet verder herleid worden.
§ Voorbeeld: het is goed om te doen wat uiteindelijk voor de meeste
mensen tot geluk leidt + stelen doet af aan het gevoel van geluk =
stelen is immoreel.
o Dit hoort bij moreel universalisme (voor iedereen toepasbaar).
- Dan heb je ook nog morele reflectie. Hierbij kijk je naar de unieke context van de
situatie (dit is het tegenovergestelde van moreel universalisme).
o Formule: descriptieve claim(s) + morele overwegingen over personen + morele
overwegingen over relaties = moreel oordeel.
Morele reflectie is bedacht door moreel particularisten die moreel redeneren in de
praktijk te rigide vonden. Elke situatie vraagt volgens hen om een uniek antwoord.
, Plato beweert dat het leven van een moreel leven in je eigen belang is. Dit kan kloppen, omdat
je minder schuldgevoel hebt en je wordt gerespecteerd door anderen. Maar soms kost moreel
handelen je iets.
Hoorcollege 2 | Moreel relativisme
Het subjectivisme gaat ervanuit dat iedereen zijn/haar eigen moraal heeft en dat er geen regels
zijn die voor iedereen gelden.
Er zijn 5 kritieken tegen relativisme (= wat een samenleving gelooft is automatisch juist.
Normen staan dus niet vast):
1. Alles wordt goed. Als relativisme klopt, dan is alles goed, zolang een samenleving het
maar accepteert. Dat zou betekenen dat bijvoorbeeld slavernij ook goed was.
2. Morele hervormers. Morele hervormers (zoals Martin Luther King) gingen tegen de
samenleving in. Dit zou volgens relativisme niet goed zijn, maar we zien deze mensen
tegenwoordig als helden.
3. Morele vooruitgang. Relativisme zegt dat wat een samenleving gelooft juist is. Maar
op die manier kan je niet zeggen dat een samenleving vooruitgaat.
4. Sociale groepen. Als een persoon behoort tot meerdere sociale groepen, dan kan
relativisme niet duidelijk maken wat voor die persoon moreel juist is (er is dus een
probleem met de bruikbaarheid van de theorie).
5. Bindende-kracht argument (probleem met morele regels, omdat er volgens het
relativisme geen objectieve morele regels bestaan).
Dat we tegenwoordig geen slavernij meer hebben kan je zien als een morele vooruitgang en
niet alleen als een cultuurverandering. Als het een cultuurverandering zou zijn geweest, dan
zou slavernij in de oude tijd ook echt goed zijn geweest. Het is daarnaast ook een betere
toepassing van morele waarden.
Cultureel moreel relativisme is een groep mensen die dezelfde overtuigingen heeft.
Objectivisme gaat wel uit van universele regels. Er is 1 universele morele standaard,
gebaseerd op objectieve morele feiten, die bestaan uit morele waarden en principes die
universeel geldig zijn, dus voor alle mensen en alle groepen/samenlevingen gelden.
Premisse 1 (cultureel relativisme): verschillende groepen mensen verschillen in hun morele
overtuigingen en praktijken.
Premisse 2 (cultureel relativisme): welke morele standaard geldt voor een groep wordt
bepaald door de morele overtuigingen en praktijken die in die groep geaccepteerd worden.
