HET CIVILISATIEPROCES
Socialiseren als maatschappij: Norbert Elias (1897-1990)
1. Inleiding: waarom dit grote verhaal?
De sociologie kent een aantal pogingen om te komen tot een 'grand theory': een omvattende
benadering van de maatschappelijke en menselijke dynamiek. Het Civilisatieproces is er zo een.
Het verbindt heel wat elementen en bouwstenen die in de cursus tot nu toe aan bod kwamen.
Centrale Vanwaar komt de ingebouwde zelfdwang die de sociale handeling van
vraag binnenuit stuurt en het resultaat is van een opgebouwde geschiedenis?
Het civilisatieproces verbindt drie niveaus van analyse:
Micro Meso Macro
• Rol & persoonlijkheid/ • Socialiseren in groep • Schaalvergroting
zelf • Solidariteit en • Stratificatie en
• Macht en functie verbondenheid ongelijkheid
• Sanctioneren/ sociale • Universele • Belang van
controle verwachtingen organisaties/ staten
• Van discursieve naar • Contingentie in de • De tweede natuur als
praktische kennis samenleving intern sanctioneren
• Smaak/ leefstijl
Socialisatie in twee versies
Korte versie: ieder individu internaliseert kennis, vaardigheden en normen gedurende zijn leven, via
gezin, school, peer group en media (primair, secundair, tertiair). Zo leren we wat normaal,
succesvol, afwijkend of wenselijk is.
Lange versie: Wat een kind van 10 jaar via socialisatie heeft geleerd, deed de mensheid als geheel
eeuwen over. De vraag is: hoe is die geaccumuleerde kennis en zelfdwang historisch opgebouwd?
Antwoord Norbert Elias, 'Über den Prozess der Zivilisation. Soziogenetische und
psychogenetische Untersuchungen' (1939), bekend als Het Civilisatieproces.
, 2. Norbert Elias (1897-1990)
'Het lijkt of Elias altijd een oude man is geweest.' Elias publiceerde gedurende 72 jaar en leefde
bijna de gehele 20e eeuw. Zijn werk draagt duidelijke sporen van de grote maatschappelijke
veranderingen en oorlogen die hij meemaakte. Hij was gepreoccupeerd met verandering.
Jaar Gebeurtenis
1897 Geboren in Duitsland
1915 Dienst in het Duitse leger
1917 Medisch ongeschikt wegens depressie — start studies in Freiburg en Heidelberg
1922 Inflatie dwingt Elias te werken; werkt in conflictueuze sfeer zijn doctoraat af; shift
naar sociologie o.i.v. Karl Mannheim
1933 Vlucht naar Parijs, later naar Engeland — schrijft Het Civilisatieproces
1939 Verschijnen van het boek; verblijft een periode in de gevangenis
1941 Vrijlating; moeilijke academische periode
1954 Eerste aanstelling — op zijn 55ste — aan de universiteit van Leicester
1962 Emeritaat; verblijf van 2 jaar in Afrika; gastcolleges in Nederland en Duitsland
1969 Engelstalige uitgave van Het Civilisatieproces
1984 Definitieve vestiging in Amsterdam
1990 Overlijdt op 1 augustus
3. DEEL I: Zelfdwang: de tweede natuur
Het eerste grote onderdeel van het Civilisatieproces beantwoordt de vraag: zijn er sporen te vinden
van een geschiedenis in de zelfdwang, in het internaliseren van regels, verwachtingen, kennis en
vaardigheden?
Methode Elias bestudeerde etiquetteboeken uit de 15e tot 18e eeuw. Wat vandaag
volkomen vanzelfsprekend is, moest toen expliciet worden neergeschreven.
Dit toont de overgang van discursieve naar praktische kennis, en dus de groei
van zelfdwang.
Socialiseren als maatschappij: Norbert Elias (1897-1990)
1. Inleiding: waarom dit grote verhaal?
De sociologie kent een aantal pogingen om te komen tot een 'grand theory': een omvattende
benadering van de maatschappelijke en menselijke dynamiek. Het Civilisatieproces is er zo een.
Het verbindt heel wat elementen en bouwstenen die in de cursus tot nu toe aan bod kwamen.
Centrale Vanwaar komt de ingebouwde zelfdwang die de sociale handeling van
vraag binnenuit stuurt en het resultaat is van een opgebouwde geschiedenis?
Het civilisatieproces verbindt drie niveaus van analyse:
Micro Meso Macro
• Rol & persoonlijkheid/ • Socialiseren in groep • Schaalvergroting
zelf • Solidariteit en • Stratificatie en
• Macht en functie verbondenheid ongelijkheid
• Sanctioneren/ sociale • Universele • Belang van
controle verwachtingen organisaties/ staten
• Van discursieve naar • Contingentie in de • De tweede natuur als
praktische kennis samenleving intern sanctioneren
• Smaak/ leefstijl
Socialisatie in twee versies
Korte versie: ieder individu internaliseert kennis, vaardigheden en normen gedurende zijn leven, via
gezin, school, peer group en media (primair, secundair, tertiair). Zo leren we wat normaal,
succesvol, afwijkend of wenselijk is.
Lange versie: Wat een kind van 10 jaar via socialisatie heeft geleerd, deed de mensheid als geheel
eeuwen over. De vraag is: hoe is die geaccumuleerde kennis en zelfdwang historisch opgebouwd?
Antwoord Norbert Elias, 'Über den Prozess der Zivilisation. Soziogenetische und
psychogenetische Untersuchungen' (1939), bekend als Het Civilisatieproces.
, 2. Norbert Elias (1897-1990)
'Het lijkt of Elias altijd een oude man is geweest.' Elias publiceerde gedurende 72 jaar en leefde
bijna de gehele 20e eeuw. Zijn werk draagt duidelijke sporen van de grote maatschappelijke
veranderingen en oorlogen die hij meemaakte. Hij was gepreoccupeerd met verandering.
Jaar Gebeurtenis
1897 Geboren in Duitsland
1915 Dienst in het Duitse leger
1917 Medisch ongeschikt wegens depressie — start studies in Freiburg en Heidelberg
1922 Inflatie dwingt Elias te werken; werkt in conflictueuze sfeer zijn doctoraat af; shift
naar sociologie o.i.v. Karl Mannheim
1933 Vlucht naar Parijs, later naar Engeland — schrijft Het Civilisatieproces
1939 Verschijnen van het boek; verblijft een periode in de gevangenis
1941 Vrijlating; moeilijke academische periode
1954 Eerste aanstelling — op zijn 55ste — aan de universiteit van Leicester
1962 Emeritaat; verblijf van 2 jaar in Afrika; gastcolleges in Nederland en Duitsland
1969 Engelstalige uitgave van Het Civilisatieproces
1984 Definitieve vestiging in Amsterdam
1990 Overlijdt op 1 augustus
3. DEEL I: Zelfdwang: de tweede natuur
Het eerste grote onderdeel van het Civilisatieproces beantwoordt de vraag: zijn er sporen te vinden
van een geschiedenis in de zelfdwang, in het internaliseren van regels, verwachtingen, kennis en
vaardigheden?
Methode Elias bestudeerde etiquetteboeken uit de 15e tot 18e eeuw. Wat vandaag
volkomen vanzelfsprekend is, moest toen expliciet worden neergeschreven.
Dit toont de overgang van discursieve naar praktische kennis, en dus de groei
van zelfdwang.
