Staatsrecht
Inleiding......................................................................................................................................................... 6
1. Basisbeginselen van de Belgische staatsstructuur............................................................................. 6
1.1 Het beginsel van de scheiding der machten...................................................................................... 6
1.1.1 Het begrip ‘scheiding der machten’........................................................................................... 6
1.1.2 Een samenwerking der machten............................................................................................... 7
1.2 België is een democratische rechtsstaat............................................................................................8
1.2.1 Het begrip ‘democratie’............................................................................................................. 8
1.2.2 Het begrip ‘rechtsstaat’..............................................................................................................8
1.3 België is een monarchie..................................................................................................................... 8
1.3.1 Een koning als staatshoofd....................................................................................................... 8
1.3.2 De koning heeft enkel toegewezen bevoegdheden.................................................................. 8
1.3.3 De koning is onschendbaar en onverantwoordelijk...................................................................9
1.3.4 Toch is de rol van de koning niet enkel symbolisch...................................................................9
1.4 België is een federale staat................................................................................................................ 9
1.4.1 Van een eenheidsstaat naar een federale staat........................................................................ 9
1.4.2 De indeling van België in vier taalgebieden............................................................................ 10
A) De vier taalgebieden............................................................................................................... 10
B) De vier taalgebieden als hoeksteen van de federale staatsstructuur......................................11
1.5 Grondwet.......................................................................................................................................... 11
2. Rechten en vrijheden............................................................................................................................. 12
2.1 Wetgeving ter bescherming van de rechten en vrijheden................................................................ 12
2.1.1 De Grondwet........................................................................................................................... 12
2.1.2 Internationale verdragen......................................................................................................... 12
A) Verdragen van de Verenigde Naties....................................................................................... 12
B) Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM)..............................................12
C) Het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie................................................... 13
2.2 Drie generaties rechten en vrijheden............................................................................................... 13
2.3 De afdwingbaarheid van rechten en vrijheden................................................................................. 13
2.3.1 De afdwingbaarheid voor de nationale rechter........................................................................14
2.3.2 De afdwingbaarheid voor de internationale rechter.................................................................14
2.4 De beperkingen van rechten en vrijheden........................................................................................14
2.4.1 De beperking van grondwettelijke rechten en vrijheden..........................................................14
2.4.2 De beperking van rechten en vrijheden van het EVRM.......................................................... 15
2.5 Samenloop en botsende rechten en vrijheden.................................................................................16
2.5.1 Samenloop van rechten en vrijheden...................................................................................... 16
2.5.2 Botsende rechten en vrijheden................................................................................................17
2.6 Bespreking van enkele rechten en vrijheden................................................................................... 17
2.6.1 Het recht op leven................................................................................................................... 17
A) Bescherming tegen levensberoving........................................................................................17
B) De doodstraf........................................................................................................................... 18
C) Abortus................................................................................................................................... 18
D) Euthanasie..............................................................................................................................18
E) Recht op een menswaardig leven...........................................................................................19
, 2.6.2 Het gelijkheidsbeginsel en het discriminatieverbod.................................................................19
A) De betekenis van het gelijkheidsbeginsel en het discriminatieverbod.................................... 20
B) Niet elke rechtsongelijkheid is een discriminatie.....................................................................21
C) Ook een gelijke behandeling kan discriminatie zijn................................................................ 21
D) Directe en indirecte discriminatie............................................................................................21
E) Positieve discriminatie............................................................................................................ 22
2.6.3 De vrijheid van vergadering en vereniging.............................................................................. 22
A) De vrijheid van vergadering.................................................................................................... 23
B) De vrijheid van vereniging.......................................................................................................23
2.6.4 Vrijheid van de persoon...........................................................................................................24
A) Betekenis vrijheid....................................................................................................................24
B) De vrijheidsberoving als inbreuk op de vrijheid van de persoon.............................................24
2.6.5 Recht op een eerlijk proces..................................................................................................... 25
2.6.6 Waarborgen bij bestraffing...................................................................................................... 26
A) Geen misdrijf zonder wet........................................................................................................ 26
B) Geen straf zonder wet.............................................................................................................26
2.6.7 Recht op privéleven en gezinsleven........................................................................................27
A) De eerbiediging van het privéleven.........................................................................................27
B) De eerbiediging van het gezinsleven...................................................................................... 29
2.6.8 Het eigendomsrecht................................................................................................................ 29
2.6.9 Godsdienstvrijheid................................................................................................................... 29
2.6.10 Vrijheid van meningsuiting.....................................................................................................30
2.6.11 De taalvrijheid........................................................................................................................ 32
2.6.12 Onderwijsvrijheid................................................................................................................... 32
3. De federale overheid: de wetgevende macht...................................................................................... 34
3.1 De samenstelling van de wetgevende macht...................................................................................34
3.1.1 De drie takken (art. 36 Gw.).................................................................................................... 34
3.1.2 De samenstelling van het federale parlement......................................................................... 34
A) De samenstelling van de Kamer van Volksvertegenwoordigers............................................. 34
De plenaire vergadering van de Kamer van Volksvertegenwoordigers.......................................35
B) De samenstelling van de Senaat............................................................................................ 36
De plenaire vergadering van de Senaat...................................................................................... 37
3.2 De bevoegdheden van de wetgevende macht................................................................................. 37
3.2.1 Het maken van wetten.............................................................................................................37
A) De bevoegdheidsverdeling tussen de Kamer van Volksvertegenwoordigers en de Senaat...37
B) De totstandkoming van een wet..............................................................................................38
3.2.2 Het controleren van de uitvoerende macht............................................................................. 44
A) De ‘government making power’.............................................................................................. 44
B) Jaarlijkse goedkeuring van de beleidsverklaring.................................................................... 44
C) Jaarlijkse goedkeuring van de begroting................................................................................ 44
D) De vertrouwensstemming....................................................................................................... 45
E) Het interpellatierecht............................................................................................................... 46
3.2.3 Het oprichten van een onderzoekscommissies....................................................................... 46
3.2.4 Verdragen goedkeuren............................................................................................................ 46
A) Aangelegenheden waarover de federale overheid verdragen tot stand kan brengen............ 46
B) De totstandkoming van een verdrag....................................................................................... 47
1
, 3.2.5 Het wijzigen van de Grondwet.................................................................................................48
A) Procedure tot het wijzigen van de Grondwet.......................................................................... 48
B) Situaties waarin een grondwetswijziging niet mogelijk is........................................................49
3.2.6 Andere bevoegdheden............................................................................................................ 49
3.3 Het statuut van de parlementsleden.................................................................................................49
3.3.1 De eedaflegging...................................................................................................................... 49
3.3.2 Onverenigbaarheden...............................................................................................................50
3.3.3 De duur van de functie............................................................................................................ 50
A) In beginsel: 5 jaar....................................................................................................................50
B) Uitzonderlijk korter dan 5 jaar: voortijdige verkiezingen..........................................................50
3.3.4 Parlementaire immuniteiten.....................................................................................................50
A) De parlementaire onverantwoordelijkheid (art. 58)................................................................. 50
B) De parlementaire onschendbaarheid (art. 59)........................................................................ 51
4. De federale overheid: de uitvoerende macht...................................................................................... 53
4.1 De samenstelling van de uitvoerende macht................................................................................... 53
4.1.1 Ministers.................................................................................................................................. 53
A) Eerste minister........................................................................................................................ 53
B) Ministers..................................................................................................................................53
C) Vice-eerste ministers.............................................................................................................. 56
D) Staatssecretarissen................................................................................................................ 57
E) Samenstelling van de huidige regering bij haar aantreden in 2025........................................ 58
4.1.2 De vorming van de federale regering...................................................................................... 58
4.2 Vergaderingen binnen de uitvoerende macht...................................................................................59
4.2.1 De ministerraad....................................................................................................................... 59
4.2.2 Het kernkabinet....................................................................................................................... 59
4.2.3 De kroonraad...........................................................................................................................59
4.3 Bevoegdheden van de uitvoerende macht.......................................................................................60
4.3.1 Toegewezen bevoegdheden................................................................................................... 60
4.3.2 Het uitvoeren van wetten.........................................................................................................60
A) Koninklijk besluit..................................................................................................................... 60
4.3.3 Het bepalen en uitvoeren van het algemeen beleid................................................................ 61
4.4 De beslissingen van de uitvoerende macht......................................................................................62
4.4.1 Wetsontwerpen........................................................................................................................62
4.4.2 Koninklijke besluiten................................................................................................................ 62
4.4.3 Ministeriële besluiten............................................................................................................... 63
4.4.4 Omzendbrieven....................................................................................................................... 64
4.5 Het statuut van de leden van de uitvoerende macht........................................................................ 64
4.5.1 De koning................................................................................................................................ 64
4.5.2 De ministers en staatssecretarissen....................................................................................... 65
5. De federale overheid: de rechterlijke macht........................................................................................66
5.1 Samenstelling van de rechterlijke macht..........................................................................................66
5.1.1 De gewone rechtscolleges...................................................................................................... 66
5.1.2 De administratieve rechtscolleges...........................................................................................67
A) Federale administratieve rechtscolleges.................................................................................67
B) Vlaamse administratieve rechtscolleges.................................................................................68
5.1.3 Magistraten..............................................................................................................................69
2
, 5.1.4 Ondersteunende diensten....................................................................................................... 70
5.2 De rechtsprekende bevoegdheid..................................................................................................... 70
5.2.1 Het instellen van de vordering................................................................................................. 70
5.2.2 Basisbeginselen...................................................................................................................... 70
5.2.3 De uitspraak............................................................................................................................ 71
5.2.4 Rechtsmiddelen.......................................................................................................................71
5.2.5 Tenuitvoerlegging.................................................................................................................... 72
5.3 Het Grondwettelijk Hof en de Raad van State..................................................................................72
5.3.1 Het Grondwettelijk Hof............................................................................................................ 72
A) De samenstelling.................................................................................................................... 72
B) Bevoegdheden........................................................................................................................72
5.3.2 De afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State....................................................... 73
A) De samenstelling.................................................................................................................... 73
B) Bevoegdheden........................................................................................................................73
5.4 Het statuut van de leden van de rechterlijke macht......................................................................... 73
5.4.1 De benoeming door de koning (art. 154 Gw.)......................................................................... 73
5.4.2 Onverenigbaarheden...............................................................................................................74
5.4.3 Een benoeming voor het leven................................................................................................74
5.4.4 De onafzetbaarheid en overplaatsing van rechters.................................................................74
5.4.5 Het strafrechtelijk statuut......................................................................................................... 74
6. De gemeenschappen en gewesten.......................................................................................................75
6.1 Algemene bespreking.......................................................................................................................75
6.1.1 Drie gemeenschappen en drie gewesten................................................................................75
A) De gemeenschappen als antwoord op het streven naar meer Vlaamse autonomie.............. 75
B) De gewesten als antwoord op het streven naar meer Waalse autonomie..............................75
6.1.2 Vijf parlementen en vijf regeringen voor de gemeenschappen en gewesten.......................... 75
6.1.3 De bevoegdheden van de gemeenschappen en gewesten.................................................... 78
A) Toegewezen bevoegdheden en residuaire bevoegdheden.................................................... 78
B) Impliciete bevoegdheden........................................................................................................ 80
C) Constitutieve bevoegdheden.................................................................................................. 81
6.1.4 Overleg en samenwerking tussen de federale overheid, de gemeenschappen en de
gewesten........................................................................................................................................... 81
A) Overleg binnen het Overlegcomité......................................................................................... 81
B) Interministeriële conferenties binnen het Overlegcomité........................................................ 82
C) Informeren, advies inwinnen en overleg plegen..................................................................... 82
D) Samenwerkingsakkoorden..................................................................................................... 82
E) Gezamenlijke decreten en besluiten.......................................................................................82
F) De hoofdstedelijke gemeenschap van Brussel....................................................................... 83
6.2 De wetgevende macht van de gemeenschappen en de gewesten..................................................83
6.2.1 De samenstelling van de wetgevende macht.......................................................................... 83
A) De verkiezing van de parlementsleden...................................................................................83
B) De samenstelling van de deelparlementen.............................................................................84
6.2.2 De bevoegdheden van de wetgevende macht........................................................................ 85
A) Het maken van decreten (ordonnanties).................................................................................85
B) Het controleren van de UM..................................................................................................... 87
C) Het oprichten van de onderzoekscommissies........................................................................ 87
3
, D) Het goedkeuren van verdragen.............................................................................................. 87
E) Het houden van een gewestelijke volksraadpleging............................................................... 87
6.2.3 Het statuut van de leden van de wetgevende macht.............................................................. 87
A) De eedaflegging......................................................................................................................87
B) Onverenigbaarheden.............................................................................................................. 88
C) Duur van de functie.................................................................................................................88
D) De parlementaire immuniteiten...............................................................................................88
6.3 De uitvoerende macht van de gemeenschappen en de gewesten.................................................. 88
6.3.1 De samenstelling van de uitvoerende macht.......................................................................... 88
A) Algemeen................................................................................................................................88
B) Samenstelling van de deelregeringen.....................................................................................89
6.3.2 De bevoegdheden van de uitvoerende macht.........................................................................90
6.3.3 De werkwijze en beslissingen van de uitvoerende macht....................................................... 90
A) Een collegiale besluitvorming................................................................................................. 90
B) Ontwerpen van decreten (ordonnanties)................................................................................ 90
C) Besluiten van de regering....................................................................................................... 91
D) Ministeriële besluiten.............................................................................................................. 91
E) Omzendbrieven.......................................................................................................................92
6.3.4 Het statuut van de leden van de uitvoerende macht............................................................... 92
A) De eedaflegging......................................................................................................................92
B) Onverenigbaarheden.............................................................................................................. 92
C) Duur van de functie.................................................................................................................92
D) De ‘freedom of speech’ en strafrechtelijke aansprakelijkheid van ministers en
staatssecretarissen......................................................................................................................92
6.4 Brussel-hoofdstad............................................................................................................................ 93
6.4.1 Brussel: een gewest maar geen afzonderlijke gemeenschap................................................. 93
6.4.2 Bevoegdheden........................................................................................................................ 93
6.4.3 De Vlaamse en de Franse Gemeenschapscommissie........................................................... 94
A) De bevoegdheden van de Vlaamse en Franse Gemeenschapscommissie........................... 94
B) De organen van de Vlaamse en Franse Gemeenschapscommissie...................................... 94
6.4.4 De Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie.............................................................. 95
A) De bevoegdheden van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie......................... 95
B) De organen van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissies..................................95
7. De gemeenten, de OCMW’s en de provincies..................................................................................... 96
7.1 De gemeenten..................................................................................................................................96
7.1.1 Algemeen................................................................................................................................ 96
A) Het wetgevend kader.............................................................................................................. 96
B) De bevoegdheden van de gemeente......................................................................................96
C) Ondergeschikte besturen........................................................................................................96
7.1.2 De organen van de gemeente................................................................................................. 97
A) De gemeenteraad................................................................................................................... 97
B) Het college van burgemeester en schepenen........................................................................ 99
C) De burgemeester.................................................................................................................. 100
7.2 Het OCMW..................................................................................................................................... 100
7.2.1 Algemeen.............................................................................................................................. 100
A) De inkanteling van het OCMW in de gemeente....................................................................100
4
, B) De bevoegdheden van het OCMW....................................................................................... 101
7.2.2 De organen van het OCMW.................................................................................................. 101
A) De raad voor maatschappelijk welzijn...................................................................................101
B) Het vast bureau.....................................................................................................................101
C) Het bijzonder comité voor de sociale dienst......................................................................... 102
7.3 De provincies..................................................................................................................................103
7.3.1 Algemeen.............................................................................................................................. 103
A) Het wetgevend kader............................................................................................................ 103
B) De afslanking van het provinciale bestuursniveau................................................................103
C) De bevoegdheden van de provincie..................................................................................... 103
D) Ondergeschikte besturen......................................................................................................104
7.3.2 De organen van de provincie................................................................................................ 104
A) De provincieraad...................................................................................................................104
B) De deputatie..........................................................................................................................105
C) De provinciegouverneur........................................................................................................106
D) De provinciegriffier + de financieel beheerder...................................................................... 107
5
,Inleiding
PRIVAATRECHT PUBLIEKRECHT
- Regelt de verhouding tussen burgers - Regelt de verhouding tussen burgers en
onderling de overheid
- Omvat onder meer volgende rechtstakken: - Regelt de organisatie en werking van de
○ Burgerlijk recht (familierecht, overheden
contractenrecht, zakenrecht, …) - Omvat onder meer volgende rechtstakken:
○ Ondernemingsrecht ○ Grondwettelijk recht: staatsrecht en
administratief recht
○ Internationaal publiekrecht
○ Europees recht
○ Fiscaal recht
○ Strafrecht
In principe: aanvullend recht In principe: dwingend recht
● Staatsrecht omvat:
○ Regels die ons land vormgeven als federale staat
○ Regels in verband met de verkiezing, de samenstelling en de werking van de parlementen
○ Regels waaruit blijkt dat de wetgevende macht de uitvoerende macht controleert
○ De grondrechten van de burgers die de overheid moet garanderen (bv. onderwijsvrijheid,
vrijheid van meningsuiting, gelijkheidsbeginsel, …)
● Dwingend recht → men mag er niet van afwijken
○ Bv. het Belgische grondgebied is ingedeeld in vier taalgebieden, de grenzen hiervan kunnen
niet zomaar aangepast worden
1. Basisbeginselen van de Belgische staatsstructuur
1.1 Het beginsel van de scheiding der machten
1.1.1 Het begrip ‘scheiding der machten’
● Theorie van de Franse filosoof Montesquieu
● Opdeling van de staatsmacht in:
○ Wetgevende macht (WM)
○ Uitvoerende macht (UM)
○ Rechterlijke macht (RM)
● Doel: willekeur en machtsmisbruik voorkomen
● Niet uitdrukkelijk vermeld in de Grondwet (Gw.) → maar:
zie art. 36, 37 en 40 Gw.
6
, Grondwet
- Art. 36 : “De federale wetgevende macht wordt gezamenlijk uitgeoefend door de Koning, de
Kamer van Volksvertegenwoordigers en de Senaat."
- Art. 37 : “De federale uitvoerende macht, zoals zij door de Grondwet is geregeld, berust bij de
Koning."
- Art. 40 : “De rechterlijke macht wordt uitgeoefend door de hoven en rechtbanken. De arresten en
vonnissen worden in naam des Konings ten uitvoer gelegd.”
● Staatsmachten worden op verschillende niveaus uitgeoefend:
○ Regionaal (gemeenschappen en gewesten): enkel WM en UM
○ Federaal: WM, UM en RM
Macht Instantie Bevoegdheid
WM - Parlement: Kamer van - Wetten maken
Volksvertegenwoordigers en - De UM controleren
Senaat - …
- Koning (als lid)
UM - Koning (als hoofd) - Wetten uitvoeren
- De federale regering: ministers en - Algemeen beleid van het land
staatssecretarissen - …
RM - Hoven en rechtbanken - Geschillen beslechten
- …
1.1.2 Een samenwerking der machten
● Geen absolute scheiding
● Staan los van elkaar maar werken wel samen en oefenen een
controle uit op elkaar (= trias politica)
WM → UM UM → WM
- WM regelt uitvoerende en administratieve - Initiatiefrecht
zaken bij wet - Bekrachtigt wetten
- Begroting - Uitvoeren van wetten
- Parlementaire vragen
- Interpellering
RM → WM RM → UM
- Wettelijkheidscontrole (advies) - Wettelijkheidscontrole (beroep tegen
admin. RH)
7
,1.2 België is een democratische rechtsstaat
1.2.1 Het begrip ‘democratie’
Grondwet
- Art. 33 : “Alle machten gaan uit van de Natie.”
● Een representatieve democratie:
○ Het volk kiest vertegenwoordigers in het parlement door middel van verkiezingen
○ Het parlement vertegenwoordigt de hele natie
● Een parlementaire democratie:
○ Enkel het parlement is samengesteld op basis van verkiezingen (en heeft dus
democratische legitimiteit)
○ Niet: de regering + het staatshoofd
○ Beslissingen in het parlement worden bij meerderheid genomen
1.2.2 Het begrip ‘rechtsstaat’
● De overheidsinstanties (parlement, regering, …) moeten de rechtsregels respecteren
● De overheid moet de fundamentele rechten en vrijheden van de mens respecteren
● Indien inbreuk op rechtsregels, rechten, vrijheden (door een burger/overheid) →
rechtsbescherming door een onafhankelijke rechtbank
1.3 België is een monarchie
1.3.1 Een koning als staatshoofd
● Nationaal Congres kiest in 1831 voor de monarchie als staatsvorm
● Erfopvolging: eerste geboorterecht (art. 85 Gw.)
● Sinds 1991: ook vrouwelijke nakomelingen
1.3.2 De koning heeft enkel toegewezen bevoegdheden
● De koning beschikt enkel over bevoegdheden die hem uitdrukkelijk door de Grondwet en de
bijzondere wetten worden toegekend (art. 105 Gw.)
● Bv. het bekrachtigen van wetten (art. 109 Gw.)
Grondwet
- Art. 105 : “De Koning heeft geen andere macht dan die welke de Grondwet en de bijzondere
wetten, krachtens de Grondwet zelf uitgevaardigd, hem uitdrukkelijk toekennen.”
8
, 1.3.3 De koning is onschendbaar en onverantwoordelijk
1. Onschendbaarheid (art. 88 Gw.):
○ De koning kan niet voor een rechtscollege gedagvaard worden (burgerrechtelijk of
strafrechtelijk)
2. Onverantwoordelijkheid (art. 106 Gw.):
○ De koning is onbekwaam om alleen te handelen → minister moet mee ondertekenen
○ De regering draagt de verantwoordelijkheid en kan ter verantwoording worden geroepen, de
koning kan politiek niet verantwoordelijk worden gesteld
1.3.4 Toch is de rol van de koning niet enkel symbolisch
● Symbolische rol: verpersoonlijking en eenheid van ons land
● Politieke rol:
○ Ontvangt wekelijks de eerste minister
○ Verleent audiënties aan de andere ministers
○ Heeft een adviserende en luisterende rol bij regeringscrises en regeringsvorming
● Colloque singulier = zwijgplicht die geldt voor iedereen die bij de koning op audiëntie is geweest
1.4 België is een federale staat
Grondwet
- Art. 1 : “België is een federale staat, samengesteld uit de gemeenschappen en gewesten.”
1.4.1 Van een eenheidsstaat naar een federale staat
1831 Staatshervormingen (1970 - …)
België is een unitaire staat (eenheidsstaat). België is een federale staat, met verschillende
deelstaten.
Staatsmachten uitgeoefend door één centrale Staatsmachten uitgeoefend op verschillende
(nationale) overheid. bestuursniveaus:
- 1 federale overheid
- 6 deelgebieden (3 gemeenschappen en 3
gewesten)
Centrale overheid oefent haar bevoegdheden uit - Federale overheid: oefent haar
over het hele Belgische grondgebied. bevoegdheden uit over het hele Belgische
grondgebied
- Deelgebieden: oefenen hun bevoegdheden
uit elk over hun eigen gebied
(territorialiteitsbeginsel)
9
Inleiding......................................................................................................................................................... 6
1. Basisbeginselen van de Belgische staatsstructuur............................................................................. 6
1.1 Het beginsel van de scheiding der machten...................................................................................... 6
1.1.1 Het begrip ‘scheiding der machten’........................................................................................... 6
1.1.2 Een samenwerking der machten............................................................................................... 7
1.2 België is een democratische rechtsstaat............................................................................................8
1.2.1 Het begrip ‘democratie’............................................................................................................. 8
1.2.2 Het begrip ‘rechtsstaat’..............................................................................................................8
1.3 België is een monarchie..................................................................................................................... 8
1.3.1 Een koning als staatshoofd....................................................................................................... 8
1.3.2 De koning heeft enkel toegewezen bevoegdheden.................................................................. 8
1.3.3 De koning is onschendbaar en onverantwoordelijk...................................................................9
1.3.4 Toch is de rol van de koning niet enkel symbolisch...................................................................9
1.4 België is een federale staat................................................................................................................ 9
1.4.1 Van een eenheidsstaat naar een federale staat........................................................................ 9
1.4.2 De indeling van België in vier taalgebieden............................................................................ 10
A) De vier taalgebieden............................................................................................................... 10
B) De vier taalgebieden als hoeksteen van de federale staatsstructuur......................................11
1.5 Grondwet.......................................................................................................................................... 11
2. Rechten en vrijheden............................................................................................................................. 12
2.1 Wetgeving ter bescherming van de rechten en vrijheden................................................................ 12
2.1.1 De Grondwet........................................................................................................................... 12
2.1.2 Internationale verdragen......................................................................................................... 12
A) Verdragen van de Verenigde Naties....................................................................................... 12
B) Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM)..............................................12
C) Het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie................................................... 13
2.2 Drie generaties rechten en vrijheden............................................................................................... 13
2.3 De afdwingbaarheid van rechten en vrijheden................................................................................. 13
2.3.1 De afdwingbaarheid voor de nationale rechter........................................................................14
2.3.2 De afdwingbaarheid voor de internationale rechter.................................................................14
2.4 De beperkingen van rechten en vrijheden........................................................................................14
2.4.1 De beperking van grondwettelijke rechten en vrijheden..........................................................14
2.4.2 De beperking van rechten en vrijheden van het EVRM.......................................................... 15
2.5 Samenloop en botsende rechten en vrijheden.................................................................................16
2.5.1 Samenloop van rechten en vrijheden...................................................................................... 16
2.5.2 Botsende rechten en vrijheden................................................................................................17
2.6 Bespreking van enkele rechten en vrijheden................................................................................... 17
2.6.1 Het recht op leven................................................................................................................... 17
A) Bescherming tegen levensberoving........................................................................................17
B) De doodstraf........................................................................................................................... 18
C) Abortus................................................................................................................................... 18
D) Euthanasie..............................................................................................................................18
E) Recht op een menswaardig leven...........................................................................................19
, 2.6.2 Het gelijkheidsbeginsel en het discriminatieverbod.................................................................19
A) De betekenis van het gelijkheidsbeginsel en het discriminatieverbod.................................... 20
B) Niet elke rechtsongelijkheid is een discriminatie.....................................................................21
C) Ook een gelijke behandeling kan discriminatie zijn................................................................ 21
D) Directe en indirecte discriminatie............................................................................................21
E) Positieve discriminatie............................................................................................................ 22
2.6.3 De vrijheid van vergadering en vereniging.............................................................................. 22
A) De vrijheid van vergadering.................................................................................................... 23
B) De vrijheid van vereniging.......................................................................................................23
2.6.4 Vrijheid van de persoon...........................................................................................................24
A) Betekenis vrijheid....................................................................................................................24
B) De vrijheidsberoving als inbreuk op de vrijheid van de persoon.............................................24
2.6.5 Recht op een eerlijk proces..................................................................................................... 25
2.6.6 Waarborgen bij bestraffing...................................................................................................... 26
A) Geen misdrijf zonder wet........................................................................................................ 26
B) Geen straf zonder wet.............................................................................................................26
2.6.7 Recht op privéleven en gezinsleven........................................................................................27
A) De eerbiediging van het privéleven.........................................................................................27
B) De eerbiediging van het gezinsleven...................................................................................... 29
2.6.8 Het eigendomsrecht................................................................................................................ 29
2.6.9 Godsdienstvrijheid................................................................................................................... 29
2.6.10 Vrijheid van meningsuiting.....................................................................................................30
2.6.11 De taalvrijheid........................................................................................................................ 32
2.6.12 Onderwijsvrijheid................................................................................................................... 32
3. De federale overheid: de wetgevende macht...................................................................................... 34
3.1 De samenstelling van de wetgevende macht...................................................................................34
3.1.1 De drie takken (art. 36 Gw.).................................................................................................... 34
3.1.2 De samenstelling van het federale parlement......................................................................... 34
A) De samenstelling van de Kamer van Volksvertegenwoordigers............................................. 34
De plenaire vergadering van de Kamer van Volksvertegenwoordigers.......................................35
B) De samenstelling van de Senaat............................................................................................ 36
De plenaire vergadering van de Senaat...................................................................................... 37
3.2 De bevoegdheden van de wetgevende macht................................................................................. 37
3.2.1 Het maken van wetten.............................................................................................................37
A) De bevoegdheidsverdeling tussen de Kamer van Volksvertegenwoordigers en de Senaat...37
B) De totstandkoming van een wet..............................................................................................38
3.2.2 Het controleren van de uitvoerende macht............................................................................. 44
A) De ‘government making power’.............................................................................................. 44
B) Jaarlijkse goedkeuring van de beleidsverklaring.................................................................... 44
C) Jaarlijkse goedkeuring van de begroting................................................................................ 44
D) De vertrouwensstemming....................................................................................................... 45
E) Het interpellatierecht............................................................................................................... 46
3.2.3 Het oprichten van een onderzoekscommissies....................................................................... 46
3.2.4 Verdragen goedkeuren............................................................................................................ 46
A) Aangelegenheden waarover de federale overheid verdragen tot stand kan brengen............ 46
B) De totstandkoming van een verdrag....................................................................................... 47
1
, 3.2.5 Het wijzigen van de Grondwet.................................................................................................48
A) Procedure tot het wijzigen van de Grondwet.......................................................................... 48
B) Situaties waarin een grondwetswijziging niet mogelijk is........................................................49
3.2.6 Andere bevoegdheden............................................................................................................ 49
3.3 Het statuut van de parlementsleden.................................................................................................49
3.3.1 De eedaflegging...................................................................................................................... 49
3.3.2 Onverenigbaarheden...............................................................................................................50
3.3.3 De duur van de functie............................................................................................................ 50
A) In beginsel: 5 jaar....................................................................................................................50
B) Uitzonderlijk korter dan 5 jaar: voortijdige verkiezingen..........................................................50
3.3.4 Parlementaire immuniteiten.....................................................................................................50
A) De parlementaire onverantwoordelijkheid (art. 58)................................................................. 50
B) De parlementaire onschendbaarheid (art. 59)........................................................................ 51
4. De federale overheid: de uitvoerende macht...................................................................................... 53
4.1 De samenstelling van de uitvoerende macht................................................................................... 53
4.1.1 Ministers.................................................................................................................................. 53
A) Eerste minister........................................................................................................................ 53
B) Ministers..................................................................................................................................53
C) Vice-eerste ministers.............................................................................................................. 56
D) Staatssecretarissen................................................................................................................ 57
E) Samenstelling van de huidige regering bij haar aantreden in 2025........................................ 58
4.1.2 De vorming van de federale regering...................................................................................... 58
4.2 Vergaderingen binnen de uitvoerende macht...................................................................................59
4.2.1 De ministerraad....................................................................................................................... 59
4.2.2 Het kernkabinet....................................................................................................................... 59
4.2.3 De kroonraad...........................................................................................................................59
4.3 Bevoegdheden van de uitvoerende macht.......................................................................................60
4.3.1 Toegewezen bevoegdheden................................................................................................... 60
4.3.2 Het uitvoeren van wetten.........................................................................................................60
A) Koninklijk besluit..................................................................................................................... 60
4.3.3 Het bepalen en uitvoeren van het algemeen beleid................................................................ 61
4.4 De beslissingen van de uitvoerende macht......................................................................................62
4.4.1 Wetsontwerpen........................................................................................................................62
4.4.2 Koninklijke besluiten................................................................................................................ 62
4.4.3 Ministeriële besluiten............................................................................................................... 63
4.4.4 Omzendbrieven....................................................................................................................... 64
4.5 Het statuut van de leden van de uitvoerende macht........................................................................ 64
4.5.1 De koning................................................................................................................................ 64
4.5.2 De ministers en staatssecretarissen....................................................................................... 65
5. De federale overheid: de rechterlijke macht........................................................................................66
5.1 Samenstelling van de rechterlijke macht..........................................................................................66
5.1.1 De gewone rechtscolleges...................................................................................................... 66
5.1.2 De administratieve rechtscolleges...........................................................................................67
A) Federale administratieve rechtscolleges.................................................................................67
B) Vlaamse administratieve rechtscolleges.................................................................................68
5.1.3 Magistraten..............................................................................................................................69
2
, 5.1.4 Ondersteunende diensten....................................................................................................... 70
5.2 De rechtsprekende bevoegdheid..................................................................................................... 70
5.2.1 Het instellen van de vordering................................................................................................. 70
5.2.2 Basisbeginselen...................................................................................................................... 70
5.2.3 De uitspraak............................................................................................................................ 71
5.2.4 Rechtsmiddelen.......................................................................................................................71
5.2.5 Tenuitvoerlegging.................................................................................................................... 72
5.3 Het Grondwettelijk Hof en de Raad van State..................................................................................72
5.3.1 Het Grondwettelijk Hof............................................................................................................ 72
A) De samenstelling.................................................................................................................... 72
B) Bevoegdheden........................................................................................................................72
5.3.2 De afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State....................................................... 73
A) De samenstelling.................................................................................................................... 73
B) Bevoegdheden........................................................................................................................73
5.4 Het statuut van de leden van de rechterlijke macht......................................................................... 73
5.4.1 De benoeming door de koning (art. 154 Gw.)......................................................................... 73
5.4.2 Onverenigbaarheden...............................................................................................................74
5.4.3 Een benoeming voor het leven................................................................................................74
5.4.4 De onafzetbaarheid en overplaatsing van rechters.................................................................74
5.4.5 Het strafrechtelijk statuut......................................................................................................... 74
6. De gemeenschappen en gewesten.......................................................................................................75
6.1 Algemene bespreking.......................................................................................................................75
6.1.1 Drie gemeenschappen en drie gewesten................................................................................75
A) De gemeenschappen als antwoord op het streven naar meer Vlaamse autonomie.............. 75
B) De gewesten als antwoord op het streven naar meer Waalse autonomie..............................75
6.1.2 Vijf parlementen en vijf regeringen voor de gemeenschappen en gewesten.......................... 75
6.1.3 De bevoegdheden van de gemeenschappen en gewesten.................................................... 78
A) Toegewezen bevoegdheden en residuaire bevoegdheden.................................................... 78
B) Impliciete bevoegdheden........................................................................................................ 80
C) Constitutieve bevoegdheden.................................................................................................. 81
6.1.4 Overleg en samenwerking tussen de federale overheid, de gemeenschappen en de
gewesten........................................................................................................................................... 81
A) Overleg binnen het Overlegcomité......................................................................................... 81
B) Interministeriële conferenties binnen het Overlegcomité........................................................ 82
C) Informeren, advies inwinnen en overleg plegen..................................................................... 82
D) Samenwerkingsakkoorden..................................................................................................... 82
E) Gezamenlijke decreten en besluiten.......................................................................................82
F) De hoofdstedelijke gemeenschap van Brussel....................................................................... 83
6.2 De wetgevende macht van de gemeenschappen en de gewesten..................................................83
6.2.1 De samenstelling van de wetgevende macht.......................................................................... 83
A) De verkiezing van de parlementsleden...................................................................................83
B) De samenstelling van de deelparlementen.............................................................................84
6.2.2 De bevoegdheden van de wetgevende macht........................................................................ 85
A) Het maken van decreten (ordonnanties).................................................................................85
B) Het controleren van de UM..................................................................................................... 87
C) Het oprichten van de onderzoekscommissies........................................................................ 87
3
, D) Het goedkeuren van verdragen.............................................................................................. 87
E) Het houden van een gewestelijke volksraadpleging............................................................... 87
6.2.3 Het statuut van de leden van de wetgevende macht.............................................................. 87
A) De eedaflegging......................................................................................................................87
B) Onverenigbaarheden.............................................................................................................. 88
C) Duur van de functie.................................................................................................................88
D) De parlementaire immuniteiten...............................................................................................88
6.3 De uitvoerende macht van de gemeenschappen en de gewesten.................................................. 88
6.3.1 De samenstelling van de uitvoerende macht.......................................................................... 88
A) Algemeen................................................................................................................................88
B) Samenstelling van de deelregeringen.....................................................................................89
6.3.2 De bevoegdheden van de uitvoerende macht.........................................................................90
6.3.3 De werkwijze en beslissingen van de uitvoerende macht....................................................... 90
A) Een collegiale besluitvorming................................................................................................. 90
B) Ontwerpen van decreten (ordonnanties)................................................................................ 90
C) Besluiten van de regering....................................................................................................... 91
D) Ministeriële besluiten.............................................................................................................. 91
E) Omzendbrieven.......................................................................................................................92
6.3.4 Het statuut van de leden van de uitvoerende macht............................................................... 92
A) De eedaflegging......................................................................................................................92
B) Onverenigbaarheden.............................................................................................................. 92
C) Duur van de functie.................................................................................................................92
D) De ‘freedom of speech’ en strafrechtelijke aansprakelijkheid van ministers en
staatssecretarissen......................................................................................................................92
6.4 Brussel-hoofdstad............................................................................................................................ 93
6.4.1 Brussel: een gewest maar geen afzonderlijke gemeenschap................................................. 93
6.4.2 Bevoegdheden........................................................................................................................ 93
6.4.3 De Vlaamse en de Franse Gemeenschapscommissie........................................................... 94
A) De bevoegdheden van de Vlaamse en Franse Gemeenschapscommissie........................... 94
B) De organen van de Vlaamse en Franse Gemeenschapscommissie...................................... 94
6.4.4 De Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie.............................................................. 95
A) De bevoegdheden van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie......................... 95
B) De organen van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissies..................................95
7. De gemeenten, de OCMW’s en de provincies..................................................................................... 96
7.1 De gemeenten..................................................................................................................................96
7.1.1 Algemeen................................................................................................................................ 96
A) Het wetgevend kader.............................................................................................................. 96
B) De bevoegdheden van de gemeente......................................................................................96
C) Ondergeschikte besturen........................................................................................................96
7.1.2 De organen van de gemeente................................................................................................. 97
A) De gemeenteraad................................................................................................................... 97
B) Het college van burgemeester en schepenen........................................................................ 99
C) De burgemeester.................................................................................................................. 100
7.2 Het OCMW..................................................................................................................................... 100
7.2.1 Algemeen.............................................................................................................................. 100
A) De inkanteling van het OCMW in de gemeente....................................................................100
4
, B) De bevoegdheden van het OCMW....................................................................................... 101
7.2.2 De organen van het OCMW.................................................................................................. 101
A) De raad voor maatschappelijk welzijn...................................................................................101
B) Het vast bureau.....................................................................................................................101
C) Het bijzonder comité voor de sociale dienst......................................................................... 102
7.3 De provincies..................................................................................................................................103
7.3.1 Algemeen.............................................................................................................................. 103
A) Het wetgevend kader............................................................................................................ 103
B) De afslanking van het provinciale bestuursniveau................................................................103
C) De bevoegdheden van de provincie..................................................................................... 103
D) Ondergeschikte besturen......................................................................................................104
7.3.2 De organen van de provincie................................................................................................ 104
A) De provincieraad...................................................................................................................104
B) De deputatie..........................................................................................................................105
C) De provinciegouverneur........................................................................................................106
D) De provinciegriffier + de financieel beheerder...................................................................... 107
5
,Inleiding
PRIVAATRECHT PUBLIEKRECHT
- Regelt de verhouding tussen burgers - Regelt de verhouding tussen burgers en
onderling de overheid
- Omvat onder meer volgende rechtstakken: - Regelt de organisatie en werking van de
○ Burgerlijk recht (familierecht, overheden
contractenrecht, zakenrecht, …) - Omvat onder meer volgende rechtstakken:
○ Ondernemingsrecht ○ Grondwettelijk recht: staatsrecht en
administratief recht
○ Internationaal publiekrecht
○ Europees recht
○ Fiscaal recht
○ Strafrecht
In principe: aanvullend recht In principe: dwingend recht
● Staatsrecht omvat:
○ Regels die ons land vormgeven als federale staat
○ Regels in verband met de verkiezing, de samenstelling en de werking van de parlementen
○ Regels waaruit blijkt dat de wetgevende macht de uitvoerende macht controleert
○ De grondrechten van de burgers die de overheid moet garanderen (bv. onderwijsvrijheid,
vrijheid van meningsuiting, gelijkheidsbeginsel, …)
● Dwingend recht → men mag er niet van afwijken
○ Bv. het Belgische grondgebied is ingedeeld in vier taalgebieden, de grenzen hiervan kunnen
niet zomaar aangepast worden
1. Basisbeginselen van de Belgische staatsstructuur
1.1 Het beginsel van de scheiding der machten
1.1.1 Het begrip ‘scheiding der machten’
● Theorie van de Franse filosoof Montesquieu
● Opdeling van de staatsmacht in:
○ Wetgevende macht (WM)
○ Uitvoerende macht (UM)
○ Rechterlijke macht (RM)
● Doel: willekeur en machtsmisbruik voorkomen
● Niet uitdrukkelijk vermeld in de Grondwet (Gw.) → maar:
zie art. 36, 37 en 40 Gw.
6
, Grondwet
- Art. 36 : “De federale wetgevende macht wordt gezamenlijk uitgeoefend door de Koning, de
Kamer van Volksvertegenwoordigers en de Senaat."
- Art. 37 : “De federale uitvoerende macht, zoals zij door de Grondwet is geregeld, berust bij de
Koning."
- Art. 40 : “De rechterlijke macht wordt uitgeoefend door de hoven en rechtbanken. De arresten en
vonnissen worden in naam des Konings ten uitvoer gelegd.”
● Staatsmachten worden op verschillende niveaus uitgeoefend:
○ Regionaal (gemeenschappen en gewesten): enkel WM en UM
○ Federaal: WM, UM en RM
Macht Instantie Bevoegdheid
WM - Parlement: Kamer van - Wetten maken
Volksvertegenwoordigers en - De UM controleren
Senaat - …
- Koning (als lid)
UM - Koning (als hoofd) - Wetten uitvoeren
- De federale regering: ministers en - Algemeen beleid van het land
staatssecretarissen - …
RM - Hoven en rechtbanken - Geschillen beslechten
- …
1.1.2 Een samenwerking der machten
● Geen absolute scheiding
● Staan los van elkaar maar werken wel samen en oefenen een
controle uit op elkaar (= trias politica)
WM → UM UM → WM
- WM regelt uitvoerende en administratieve - Initiatiefrecht
zaken bij wet - Bekrachtigt wetten
- Begroting - Uitvoeren van wetten
- Parlementaire vragen
- Interpellering
RM → WM RM → UM
- Wettelijkheidscontrole (advies) - Wettelijkheidscontrole (beroep tegen
admin. RH)
7
,1.2 België is een democratische rechtsstaat
1.2.1 Het begrip ‘democratie’
Grondwet
- Art. 33 : “Alle machten gaan uit van de Natie.”
● Een representatieve democratie:
○ Het volk kiest vertegenwoordigers in het parlement door middel van verkiezingen
○ Het parlement vertegenwoordigt de hele natie
● Een parlementaire democratie:
○ Enkel het parlement is samengesteld op basis van verkiezingen (en heeft dus
democratische legitimiteit)
○ Niet: de regering + het staatshoofd
○ Beslissingen in het parlement worden bij meerderheid genomen
1.2.2 Het begrip ‘rechtsstaat’
● De overheidsinstanties (parlement, regering, …) moeten de rechtsregels respecteren
● De overheid moet de fundamentele rechten en vrijheden van de mens respecteren
● Indien inbreuk op rechtsregels, rechten, vrijheden (door een burger/overheid) →
rechtsbescherming door een onafhankelijke rechtbank
1.3 België is een monarchie
1.3.1 Een koning als staatshoofd
● Nationaal Congres kiest in 1831 voor de monarchie als staatsvorm
● Erfopvolging: eerste geboorterecht (art. 85 Gw.)
● Sinds 1991: ook vrouwelijke nakomelingen
1.3.2 De koning heeft enkel toegewezen bevoegdheden
● De koning beschikt enkel over bevoegdheden die hem uitdrukkelijk door de Grondwet en de
bijzondere wetten worden toegekend (art. 105 Gw.)
● Bv. het bekrachtigen van wetten (art. 109 Gw.)
Grondwet
- Art. 105 : “De Koning heeft geen andere macht dan die welke de Grondwet en de bijzondere
wetten, krachtens de Grondwet zelf uitgevaardigd, hem uitdrukkelijk toekennen.”
8
, 1.3.3 De koning is onschendbaar en onverantwoordelijk
1. Onschendbaarheid (art. 88 Gw.):
○ De koning kan niet voor een rechtscollege gedagvaard worden (burgerrechtelijk of
strafrechtelijk)
2. Onverantwoordelijkheid (art. 106 Gw.):
○ De koning is onbekwaam om alleen te handelen → minister moet mee ondertekenen
○ De regering draagt de verantwoordelijkheid en kan ter verantwoording worden geroepen, de
koning kan politiek niet verantwoordelijk worden gesteld
1.3.4 Toch is de rol van de koning niet enkel symbolisch
● Symbolische rol: verpersoonlijking en eenheid van ons land
● Politieke rol:
○ Ontvangt wekelijks de eerste minister
○ Verleent audiënties aan de andere ministers
○ Heeft een adviserende en luisterende rol bij regeringscrises en regeringsvorming
● Colloque singulier = zwijgplicht die geldt voor iedereen die bij de koning op audiëntie is geweest
1.4 België is een federale staat
Grondwet
- Art. 1 : “België is een federale staat, samengesteld uit de gemeenschappen en gewesten.”
1.4.1 Van een eenheidsstaat naar een federale staat
1831 Staatshervormingen (1970 - …)
België is een unitaire staat (eenheidsstaat). België is een federale staat, met verschillende
deelstaten.
Staatsmachten uitgeoefend door één centrale Staatsmachten uitgeoefend op verschillende
(nationale) overheid. bestuursniveaus:
- 1 federale overheid
- 6 deelgebieden (3 gemeenschappen en 3
gewesten)
Centrale overheid oefent haar bevoegdheden uit - Federale overheid: oefent haar
over het hele Belgische grondgebied. bevoegdheden uit over het hele Belgische
grondgebied
- Deelgebieden: oefenen hun bevoegdheden
uit elk over hun eigen gebied
(territorialiteitsbeginsel)
9
