Hoofdstuk 1: De Sociologische Verzuchting
Het sociale is contingent maar niet arbitrair • Het probleem van de orde
1. Wat is sociologie? Een poging tot definitie
Sociologie is een relatief jonge sociale wetenschap en vergeleken met economie of
psychologie weinig bekend bij het grote publiek. Definities zijn dan ook verhelderend, maar
nooit afdoende.
Enkele toonaangevende definities:
• Giddens (2001): Sociologie is de studie van het menselijke, sociale leven, van
menselijke groepen en maatschappijen. De reikwijdte is breed: van kortstondige
ontmoetingen op straat tot globale sociale processen. ‟
• Conley (2019): Sociologie is de studie van de menselijke samenleving.
• Van Doorn & Lammers (1967): De wetenschap van de enigszins stabiele structuren en
processen van sociale aard.
• British Sociological Association: sociologie bestudeert hoe de samenleving werkt via
relaties, zowel formele als informele, die als de motor van de samenleving worden
beschouwd.
• American Sociological Association: sociologie onderzoekt de structuur van groepen,
organisaties en samenlevingen, en de manier waarop mensen in die contexten
interageren.
• Blackwell Encyclopedia of Sociology (2016): sociologie is een vorm van sociaal
onderzoek dat heel verschillende vormen aanneemt.
Geen enkele definitie is volledig. Raymond Aron (1905-1983) stelde: het is moeilijk een definitie
van de sociologie te geven. Max Weber (1864-1920) omschreef de discipline als:
„… een wetenschappelijke poging om het sociale handelen te begrijpen, met als
bedoeling op die manier een causale verklaring te geven van het verloop en de effecten
van dat handelen. ‟ Weber (1947)
Sociologie is een levende wetenschap die voortdurend wordt vernieuwd door haar eigen
bevindingen. We benaderen haar dan ook als een avontuur, niet als een levenloos object.
Definitie is een startpunt, geen eindpunt.
, 2. Wat de sociologie ons leert (§1.2)
De belangrijkste les van de sociologie luidt:
🎯 De centrale les: het sociale is contingent, maar niet arbitrair.
Deze les heeft twee delen: een makkelijk en een moeilijker gedeelte.
2.1 Het sociale is contingent
Contingent betekent: noch noodzakelijk, noch onmogelijk. Anders gezegd: het had ook anders
kunnen zijn.
• Alles wat we als ‘vanzelfsprekend’ of ‘natuurlijk’ beschouwen in onze samenleving, is in
werkelijkheid veranderlijk in tijd en ruimte.
• Gewoonten, waarden, huwelijksvormen, rechtssystemen, normen, ze zien er in andere
culturen en tijdperken radicaal anders uit.
Voorbeeld: het huwelijk (Murdock Files)
De antropoloog George Murdock (1897-1985) verzamelde informatie over 565 bestaande en
verdwenen culturen (Murdock, 1949). Zijn vaststellingen over het huwelijk:
• Er is enorme variatie: monogamie, polygynie en polyandrie bestaan naast elkaar.
• Monogamie (twee partners exclusief) = slechts ca. 20% van de culturen.
• Polygamie (meerdere partners) = ca. 80% van de culturen, waarvan 79,3% polygynie
en 0,7% polyandrie.
Conclusie: wat wij als ‘normaal’ huwelijk beschouwen is cultureel bepaald — contingent —
maar niet willekeurig: er zijn patronen te herkennen (bv. link met erfrecht, eigendom van grond,
economie).
Ontdekking van het contingente: historisch
• Blaise Pascal (1623-1662): Wat geldt als waarheid aan de ene kant van de Pyreneeën,
is dwaasheid aan de andere kant.
• Ontdekkingsreizen brachten andere culturen in beeld, aanvankelijk vooral motor voor
etnocentrisme en racisme (bv. menstuinen/ human zoos), niet voor begrip.
• Vandaag is het besef van contingentie gemeengoed, maar het was dat ooit zeker niet.
Contingentie en afwijkend gedrag
Howard Becker (1963) in Outsiders: criminaliteit en afwijkend gedrag zijn producten van de
samenleving. De normen die we hanteren om gedrag te beoordelen, zijn van sociale oorsprong
en dus contingent. Voorbeelden:
• Verkrachting binnen het huwelijk: in sommige culturen bestaat dit concept niet (man
heeft seksueel recht op vrouw). In België strafbaar sinds 1979, in Nederland en
Engeland pas sinds 1991.
• Marihuanagebruik als afwijkend gedrag: onderwerp van maatschappelijke en
normatieve verschuivingen door de tijd heen.
• Dus: veel aspecten van het sociale hebben een enorme impact op ons, terwijl ze ook
anders hadden kunnen zijn. Dit geeft een vonk in het hoofd.
Het sociale is contingent maar niet arbitrair • Het probleem van de orde
1. Wat is sociologie? Een poging tot definitie
Sociologie is een relatief jonge sociale wetenschap en vergeleken met economie of
psychologie weinig bekend bij het grote publiek. Definities zijn dan ook verhelderend, maar
nooit afdoende.
Enkele toonaangevende definities:
• Giddens (2001): Sociologie is de studie van het menselijke, sociale leven, van
menselijke groepen en maatschappijen. De reikwijdte is breed: van kortstondige
ontmoetingen op straat tot globale sociale processen. ‟
• Conley (2019): Sociologie is de studie van de menselijke samenleving.
• Van Doorn & Lammers (1967): De wetenschap van de enigszins stabiele structuren en
processen van sociale aard.
• British Sociological Association: sociologie bestudeert hoe de samenleving werkt via
relaties, zowel formele als informele, die als de motor van de samenleving worden
beschouwd.
• American Sociological Association: sociologie onderzoekt de structuur van groepen,
organisaties en samenlevingen, en de manier waarop mensen in die contexten
interageren.
• Blackwell Encyclopedia of Sociology (2016): sociologie is een vorm van sociaal
onderzoek dat heel verschillende vormen aanneemt.
Geen enkele definitie is volledig. Raymond Aron (1905-1983) stelde: het is moeilijk een definitie
van de sociologie te geven. Max Weber (1864-1920) omschreef de discipline als:
„… een wetenschappelijke poging om het sociale handelen te begrijpen, met als
bedoeling op die manier een causale verklaring te geven van het verloop en de effecten
van dat handelen. ‟ Weber (1947)
Sociologie is een levende wetenschap die voortdurend wordt vernieuwd door haar eigen
bevindingen. We benaderen haar dan ook als een avontuur, niet als een levenloos object.
Definitie is een startpunt, geen eindpunt.
, 2. Wat de sociologie ons leert (§1.2)
De belangrijkste les van de sociologie luidt:
🎯 De centrale les: het sociale is contingent, maar niet arbitrair.
Deze les heeft twee delen: een makkelijk en een moeilijker gedeelte.
2.1 Het sociale is contingent
Contingent betekent: noch noodzakelijk, noch onmogelijk. Anders gezegd: het had ook anders
kunnen zijn.
• Alles wat we als ‘vanzelfsprekend’ of ‘natuurlijk’ beschouwen in onze samenleving, is in
werkelijkheid veranderlijk in tijd en ruimte.
• Gewoonten, waarden, huwelijksvormen, rechtssystemen, normen, ze zien er in andere
culturen en tijdperken radicaal anders uit.
Voorbeeld: het huwelijk (Murdock Files)
De antropoloog George Murdock (1897-1985) verzamelde informatie over 565 bestaande en
verdwenen culturen (Murdock, 1949). Zijn vaststellingen over het huwelijk:
• Er is enorme variatie: monogamie, polygynie en polyandrie bestaan naast elkaar.
• Monogamie (twee partners exclusief) = slechts ca. 20% van de culturen.
• Polygamie (meerdere partners) = ca. 80% van de culturen, waarvan 79,3% polygynie
en 0,7% polyandrie.
Conclusie: wat wij als ‘normaal’ huwelijk beschouwen is cultureel bepaald — contingent —
maar niet willekeurig: er zijn patronen te herkennen (bv. link met erfrecht, eigendom van grond,
economie).
Ontdekking van het contingente: historisch
• Blaise Pascal (1623-1662): Wat geldt als waarheid aan de ene kant van de Pyreneeën,
is dwaasheid aan de andere kant.
• Ontdekkingsreizen brachten andere culturen in beeld, aanvankelijk vooral motor voor
etnocentrisme en racisme (bv. menstuinen/ human zoos), niet voor begrip.
• Vandaag is het besef van contingentie gemeengoed, maar het was dat ooit zeker niet.
Contingentie en afwijkend gedrag
Howard Becker (1963) in Outsiders: criminaliteit en afwijkend gedrag zijn producten van de
samenleving. De normen die we hanteren om gedrag te beoordelen, zijn van sociale oorsprong
en dus contingent. Voorbeelden:
• Verkrachting binnen het huwelijk: in sommige culturen bestaat dit concept niet (man
heeft seksueel recht op vrouw). In België strafbaar sinds 1979, in Nederland en
Engeland pas sinds 1991.
• Marihuanagebruik als afwijkend gedrag: onderwerp van maatschappelijke en
normatieve verschuivingen door de tijd heen.
• Dus: veel aspecten van het sociale hebben een enorme impact op ons, terwijl ze ook
anders hadden kunnen zijn. Dit geeft een vonk in het hoofd.
