INLEIDING TOT DE WERELDGESCHIEDENIS
LES 1: INLEIDING
Eén van de oudste geschreven bronnen die we kennen is afkomstig uit
het oude Sumerië, in het zuiden van Mesopotamië. Meer dan 4 000
jaar geleden schreven scribenten er op kleitabletten de namen van
Sumerische vorsten en de periodes van hun regering neer. Van de
Sumerische Koningslijsten zijn minstens 16 verschillende versies en
fragmenten bewaard. De versies die het verst in de tijd terug gaan
beginnen met de vermelding van acht vorsten die duizenden jaren
lang regeerden. Als historische bronnen zijn ze droog en beknopt, bv:
“Nadat het koningschap uit de hemel was neergedaald, bevond het
koningschap zich in Eridu. In Eridu werd Alulim koning; hij regeerde voor 28 800 jaar.” De lijsten geven inzicht in de steden,
dynastieën, vorsten en gebeurtenissen die het politieke leven tekenden. Veel steden konden geïdentificeerd werden met
archeologische opgravingen. Sommige namen, zoals Gilgameš, komen terug in andere verhalende bronnen of komen
terug in andere administratieve bronnen.
Historici en archeologen beschouwden de koningslijsten lange tijd als een bijzonder waardevolle bron over de
geschiedenis van het oude Mesopotamië. Recenter zijn specialisten het er echter over eens dat de Koningslijsten zelf
weinig betrouwbaar zijn. Ze bevatten niet alleen regeerperiodes van millennia lang, en namen van vorsten die nergens
anders opduiken en vermoedelijk fictief zijn. Ook wordt de geschiedenis van het Sumerisch koningschap als een netjes
gestructureerde opeenvolging van de ene koning door de andere voorgesteld wat in de realiteit heel anders was. Dit is niet
toevallig, maar diende een belangrijk doel voor diegenen die de lijsten opstelden. Ze gaven zo immers de geschiedenis een
specifieke vorm, ten dienste van de toen regerende, Akkadische dynastie. Door het koningschap voor te stellen als een
instelling met een rechtlijnige en gestructureerde geschiedenis, die eindigde bij de huidige Akkadische dynastie, gaven de
kleitabletten legitimiteit aan hun vorsten.
De manier waarop we naar geschiedenis bekijken en beschrijven is sindsdien veel veranderd. Er zijn veel meer thema’s die
historici nu bezig houden, niet alleen namen van grote leiders: economie, gender, religie, etc. Maar hoe groot de
verschillen met de geschiedschrijvers van vier millennia geleden ook mogen zijn, toch ontsnappen we niet zomaar aan de
valkuilen waar ook zij voor stonden. Net zoals onze Sumerische voorgangers, wordt ook onze blik gekleurd door het heden.
De keuzes die we maken, de thema’s die ons interesseren, en de structuur die we aanbrengen wordt meebepaald door de
realiteit waarin we vandaag leven.
1. WAT IS WERELDGESCHIEDENIS?
De geschiedenis van de hele wereld willen vertellen is niet evident, het kan namelijk vele ladingen dekken. Daardoor
onderscheiden we 3 grote benaderingen.
1STE BENADERING: GESCHIEDENIS VAN ALLES
Deze benadering van wereldgeschiedenis probeert een algemeen overzicht van de
volledige geschiedenis van mens en planeet te maken. Historici zoeken daarbij een
grote rode draad die structuur en betekenis geeft aan de vele gebeurtenissen uit het
verleden. Het doel is om de belangrijkste ontwikkelingen en hoofdrolspelers in één
samenhangend verhaal te plaatsen. In deze visie betekent “wereldgeschiedenis”
dus letterlijk de geschiedenis van alles.
Een belangrijke vertegenwoordiger van deze aanpak is David Christian. Hij
ontwikkelde het concept van “big history”, waarbij de geschiedenis niet begint bij de eerste geschreven bronnen van
ongeveer 5.500 jaar geleden, maar al bij de Oerknal, ongeveer 13 miljard jaar geleden. Zijn verhaal begint dus niet bij
mensen, maar bij het ontstaan van het universum, met atomen, kosmische straling, melkwegstelsels en planeten.
Volgens hem is de rode draad in de geschiedenis een toename van complexiteit: van eenvoudige materie naar complexe
menselijke samenlevingen en technologie.
,Andere denkers hebben hun eigen interpretatie van die rode draad. Vaclav Smil beschrijft de wereldgeschiedenis
bijvoorbeeld als een proces van groeiende schaal, van micro-organismen tot enorme steden en complexe menselijke
systemen. Yuval Noah Harari ziet de geschiedenis vooral als een proces waarin mensen zich wereldwijd steeds meer met
elkaar verbonden hebben via gedeelde denkbeelden en verhalen, zoals religies, ideologieën en natiestaten. Deze grote
verhalen vervullen een belangrijke maatschappelijke functie. Door geschiedenis te koppelen aan vragen over het
universum, zingeving en ethiek sluiten ze aan bij een lange traditie waarin gemeenschappen hun eigen geschiedenis
verbonden met een breder kosmologisch verhaal over de oorsprong en het doel van het bestaan.
Toch is er ook kritiek op deze manier van geschiedenis schrijven, auteurs zoals Smil, Christian en Harari, ondanks hun
lange tijdsperspectief, zijn sterk beïnvloed door hedendaagse ideeën en belangen. Ze bevatten nog steeds een impliciete
moraal, vergelijkbaar met vroegere religieuze of mythische verhalen. Zo wordt kapitalistische groei bij Smil voorgesteld als
een tijdloze drijvende kracht, en koppelen Christian en Harari hun historische analyses aan hedendaagse inzichten en
toekomstvisies. Deze werken functioneren daardoor deels als moderne oorsprongsverhalen die proberen te verklaren
waar de mens vandaan komt en naartoe gaat.
Niet alle historici vinden dit soort ‘big history’ of wereldgeschiedenis zinvol. Elke samenvatting van de geschiedenis van
alles in een enkele cursus, boek of verhaal is noodgedwongen erg selectief: het duwt een enorme hoeveelheid
uiteenlopende gebeurtenissen, veranderingen en feiten in het keurslijf van één verhaal. Die ‘grote geschiedenissen’ zijn in
de eerste plaats vindingrijke en boeiende interpretaties door de historici die ze schrijven, en zijn in die zin sterk bepaald
door de blik van hun vertellers. De diversiteit aan historische ervaringen wereldwijd kan moeilijk anders dan een veelheid
aan uiteenlopende en soms zelfs contradictorische wereldgeschiedenissen voortbrengen.
2DE BENADERING: GESCHIEDENIS VAN GLOBALISERING
Een tweede manier om wereldgeschiedenis te bekijken is door te focussen op het ontstaan van een steeds meer
verbonden wereld. Doorheen de eeuwen zijn uitwisselingen tussen verschillende delen van de wereld steeds intensiever
geworden. Vandaag zijn mensen wereldwijd sterk met elkaar verbonden, bijvoorbeeld via handel en economische
netwerken. Die intense afhankelijkheid van grote delen van de wereld ten opzichte van elkaar is van recente datum, maar
heeft wortels die veel dieper teruggrijpen.
Deze benadering van wereldgeschiedenis richt zich vooral op duurzame en regelmatige interacties tussen verschillende
samenlevingen. Wereldgeschiedenis wordt dan gezien als het verhaal van de processen en gebeurtenissen die hebben
geleid tot de huidige geglobaliseerde wereld. Daarbij wordt niet enkel gekeken naar afzonderlijke nationale of regionale
geschiedenissen, maar vooral naar de relaties tussen gemeenschappen: hoe ze met elkaar in contact kwamen, elkaar
beïnvloedden, met elkaar samenwerkten, maar soms ook elkaar domineerden of onderwierpen. Het begrip “wereld”
verwijst hier dus niet gewoon naar de aarde, maar wel naar de manier waarop mensen met elkaar in contact stonden, en
hoe die contacten de geschiedenis beïnvloed en bepaald hebben.
Voorbeeld:
In 1515 was er neushoorn, genaamd Ulysses, uit Indië aangemeerd in de
haven van Lissabon. Het dier was een diplomatiek geschenk: de sultan van
Cambay had het gegeven aan de Portugese vicegouverneur in Oost-Indië, die
het vervolgens aan de Portugese koning schonk. Dit gebeurde in het kader
van onderhandelingen over handel en het openen van een Portugese
handelsnederzetting. De neushoorn werd beroemd door een houtsnede van
de Duitse kunstenaar Albrecht Dürer, die het dier afbeeldde zonder het ooit
zelf gezien te hebben maar op basis van wat hem beschreven werd en de
rest vulde hij aan met zijn verbeelding. Het gaat niet bepaald om een
accurate weergave, zoals iedereen die ooit een neushoorn gezien heeft
meteen zal opmerken. Later werd het dier doorgestuurd als geschenk aan de paus in Rome, maar het schip verging in een
storm waardoor de neushoorn stierf.
Het verhaal van Ulysses symboliseert de grote fascinatie voor ver afgelegen delen van de wereld die in Europa ontstaan
was aan het einde van de middeleeuwen. Tegelijkertijd illustreert het ook hoe oud wereldwijde uitwisselingen zijn. Ulysses
was immers niet de eerste van zijn soort uit Europa: ook tijdens het Romeinse periode hadden Indische neushoorns reeds
,het westen van Eurazië bereikt. Het verhaal illustreert nog een subtielere rode draad die verweven is doorheen de
geschiedenis van globalisering: de rol van macht. Ulysses vormde een onderdeel van een traditie en cultuur waarin
machtige individuen geschenken uitwisselden over grote afstand, om zo hun weelde en invloed tentoon te stellen.
3DE BENADERING: WERELDGESCHIEDENIS ALS METHODE
Hier beschouwen we wereldgeschiedenis als een combinatie van beide benaderingen: ze probeert enerzijds een
algemeen overzicht van de wereldgeschiedenis te geven en richt zich, anderzijds vooral op ontwikkelingen die de wereld
meer of minder met elkaar verbonden hebben. De focus ligt dus op contacten, relaties en uitwisselingen tussen
verschillende regio’s. Toch wordt zo’n wereldhistorische blik bemoeilijkt door twee belangrijke kenmerken van de
moderne geschiedschrijving: methodologisch nationalisme en eurocentrisme.
Methodologisch nationalisme ontstond in de 19e eeuw, toen geschiedenis een wetenschappelijke discipline werd.
Historici bestudeerden het verleden vooral binnen de grenzen van afzonderlijke naties. De natiestaat werd gezien als de
belangrijkste eenheid om geschiedenis te analyseren. Daardoor werden historische processen vaak vanuit een nationaal
perspectief geïnterpreteerd. Pas sinds het einde van de 20e eeuw proberen historici meer aandacht te geven aan
interacties, invloeden en afhankelijkheden die nationale grenzen overschrijden.
Eurocentrisme betekent dat Europa vaak centraal staat in de interpretatie van de wereldgeschiedenis. Historische
veranderingen werden lange tijd voorgesteld alsof ze vooral door Europa werden veroorzaakt en alsof de Europese
ontwikkeling de universele norm was. Andere regio’s werden dan gezien als minder ontwikkeld of als een afwijking van het
Europese model. Zelfs de gebruikelijke tijdsindelingen (zoals oudheid, middeleeuwen en vroegmoderne tijd) zijn
gebaseerd op Europese ervaringen en passen niet altijd bij de geschiedenis van andere delen van de wereld. Op een
subtiele manier wordt de Westerse geschiedenis tot universele standaard verheven en wordt het verleden elders al snel
gereduceerd tot een gefaalde versie of minder geslaagde variant van die universele geschiedenis.
Wereldgeschiedenis probeert deze beperkingen te doorbreken door een breder perspectief te nemen. In dat opzicht is
wereldgeschiedenis niet enkel een hoeveelheid informatie en kennis over een reëel historisch proces dat het verleden en
het heden op ingrijpende manier gevormd heeft, maar het is ook een manier van kijken. Ze kijkt naar overeenkomsten,
verschillen en verbindingen tussen verschillende samenlevingen en stelt zo de idee ter discussie dat de westerse
geschiedenis de standaard is. Door vergelijking en het bestuderen van mondiale netwerken ontstaat een nieuw en ruimer
beeld van het verleden.
VOORBEELD:
De grote Chinese expedities van de Ming-dynastie tussen 1405 en 1433, onder leiding van de
admiraal Zheng He. De schepen waren volgeladen met schatten en moesten vooral de rijkdom en
macht van het Chinese keizerrijk overal gaan verkondigen. In ruil brachten ze vanuit verschillende
plaatsen gezanten en diplomaten mee naar het keizerlijke hof, die er de superioriteit van de keizer
erkenden en beloofden tribuut aan de keizer te betalen. Zo ook op 20 september 1414, toen
gezanten in de naam van de Koning van Bengalen deze giraffe aanboden aan de keizer. Het
geschenk werd vereeuwigd in een schets van de hofschilder Shen Du. De giraffe zelf was afkomst
uit Oost-Afrika en toont dus mooi hoe diplomatieke en handelsnetwerken ook lang voor de komst
, van Europeanen in Zuid-Oost Azië grote delen van de wereld met elkaar verbond.
De reizen van Zheng He zijn vaak afgeschilderd als een toonbeeld van een ‘net-niet’ verhaal: aan het begin van de 15de
eeuw stond China op het punt om controle en dominantie te verwerven over de rest van de wereld, maar vanaf 1433
stopten de expedities van Zheng He abrupt. Maar tegelijkertijd kunnen de expedities ook op een heel andere manier
bekeken worden: als een blijk van de grote connecties en globalisering die reeds vroeg bestonden, en de uiteenlopende
motivaties en uitkomsten die daarmee gepaard konden gaan.
2. WERELDGESCHIEDENIS: EEN ULTRA KORTE GESCHIEDENIS
GESCHIEDSCHRIJVING
Al vóór onze jaartelling schreven samenlevingen hun eigen geschiedenis,
meestal vanuit het perspectief van de eigen gemeenschap. Zo keek Herodotus
naar de wereld als een tegenstelling tussen Grieken (Westen) en niet-Grieken
(Oosten). Universele geschiedenissen waren echter niet overal aanwezig. In
delen van Afrika en Zuid-Azië bestond geen vergelijkbare traditie.
(19de-eeuwse kaart van Scythia gebaseerd op de beschrijvingen van Herodotus)
In de 16de en 17de eeuw veranderde het perspectief op de wereld ingrijpend
door de sterke toename van mondiale contacten, handel en ontdekkingsreizen.
Reisverslagen zorgden voor een explosie aan kennis over andere continenten en
volkeren. Daardoor werd het voor het eerst mogelijk om een geschiedenis van de hele wereld te schrijven. Een belangrijk
voorbeeld is Universal History, die in 65 delen probeerde alle beschikbare historische kennis te bundelen. Toch was deze
sterk eurocentrisch: meer dan de helft van de inhoud ging over Europa, terwijl grote delen van de wereld slechts beperkt
aan bod kwamen. De universele ambitie ging dus niet gepaard met een evenwichtige representatie.
Daarnaast kampte deze vroege universele geschiedschrijving met een ander probleem: het ontbrak aan een
samenhangend verhaal. De 18de-eeuwse historicus Edward Gibbon bekritiseerde de Universal History als saai en
onsamenhangend. Zijn oplossing, die ook in de 18de en 19de eeuw invloedrijk werd, bestond erin beschavingen centraal
te stellen als hoofdrolspelers in een groots historisch narratief. In zijn werk over de ondergang van het Romeinse Rijk
plaatste hij die geschiedenis bovendien binnen een bredere Euraziatische context.
In de 19de eeuw bereikte de Europese hegemonie haar hoogtepunt, niet alleen economisch en militair, maar ook op
intellectueel vlak. Geschiedschrijving wereldwijd werd steeds meer vormgegeven volgens Europese methodes en
normen. De natiestaat werd het dominante kader voor het schrijven van geschiedenis. Tegelijk ontstonden schema’s van
lineaire vooruitgang, waarin samenlevingen werden beoordeeld volgens hun “ontwikkelingsstadium”. Europese
samenlevingen werden daarbij vaak impliciet of expliciet als het meest “gevorderd” voorgesteld
In de eerste helft van de 20ste eeuw verschenen drie invloedrijke synthesewerken:
1. Oswald Spengler zag beschavingen als levende organismen met een eigen levenscyclus van opkomst, bloei en verval.
Hij hechtte veel belang aan hoge cultuur (kunst, architectuur, literatuur) als maatstaf voor vitaliteit.
2. H. G. Wells schreef een wereldgeschiedenis vanuit een evolutionair perspectief, zonder goddelijke voorzienigheid. Hij
zag in de geschiedenis een opwaartse lijn van toenemende verbondenheid en hoopte op een toekomstige wereldorde
zonder oorlog.
3. Arnold J. Toynbee introduceerde het concept van de “oecumene”: een steeds groter wordende contactzone waarin
verschillende beschavingen die gescheiden waren weer in contact komen met elkaar. Volgens hem werd de geschiedenis
gekenmerkt door een lang proces van groeiende globalisering.
Tijdens de Koude Oorlog ontstonden twee grote interpretatiekaders. In het Westen domineerde de moderniseringstheorie,
die uitging van een ontwikkeling richting kapitalisme. In de Sovjet-Unie werd een marxistisch model gehanteerd,
gebaseerd op opeenvolgende economische stadia die uiteindelijk zouden uitmonden in socialisme of communisme.
Daarnaast ontwikkelde Fernand Braudel een vernieuwende benadering die focuste op lange-termijnstructuren, Bv.
Middellandse Zeegebied. Immanuel Wallerstein stelde dat de belangrijkste historische dynamieken niet binnen
afzonderlijke beschavingen ontstaan, maar binnen één overkoepelend “wereldsysteem”. Dat systeem bepaalt de positie
LES 1: INLEIDING
Eén van de oudste geschreven bronnen die we kennen is afkomstig uit
het oude Sumerië, in het zuiden van Mesopotamië. Meer dan 4 000
jaar geleden schreven scribenten er op kleitabletten de namen van
Sumerische vorsten en de periodes van hun regering neer. Van de
Sumerische Koningslijsten zijn minstens 16 verschillende versies en
fragmenten bewaard. De versies die het verst in de tijd terug gaan
beginnen met de vermelding van acht vorsten die duizenden jaren
lang regeerden. Als historische bronnen zijn ze droog en beknopt, bv:
“Nadat het koningschap uit de hemel was neergedaald, bevond het
koningschap zich in Eridu. In Eridu werd Alulim koning; hij regeerde voor 28 800 jaar.” De lijsten geven inzicht in de steden,
dynastieën, vorsten en gebeurtenissen die het politieke leven tekenden. Veel steden konden geïdentificeerd werden met
archeologische opgravingen. Sommige namen, zoals Gilgameš, komen terug in andere verhalende bronnen of komen
terug in andere administratieve bronnen.
Historici en archeologen beschouwden de koningslijsten lange tijd als een bijzonder waardevolle bron over de
geschiedenis van het oude Mesopotamië. Recenter zijn specialisten het er echter over eens dat de Koningslijsten zelf
weinig betrouwbaar zijn. Ze bevatten niet alleen regeerperiodes van millennia lang, en namen van vorsten die nergens
anders opduiken en vermoedelijk fictief zijn. Ook wordt de geschiedenis van het Sumerisch koningschap als een netjes
gestructureerde opeenvolging van de ene koning door de andere voorgesteld wat in de realiteit heel anders was. Dit is niet
toevallig, maar diende een belangrijk doel voor diegenen die de lijsten opstelden. Ze gaven zo immers de geschiedenis een
specifieke vorm, ten dienste van de toen regerende, Akkadische dynastie. Door het koningschap voor te stellen als een
instelling met een rechtlijnige en gestructureerde geschiedenis, die eindigde bij de huidige Akkadische dynastie, gaven de
kleitabletten legitimiteit aan hun vorsten.
De manier waarop we naar geschiedenis bekijken en beschrijven is sindsdien veel veranderd. Er zijn veel meer thema’s die
historici nu bezig houden, niet alleen namen van grote leiders: economie, gender, religie, etc. Maar hoe groot de
verschillen met de geschiedschrijvers van vier millennia geleden ook mogen zijn, toch ontsnappen we niet zomaar aan de
valkuilen waar ook zij voor stonden. Net zoals onze Sumerische voorgangers, wordt ook onze blik gekleurd door het heden.
De keuzes die we maken, de thema’s die ons interesseren, en de structuur die we aanbrengen wordt meebepaald door de
realiteit waarin we vandaag leven.
1. WAT IS WERELDGESCHIEDENIS?
De geschiedenis van de hele wereld willen vertellen is niet evident, het kan namelijk vele ladingen dekken. Daardoor
onderscheiden we 3 grote benaderingen.
1STE BENADERING: GESCHIEDENIS VAN ALLES
Deze benadering van wereldgeschiedenis probeert een algemeen overzicht van de
volledige geschiedenis van mens en planeet te maken. Historici zoeken daarbij een
grote rode draad die structuur en betekenis geeft aan de vele gebeurtenissen uit het
verleden. Het doel is om de belangrijkste ontwikkelingen en hoofdrolspelers in één
samenhangend verhaal te plaatsen. In deze visie betekent “wereldgeschiedenis”
dus letterlijk de geschiedenis van alles.
Een belangrijke vertegenwoordiger van deze aanpak is David Christian. Hij
ontwikkelde het concept van “big history”, waarbij de geschiedenis niet begint bij de eerste geschreven bronnen van
ongeveer 5.500 jaar geleden, maar al bij de Oerknal, ongeveer 13 miljard jaar geleden. Zijn verhaal begint dus niet bij
mensen, maar bij het ontstaan van het universum, met atomen, kosmische straling, melkwegstelsels en planeten.
Volgens hem is de rode draad in de geschiedenis een toename van complexiteit: van eenvoudige materie naar complexe
menselijke samenlevingen en technologie.
,Andere denkers hebben hun eigen interpretatie van die rode draad. Vaclav Smil beschrijft de wereldgeschiedenis
bijvoorbeeld als een proces van groeiende schaal, van micro-organismen tot enorme steden en complexe menselijke
systemen. Yuval Noah Harari ziet de geschiedenis vooral als een proces waarin mensen zich wereldwijd steeds meer met
elkaar verbonden hebben via gedeelde denkbeelden en verhalen, zoals religies, ideologieën en natiestaten. Deze grote
verhalen vervullen een belangrijke maatschappelijke functie. Door geschiedenis te koppelen aan vragen over het
universum, zingeving en ethiek sluiten ze aan bij een lange traditie waarin gemeenschappen hun eigen geschiedenis
verbonden met een breder kosmologisch verhaal over de oorsprong en het doel van het bestaan.
Toch is er ook kritiek op deze manier van geschiedenis schrijven, auteurs zoals Smil, Christian en Harari, ondanks hun
lange tijdsperspectief, zijn sterk beïnvloed door hedendaagse ideeën en belangen. Ze bevatten nog steeds een impliciete
moraal, vergelijkbaar met vroegere religieuze of mythische verhalen. Zo wordt kapitalistische groei bij Smil voorgesteld als
een tijdloze drijvende kracht, en koppelen Christian en Harari hun historische analyses aan hedendaagse inzichten en
toekomstvisies. Deze werken functioneren daardoor deels als moderne oorsprongsverhalen die proberen te verklaren
waar de mens vandaan komt en naartoe gaat.
Niet alle historici vinden dit soort ‘big history’ of wereldgeschiedenis zinvol. Elke samenvatting van de geschiedenis van
alles in een enkele cursus, boek of verhaal is noodgedwongen erg selectief: het duwt een enorme hoeveelheid
uiteenlopende gebeurtenissen, veranderingen en feiten in het keurslijf van één verhaal. Die ‘grote geschiedenissen’ zijn in
de eerste plaats vindingrijke en boeiende interpretaties door de historici die ze schrijven, en zijn in die zin sterk bepaald
door de blik van hun vertellers. De diversiteit aan historische ervaringen wereldwijd kan moeilijk anders dan een veelheid
aan uiteenlopende en soms zelfs contradictorische wereldgeschiedenissen voortbrengen.
2DE BENADERING: GESCHIEDENIS VAN GLOBALISERING
Een tweede manier om wereldgeschiedenis te bekijken is door te focussen op het ontstaan van een steeds meer
verbonden wereld. Doorheen de eeuwen zijn uitwisselingen tussen verschillende delen van de wereld steeds intensiever
geworden. Vandaag zijn mensen wereldwijd sterk met elkaar verbonden, bijvoorbeeld via handel en economische
netwerken. Die intense afhankelijkheid van grote delen van de wereld ten opzichte van elkaar is van recente datum, maar
heeft wortels die veel dieper teruggrijpen.
Deze benadering van wereldgeschiedenis richt zich vooral op duurzame en regelmatige interacties tussen verschillende
samenlevingen. Wereldgeschiedenis wordt dan gezien als het verhaal van de processen en gebeurtenissen die hebben
geleid tot de huidige geglobaliseerde wereld. Daarbij wordt niet enkel gekeken naar afzonderlijke nationale of regionale
geschiedenissen, maar vooral naar de relaties tussen gemeenschappen: hoe ze met elkaar in contact kwamen, elkaar
beïnvloedden, met elkaar samenwerkten, maar soms ook elkaar domineerden of onderwierpen. Het begrip “wereld”
verwijst hier dus niet gewoon naar de aarde, maar wel naar de manier waarop mensen met elkaar in contact stonden, en
hoe die contacten de geschiedenis beïnvloed en bepaald hebben.
Voorbeeld:
In 1515 was er neushoorn, genaamd Ulysses, uit Indië aangemeerd in de
haven van Lissabon. Het dier was een diplomatiek geschenk: de sultan van
Cambay had het gegeven aan de Portugese vicegouverneur in Oost-Indië, die
het vervolgens aan de Portugese koning schonk. Dit gebeurde in het kader
van onderhandelingen over handel en het openen van een Portugese
handelsnederzetting. De neushoorn werd beroemd door een houtsnede van
de Duitse kunstenaar Albrecht Dürer, die het dier afbeeldde zonder het ooit
zelf gezien te hebben maar op basis van wat hem beschreven werd en de
rest vulde hij aan met zijn verbeelding. Het gaat niet bepaald om een
accurate weergave, zoals iedereen die ooit een neushoorn gezien heeft
meteen zal opmerken. Later werd het dier doorgestuurd als geschenk aan de paus in Rome, maar het schip verging in een
storm waardoor de neushoorn stierf.
Het verhaal van Ulysses symboliseert de grote fascinatie voor ver afgelegen delen van de wereld die in Europa ontstaan
was aan het einde van de middeleeuwen. Tegelijkertijd illustreert het ook hoe oud wereldwijde uitwisselingen zijn. Ulysses
was immers niet de eerste van zijn soort uit Europa: ook tijdens het Romeinse periode hadden Indische neushoorns reeds
,het westen van Eurazië bereikt. Het verhaal illustreert nog een subtielere rode draad die verweven is doorheen de
geschiedenis van globalisering: de rol van macht. Ulysses vormde een onderdeel van een traditie en cultuur waarin
machtige individuen geschenken uitwisselden over grote afstand, om zo hun weelde en invloed tentoon te stellen.
3DE BENADERING: WERELDGESCHIEDENIS ALS METHODE
Hier beschouwen we wereldgeschiedenis als een combinatie van beide benaderingen: ze probeert enerzijds een
algemeen overzicht van de wereldgeschiedenis te geven en richt zich, anderzijds vooral op ontwikkelingen die de wereld
meer of minder met elkaar verbonden hebben. De focus ligt dus op contacten, relaties en uitwisselingen tussen
verschillende regio’s. Toch wordt zo’n wereldhistorische blik bemoeilijkt door twee belangrijke kenmerken van de
moderne geschiedschrijving: methodologisch nationalisme en eurocentrisme.
Methodologisch nationalisme ontstond in de 19e eeuw, toen geschiedenis een wetenschappelijke discipline werd.
Historici bestudeerden het verleden vooral binnen de grenzen van afzonderlijke naties. De natiestaat werd gezien als de
belangrijkste eenheid om geschiedenis te analyseren. Daardoor werden historische processen vaak vanuit een nationaal
perspectief geïnterpreteerd. Pas sinds het einde van de 20e eeuw proberen historici meer aandacht te geven aan
interacties, invloeden en afhankelijkheden die nationale grenzen overschrijden.
Eurocentrisme betekent dat Europa vaak centraal staat in de interpretatie van de wereldgeschiedenis. Historische
veranderingen werden lange tijd voorgesteld alsof ze vooral door Europa werden veroorzaakt en alsof de Europese
ontwikkeling de universele norm was. Andere regio’s werden dan gezien als minder ontwikkeld of als een afwijking van het
Europese model. Zelfs de gebruikelijke tijdsindelingen (zoals oudheid, middeleeuwen en vroegmoderne tijd) zijn
gebaseerd op Europese ervaringen en passen niet altijd bij de geschiedenis van andere delen van de wereld. Op een
subtiele manier wordt de Westerse geschiedenis tot universele standaard verheven en wordt het verleden elders al snel
gereduceerd tot een gefaalde versie of minder geslaagde variant van die universele geschiedenis.
Wereldgeschiedenis probeert deze beperkingen te doorbreken door een breder perspectief te nemen. In dat opzicht is
wereldgeschiedenis niet enkel een hoeveelheid informatie en kennis over een reëel historisch proces dat het verleden en
het heden op ingrijpende manier gevormd heeft, maar het is ook een manier van kijken. Ze kijkt naar overeenkomsten,
verschillen en verbindingen tussen verschillende samenlevingen en stelt zo de idee ter discussie dat de westerse
geschiedenis de standaard is. Door vergelijking en het bestuderen van mondiale netwerken ontstaat een nieuw en ruimer
beeld van het verleden.
VOORBEELD:
De grote Chinese expedities van de Ming-dynastie tussen 1405 en 1433, onder leiding van de
admiraal Zheng He. De schepen waren volgeladen met schatten en moesten vooral de rijkdom en
macht van het Chinese keizerrijk overal gaan verkondigen. In ruil brachten ze vanuit verschillende
plaatsen gezanten en diplomaten mee naar het keizerlijke hof, die er de superioriteit van de keizer
erkenden en beloofden tribuut aan de keizer te betalen. Zo ook op 20 september 1414, toen
gezanten in de naam van de Koning van Bengalen deze giraffe aanboden aan de keizer. Het
geschenk werd vereeuwigd in een schets van de hofschilder Shen Du. De giraffe zelf was afkomst
uit Oost-Afrika en toont dus mooi hoe diplomatieke en handelsnetwerken ook lang voor de komst
, van Europeanen in Zuid-Oost Azië grote delen van de wereld met elkaar verbond.
De reizen van Zheng He zijn vaak afgeschilderd als een toonbeeld van een ‘net-niet’ verhaal: aan het begin van de 15de
eeuw stond China op het punt om controle en dominantie te verwerven over de rest van de wereld, maar vanaf 1433
stopten de expedities van Zheng He abrupt. Maar tegelijkertijd kunnen de expedities ook op een heel andere manier
bekeken worden: als een blijk van de grote connecties en globalisering die reeds vroeg bestonden, en de uiteenlopende
motivaties en uitkomsten die daarmee gepaard konden gaan.
2. WERELDGESCHIEDENIS: EEN ULTRA KORTE GESCHIEDENIS
GESCHIEDSCHRIJVING
Al vóór onze jaartelling schreven samenlevingen hun eigen geschiedenis,
meestal vanuit het perspectief van de eigen gemeenschap. Zo keek Herodotus
naar de wereld als een tegenstelling tussen Grieken (Westen) en niet-Grieken
(Oosten). Universele geschiedenissen waren echter niet overal aanwezig. In
delen van Afrika en Zuid-Azië bestond geen vergelijkbare traditie.
(19de-eeuwse kaart van Scythia gebaseerd op de beschrijvingen van Herodotus)
In de 16de en 17de eeuw veranderde het perspectief op de wereld ingrijpend
door de sterke toename van mondiale contacten, handel en ontdekkingsreizen.
Reisverslagen zorgden voor een explosie aan kennis over andere continenten en
volkeren. Daardoor werd het voor het eerst mogelijk om een geschiedenis van de hele wereld te schrijven. Een belangrijk
voorbeeld is Universal History, die in 65 delen probeerde alle beschikbare historische kennis te bundelen. Toch was deze
sterk eurocentrisch: meer dan de helft van de inhoud ging over Europa, terwijl grote delen van de wereld slechts beperkt
aan bod kwamen. De universele ambitie ging dus niet gepaard met een evenwichtige representatie.
Daarnaast kampte deze vroege universele geschiedschrijving met een ander probleem: het ontbrak aan een
samenhangend verhaal. De 18de-eeuwse historicus Edward Gibbon bekritiseerde de Universal History als saai en
onsamenhangend. Zijn oplossing, die ook in de 18de en 19de eeuw invloedrijk werd, bestond erin beschavingen centraal
te stellen als hoofdrolspelers in een groots historisch narratief. In zijn werk over de ondergang van het Romeinse Rijk
plaatste hij die geschiedenis bovendien binnen een bredere Euraziatische context.
In de 19de eeuw bereikte de Europese hegemonie haar hoogtepunt, niet alleen economisch en militair, maar ook op
intellectueel vlak. Geschiedschrijving wereldwijd werd steeds meer vormgegeven volgens Europese methodes en
normen. De natiestaat werd het dominante kader voor het schrijven van geschiedenis. Tegelijk ontstonden schema’s van
lineaire vooruitgang, waarin samenlevingen werden beoordeeld volgens hun “ontwikkelingsstadium”. Europese
samenlevingen werden daarbij vaak impliciet of expliciet als het meest “gevorderd” voorgesteld
In de eerste helft van de 20ste eeuw verschenen drie invloedrijke synthesewerken:
1. Oswald Spengler zag beschavingen als levende organismen met een eigen levenscyclus van opkomst, bloei en verval.
Hij hechtte veel belang aan hoge cultuur (kunst, architectuur, literatuur) als maatstaf voor vitaliteit.
2. H. G. Wells schreef een wereldgeschiedenis vanuit een evolutionair perspectief, zonder goddelijke voorzienigheid. Hij
zag in de geschiedenis een opwaartse lijn van toenemende verbondenheid en hoopte op een toekomstige wereldorde
zonder oorlog.
3. Arnold J. Toynbee introduceerde het concept van de “oecumene”: een steeds groter wordende contactzone waarin
verschillende beschavingen die gescheiden waren weer in contact komen met elkaar. Volgens hem werd de geschiedenis
gekenmerkt door een lang proces van groeiende globalisering.
Tijdens de Koude Oorlog ontstonden twee grote interpretatiekaders. In het Westen domineerde de moderniseringstheorie,
die uitging van een ontwikkeling richting kapitalisme. In de Sovjet-Unie werd een marxistisch model gehanteerd,
gebaseerd op opeenvolgende economische stadia die uiteindelijk zouden uitmonden in socialisme of communisme.
Daarnaast ontwikkelde Fernand Braudel een vernieuwende benadering die focuste op lange-termijnstructuren, Bv.
Middellandse Zeegebied. Immanuel Wallerstein stelde dat de belangrijkste historische dynamieken niet binnen
afzonderlijke beschavingen ontstaan, maar binnen één overkoepelend “wereldsysteem”. Dat systeem bepaalt de positie
