Geschiedenis samenvatting eindexamen
Kenmerkende aspecten
Prehistorie (tot 3000 v. Chr.)
Tijdvak 1: tijd van jagers en boeren (tot 3000 v. Chr.)
KA 1: de levenswijze van jagers-verzamelaars
Vrijwel alle jagers-verzamelaars leefden in kleine groepen als nomaden. Hierbij trokken ze
rond en kwamen aan voedsel door te jagen op dieren en noten en vruchten te verzamelen.
Ze gebruikten daarbij al gereedschappen van bot, steen en hout. Ze sliepen in bomen en op
beschutte plekken, later in tenten en hutten.
KA 2: het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen
Na het einde van de IJstijd begon de eerste landbouw-/ agrarische revolutie in
Mesopotamië (= Vruchtbare Halvemaan Gebied). Rond 5600 v. Chr. ontstonden de eerste
landbouwsamenlevingen. Deze overgang van jagen en verzamelen naar
landbouwsamenlevingen is de Neolithische Revolutie.
KA 3: het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen
Dankzij de landbouw konden boeren zich vestigen op vaste woonplaatsen. Toen de
landbouw genoeg opleverde, ging een aantal bewoners zich specialiseren in ambachten,
handel, bestuur en godsdienst. Sommige dorpen ontwikkelen zich hierdoor tot een
landbouwstedelijke-/ agrarisch-urbane samenleving. Dit gebeurde als eerste in
Mesopotamië/ het ruchtbare Halvemaan Gebied. Het ontstaan van het schrift kenmerkt het
einde van de prehistorie.
Oudheid (3000 v. Chr - 500 n. Chr)
Tijdvak 2: tijd van Grieken en Romeinen (3000 v. Chr. - 500 n. Chr)
KA 4: de ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap
en politiek in de Griekse stadstaat
De oude Grieken waren polytheïstisch (= het geloven in meerdere goden), maar hechtten
ook waarde aan het verstandelijk beredeneren op het gebied van wiskunde, natuurkunde en
geneeskunde. Ook op het gebied van politiek en burgerschap ontwikkelden de Grieken veel
theorieën. De verschillende stadstaten/ poleis (= zelfstandige steden met daaromheen
platteland) in Griekenland/ Hellas hadden dus een eigen bestuur, leger, geld en cultuur.
Athene was een democratie. Alleen als je een meerderjarige vrije Atheense man was, werd
je tot het burgerschap (= volwaardige burger met stemrecht) gerekend. De Atheners waren
bang voor het uiteenvallen van hun democratie, en zorgden er daarom actief voor dat
niemand te veel macht kreeg.
,KA 5: de klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur
Toen de Romeinen Griekenland veroverden, waren zij onder de indruk van de Griekse
cultuur. Ze namen daarom veel over van de Grieken op het gebied van bouwkunst,
beeldhouwkunst en wetenschap. Er werden veel Griekse architecten, kunstenaars en
geleerden meegenomen naar Rome en andere delen van Italië om daar te werken. Er
ontstond daardoor een Grieks-Romeinse cultuur, oftewel de klassieke stijl. Na een tijd
ontwikkelden de Romeinen hun eigen stijl, die meer gericht was op de realistische weergave
van oneffenheden, in tegenstelling tot de Griekse stijl die vooral was gericht op perfectie en
schoonheid.
KA 6: de groei van het Romeinse Imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur
zich in Europa verspreid
Door de groei van het Romeinse Rijk/ Imperium werden de volkeren in Europa beïnvloed
door de Grieks-Romeinse cultuur. Dit proces heet romanisering. Andersom werden de
Grieken en Romeinen ook beïnvloed door de Europese cultuur. Het Romeinse Rijk kon
groeien, door een combinatie van een professioneel leger, uitstekende infrastructuur,
politieke organisatie en economische kracht.
KA 7: de confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur
van Noordwest-Europa
De Romeinen wilden hun rijk uitbreiden en kwamen daarbij in territoriaal conflict met de
Germanen. De Romeinen keken sterk neer op de Germaanse cultuur, wat het conflict
tussen de twee volken versterkte. Burgeroorlogen, snel elkaar opvolgende keizers en de
financiële druk om het leger te onderhouden zorgden ervoor dat het Romeinse Rijk zwakker
werd. Germaanse volkeren konden hierdoor het rijk binnentrekken op zoek naar veilige
woonplekken en rijke landbouwgronden. Dit leidde tot de ineenstorting van het
West-Romeinse Rijk in de vijfde eeuw na Christus. Daarvoor in de plaats kwamen een
aantal Germaanse staten, waarvan de meesten het product van de culturele uitwisseling
tussen de Romeinen en Germanen.
KA 8: de ontwikkeling van het jodendom en het christendom als eerste
monotheïstische religies
Naast de polytheïsten leefden er ook Joden in het Romeinse Rijk. Het jodendom was het
eerste monotheïstische geloof (= het geloven in één god). In de eerste eeuw werden de
Joden onderworpen door de Romeinen, waardoor de verspreiding van hun geloof langzaam
verliep. Er ontstond toen een nieuwe religie uit het jodendom: het christendom. Dit geloof
ontwikkelde zich door de eeuwen heen tot de staatsreligie.
, Middeleeuwen (500-1500)
Tijdvak 3: tijd van monniken en ridders (500-1000)
KA 9: de verspreiding van het christendom in geheel Europa
Het christendom was de staatsreligie in het Romeinse Rijk. Hoewel het West-Romeinse Rijk
niet lang daarna uiteenviel, behield het christendom haar kracht. Het werd door diverse
vorsten en geestelijken gebruikt als middel om eenheid te creëren: een gemeenschappelijk
geloof zorgt voor meer saamhorigheid en minder conflicten. Kloosters speelden een grote rol
in het dagelijks leven en waren centra van onderwijs en cultuur. Adel en geestelijken werkten
nauw samen op bestuurs-, economisch- en levensbeschouwelijk gebied.
KA 10: het ontstaan en de verspreiding van de islam
In Mekka ontstond aan het begin van de zesde eeuw de islam. Kort daarna was de profeet
Mohammed erin geslaagd een groot deel van de Arabsiche wereld te verenigen in dit
nieuwe geloof. Net als het christen- en jodendom kent de islam één god en één heilig boek.
In minder dan 100 jaar zijn Noord-Afrika, het Midden-Oosten en grote delen van Azië
veroverd door de islamitische Arabieren. De snelheid van de verovering had meerdere
oorzaken:
- de oorlogen die de buurlanden in hun greep hadden, waardoor ze weinig kracht
overhielden om zich tegen de Arabieren te verzetten
- de Jihad (= de religieuze verplichting die islamieten hadden om ‘zich in te spannen
om het geloof te verspreiden en goede werken te doen’)
- de volbloed Arabische paarden en goede legers, wier kracht en snelheid ervoor
zorgden dat grote afstanden in korte tijd konden worden afgelegd
KA 11: de vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane
cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel
en horigheid
Het Romeinse bestuur had voor de val van het Romeinse Rijk gezorgd voor veiligheid en
rust. Met het vallen van het Rijk verdween het Romeinse muntensysteem en was er
onveiligheid door plunderaars. Mensen zochten daarom veiligheid op domeinen. Hiermee
verdween de handel. De meerderheid van de boerenbevolking leefde in deze tijd op de
domeinen van kloosters of kastelen, onder de hoede van geestelijken of heren van adel. Dit
hofstelsel was een economisch systeem en had een heldere hiërarchie van rechten en
plichten, waarbij verschil werd gemaakt tussen de eigenaar van het domein, horige boeren,
vrije boeren en lijfeigenen. Domeinen ontwikkelden zich tot autarkische (= zelfvoorzienend
en onafhankelijk) leefgemeenschappen met heel weinig contact met de buitenwereld.
KA 12: het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur
Na het uiteenvallen van het Romeinse Rijk sloegen diverse vorsten en staatshoofden erin
om grote gebieden in Europa met elkaar te verbinden en als rijk te besturen. Door het
slechte wegennet en de gebrekkige communicatiemiddelen was het direct besturen van een
gebied vrijwel onmogelijk. Zij probeerden hun machtspositie daarom te verstevigen met het
feodale stelsel door edelen (leenmannen) van privileges en vooral grond te voorzien. In
Kenmerkende aspecten
Prehistorie (tot 3000 v. Chr.)
Tijdvak 1: tijd van jagers en boeren (tot 3000 v. Chr.)
KA 1: de levenswijze van jagers-verzamelaars
Vrijwel alle jagers-verzamelaars leefden in kleine groepen als nomaden. Hierbij trokken ze
rond en kwamen aan voedsel door te jagen op dieren en noten en vruchten te verzamelen.
Ze gebruikten daarbij al gereedschappen van bot, steen en hout. Ze sliepen in bomen en op
beschutte plekken, later in tenten en hutten.
KA 2: het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen
Na het einde van de IJstijd begon de eerste landbouw-/ agrarische revolutie in
Mesopotamië (= Vruchtbare Halvemaan Gebied). Rond 5600 v. Chr. ontstonden de eerste
landbouwsamenlevingen. Deze overgang van jagen en verzamelen naar
landbouwsamenlevingen is de Neolithische Revolutie.
KA 3: het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen
Dankzij de landbouw konden boeren zich vestigen op vaste woonplaatsen. Toen de
landbouw genoeg opleverde, ging een aantal bewoners zich specialiseren in ambachten,
handel, bestuur en godsdienst. Sommige dorpen ontwikkelen zich hierdoor tot een
landbouwstedelijke-/ agrarisch-urbane samenleving. Dit gebeurde als eerste in
Mesopotamië/ het ruchtbare Halvemaan Gebied. Het ontstaan van het schrift kenmerkt het
einde van de prehistorie.
Oudheid (3000 v. Chr - 500 n. Chr)
Tijdvak 2: tijd van Grieken en Romeinen (3000 v. Chr. - 500 n. Chr)
KA 4: de ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap
en politiek in de Griekse stadstaat
De oude Grieken waren polytheïstisch (= het geloven in meerdere goden), maar hechtten
ook waarde aan het verstandelijk beredeneren op het gebied van wiskunde, natuurkunde en
geneeskunde. Ook op het gebied van politiek en burgerschap ontwikkelden de Grieken veel
theorieën. De verschillende stadstaten/ poleis (= zelfstandige steden met daaromheen
platteland) in Griekenland/ Hellas hadden dus een eigen bestuur, leger, geld en cultuur.
Athene was een democratie. Alleen als je een meerderjarige vrije Atheense man was, werd
je tot het burgerschap (= volwaardige burger met stemrecht) gerekend. De Atheners waren
bang voor het uiteenvallen van hun democratie, en zorgden er daarom actief voor dat
niemand te veel macht kreeg.
,KA 5: de klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur
Toen de Romeinen Griekenland veroverden, waren zij onder de indruk van de Griekse
cultuur. Ze namen daarom veel over van de Grieken op het gebied van bouwkunst,
beeldhouwkunst en wetenschap. Er werden veel Griekse architecten, kunstenaars en
geleerden meegenomen naar Rome en andere delen van Italië om daar te werken. Er
ontstond daardoor een Grieks-Romeinse cultuur, oftewel de klassieke stijl. Na een tijd
ontwikkelden de Romeinen hun eigen stijl, die meer gericht was op de realistische weergave
van oneffenheden, in tegenstelling tot de Griekse stijl die vooral was gericht op perfectie en
schoonheid.
KA 6: de groei van het Romeinse Imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur
zich in Europa verspreid
Door de groei van het Romeinse Rijk/ Imperium werden de volkeren in Europa beïnvloed
door de Grieks-Romeinse cultuur. Dit proces heet romanisering. Andersom werden de
Grieken en Romeinen ook beïnvloed door de Europese cultuur. Het Romeinse Rijk kon
groeien, door een combinatie van een professioneel leger, uitstekende infrastructuur,
politieke organisatie en economische kracht.
KA 7: de confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur
van Noordwest-Europa
De Romeinen wilden hun rijk uitbreiden en kwamen daarbij in territoriaal conflict met de
Germanen. De Romeinen keken sterk neer op de Germaanse cultuur, wat het conflict
tussen de twee volken versterkte. Burgeroorlogen, snel elkaar opvolgende keizers en de
financiële druk om het leger te onderhouden zorgden ervoor dat het Romeinse Rijk zwakker
werd. Germaanse volkeren konden hierdoor het rijk binnentrekken op zoek naar veilige
woonplekken en rijke landbouwgronden. Dit leidde tot de ineenstorting van het
West-Romeinse Rijk in de vijfde eeuw na Christus. Daarvoor in de plaats kwamen een
aantal Germaanse staten, waarvan de meesten het product van de culturele uitwisseling
tussen de Romeinen en Germanen.
KA 8: de ontwikkeling van het jodendom en het christendom als eerste
monotheïstische religies
Naast de polytheïsten leefden er ook Joden in het Romeinse Rijk. Het jodendom was het
eerste monotheïstische geloof (= het geloven in één god). In de eerste eeuw werden de
Joden onderworpen door de Romeinen, waardoor de verspreiding van hun geloof langzaam
verliep. Er ontstond toen een nieuwe religie uit het jodendom: het christendom. Dit geloof
ontwikkelde zich door de eeuwen heen tot de staatsreligie.
, Middeleeuwen (500-1500)
Tijdvak 3: tijd van monniken en ridders (500-1000)
KA 9: de verspreiding van het christendom in geheel Europa
Het christendom was de staatsreligie in het Romeinse Rijk. Hoewel het West-Romeinse Rijk
niet lang daarna uiteenviel, behield het christendom haar kracht. Het werd door diverse
vorsten en geestelijken gebruikt als middel om eenheid te creëren: een gemeenschappelijk
geloof zorgt voor meer saamhorigheid en minder conflicten. Kloosters speelden een grote rol
in het dagelijks leven en waren centra van onderwijs en cultuur. Adel en geestelijken werkten
nauw samen op bestuurs-, economisch- en levensbeschouwelijk gebied.
KA 10: het ontstaan en de verspreiding van de islam
In Mekka ontstond aan het begin van de zesde eeuw de islam. Kort daarna was de profeet
Mohammed erin geslaagd een groot deel van de Arabsiche wereld te verenigen in dit
nieuwe geloof. Net als het christen- en jodendom kent de islam één god en één heilig boek.
In minder dan 100 jaar zijn Noord-Afrika, het Midden-Oosten en grote delen van Azië
veroverd door de islamitische Arabieren. De snelheid van de verovering had meerdere
oorzaken:
- de oorlogen die de buurlanden in hun greep hadden, waardoor ze weinig kracht
overhielden om zich tegen de Arabieren te verzetten
- de Jihad (= de religieuze verplichting die islamieten hadden om ‘zich in te spannen
om het geloof te verspreiden en goede werken te doen’)
- de volbloed Arabische paarden en goede legers, wier kracht en snelheid ervoor
zorgden dat grote afstanden in korte tijd konden worden afgelegd
KA 11: de vrijwel volledige vervanging in West-Europa van de agrarisch-urbane
cultuur door een zelfvoorzienende agrarische cultuur, georganiseerd via hofstelsel
en horigheid
Het Romeinse bestuur had voor de val van het Romeinse Rijk gezorgd voor veiligheid en
rust. Met het vallen van het Rijk verdween het Romeinse muntensysteem en was er
onveiligheid door plunderaars. Mensen zochten daarom veiligheid op domeinen. Hiermee
verdween de handel. De meerderheid van de boerenbevolking leefde in deze tijd op de
domeinen van kloosters of kastelen, onder de hoede van geestelijken of heren van adel. Dit
hofstelsel was een economisch systeem en had een heldere hiërarchie van rechten en
plichten, waarbij verschil werd gemaakt tussen de eigenaar van het domein, horige boeren,
vrije boeren en lijfeigenen. Domeinen ontwikkelden zich tot autarkische (= zelfvoorzienend
en onafhankelijk) leefgemeenschappen met heel weinig contact met de buitenwereld.
KA 12: het ontstaan van feodale verhoudingen in het bestuur
Na het uiteenvallen van het Romeinse Rijk sloegen diverse vorsten en staatshoofden erin
om grote gebieden in Europa met elkaar te verbinden en als rijk te besturen. Door het
slechte wegennet en de gebrekkige communicatiemiddelen was het direct besturen van een
gebied vrijwel onmogelijk. Zij probeerden hun machtspositie daarom te verstevigen met het
feodale stelsel door edelen (leenmannen) van privileges en vooral grond te voorzien. In
