OPEN UNIVERSITEIT NEDERLAND
FACULTEIT PSYCHOLOGIE & ONDERWIJSWETENSCHAPPEN
PB0522
Inleiding in de Gezondheidspsychologie
Module code: PB0522
Type: Volledig Studieboek
Inhoud: Hoofdstukken 114 + Bijkomende leerstof
Basis: Sara
no & Smith (2022), 10de editie
Faculteit: Psychologie & Onderwijswetenschappen
Academiejaar: 20252026
Taal: Nederlands
Pagina's: ±180 pagina's
Gebaseerd op: Sara
no, E. P., & Smith, T. W. (2022).
Health psychology: Biopsychosocial interactions (10de ed.). Wiley.
Inclusief: Lechner et al. (2012), Motiverende gespreksvoering
en het Nederlandse zorgstelsel.
OPEN UNIVERSITEIT | PB0522 | 20252026
,Voorwoord
Dit studieboek is een uitgebreide samenvatting van de cursus PB0522 Inleiding in de Gezond-
heidspsychologie aan de Open Universiteit. De inhoud is gebaseerd op het handboek van
Sara
no en Smith (2022), aangevuld met de bijkomende leerstof van Lechner et al. (2012)
over determinanten van gedrag en motiverende gespreksvoering.
Gezondheidspsychologie is een boeiend vakgebied dat de grenzen tussen biologie, psychologie
en sociale wetenschappen overstijgt. Het gaat niet alleen over waarom mensen ziek worden
het gaat over hoe zij denken, voelen, en handelen in relatie tot hun gezondheid. Stress,
copinggedrag, pijnbeleving, chronische ziekte, leefstijlkeuzes: allemaal onderwerpen die elke
student op enig moment zelf raakt.
Dit boek volgt de structuur van de cursus. Elk hoofdstuk begint met leerdoelen en kernbegrip-
pen, bouwt dan inhoudelijk op, en sluit af met zelftoetsvragen. Neem de tijd voor die vragen
niet omdat ze er bij horen, maar omdat actief ophalen van informatie bewezen eectiever
werkt dan herlezen.
Succes met de studie.
2
,Inhoudsopgave
Voorwoord 2
1 Psychologie en Gezondheid: Een Overzicht 15
1.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.3 Wat is Gezondheid? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.3.1 Het Ziekte-Gezondheidscontinuüm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.3.2 Ziekte Nu en in het Verleden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.4 Historische Inzichten: Fysiologie, Ziekteprocessen en de Geest . . . . . . . . . 17
1.4.1 Vroege Culturen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.4.2 De Oude Grieken en Rome . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.4.3 De Middeleeuwen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.4.4 De Renaissance en Later . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.5 De Rol van de Psychologie in Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.5.1 Problemen in het Gezondheidssysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.5.2 De Persoon in Ziekte en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.5.3 De Rol van de Psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.6 Het Huidige Perspectief: Biopsychosociaal Model . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.6.1 Het Biopsychosociale Perspectief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.6.2 Het Levensloop- en Genderperspectief . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.7 Gerelateerde Wetenschappelijke Gebieden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.8 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
1.9 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
1.10 Antwoorden op Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2 Het Menselijk Lichaam 22
2.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.2 Het Zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.2.1 Hoe het Zenuwstelsel Werkt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.2.2 Het Centrale Zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.2.3 Het Perifere Zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.3 Het Endocriene Systeem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
2.3.1 Het Endocriene Systeem en het Zenuwstelsel Werken Samen . . . . . . 24
2.3.2 Bijnieren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
2.3.3 Andere Klieren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.4 Het Spijsverteringssysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.4.1 De Reis van het Voedsel door de Spijsverteringsorganen . . . . . . . . 25
3
,Inhoudsopgave
2.4.2 Gebruik van Voedingsstoen in de Stofwisseling . . . . . . . . . . . . . 25
2.5 Het Ademhalingsstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.5.1 Het Ademhalingssysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.5.2 Ademhalingsfuncties en Afwijkingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.6 Het Cardiovasculaire Systeem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.6.1 Het Hart en de Bloedvaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.6.2 Bloeddruk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.6.3 Bloedsamenstelling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.6.4 Cardiovasculaire Afwijkingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.7 Het Immuunsysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.7.1 Antigenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.7.2 De Organen van het Immuunsysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.7.3 De Soldaten van het Immuunsysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.7.4 Het Lichaam Verdedigen: Immuunreactie . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.7.5 Minder Optimale Verdedigingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.8 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2.9 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
3 Stress: Betekenis, Impact en Oorzaken 29
3.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
3.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
3.3 Stress Ervaren in ons Leven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.3.1 Wat is Stress? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.3.2 Gebeurtenissen Beoordelen als Stressvol . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.3.3 Dimensies van Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.4 Biopsychologische Aspecten van Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.4.1 Biologische Aspecten van Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.4.2 Psychosociale Aspecten van Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3.5 Oorzaken van Stress doorheen het Leven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3.5.1 Oorzaken binnen de Persoon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3.5.2 Oorzaken binnen de Familie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3.5.3 Oorzaken van Stress binnen de Gemeenschap en de Maatschappij . . . 32
3.6 Stress Meten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3.6.1 Fysiologische Opwinding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3.6.2 Levensgebeurtenissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3.6.3 Dagelijkse Problemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3.6.4 Chronische Stress in Speci
eke Domeinen . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3.7 Kan Stress Goed voor Je Zijn? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
3.8 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
3.9 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
4 Stress, Biopsychosociale Factoren en Ziekte 34
4.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
4.2 Psychosociale Modi
catoren van Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
4.2.1 Sociale Steun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
4.2.2 Het Gevoel van Persoonlijke Controle . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
4.2.3 Persoonlijkheidsfactoren bij Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
4.2.4 Type A-Gedrag en Verder . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
4.3 Hoe Stress de Gezondheid Beïnvloedt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
4.3.1 Stress, Fysiologie en Ziekte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
4.3.2 Psychoneuro-Immunologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
4.4 Psychofysiologische Aandoeningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
PB0522 Inleiding in de Gezondheidspsychologie 4
, Inhoudsopgave
4.4.1 Ziekten van het Spijsverteringssysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
4.4.2 Astma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
4.4.3 Terugkerende Hoofdpijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
4.4.4 Andere Aandoeningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
4.5 Stress en Cardiovasculaire Aandoeningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
4.5.1 Hypertensie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
4.5.2 Coronaire Hartziekte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
4.6 Stress en Kanker . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
4.7 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
4.8 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
5 Omgaan met en Verminderen van Stress 39
5.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
5.2 Omgaan met Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
5.2.1 Wat is Coping? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
5.2.2 Functies en Methoden van Coping . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
5.3 Het Stresspotentieel Verminderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
5.3.1 Vergroten van Sociale Steun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
5.3.2 Het Managen van Interpersoonlijke Problemen . . . . . . . . . . . . . 40
5.3.3 Het Verbeteren van Persoonlijke Controle . . . . . . . . . . . . . . . . 40
5.3.4 Je Wereld Organiseren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
5.3.5 Beweging: Link met Stress en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . 40
5.3.6 Voorbereiden op Stressvolle Gebeurtenissen . . . . . . . . . . . . . . . 41
5.4 Stressmanagement: Verminderen van Stressreacties . . . . . . . . . . . . . . . 41
5.4.1 Medicatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
5.4.2 Gedrags- en Cognitieve Methoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
5.4.3 Massage, Meditatie en Hypnose . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
5.5 Stressmanagement voor Hartprobleem-Risicoreductie . . . . . . . . . . . . . . 41
5.5.1 Veranderen van Type A Gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
5.5.2 Behandeling van Hoge Bloeddruk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
5.6 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
5.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
6 Gezondheidsgerelateerd Gedrag en Gezondheidsbevordering 43
6.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
6.2 Gezondheid en Gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
6.2.1 Leefstijlen, Risicofactoren en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . 43
6.2.2 Preventieniveaus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
6.2.3 Problemen binnen Gezondheidsbevordering . . . . . . . . . . . . . . . 44
6.3 Wat Bepaalt Gezondheidsgerelateerd Gedrag? . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
6.3.1 Algemene Factoren in Gezondheidsgerelateerd Gedrag . . . . . . . . . 44
6.3.2 De Rol van Overtuigingen en Intenties . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
6.3.3 De Rol van Minder Rationele Processen . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
6.4 Programma's voor Gezondheidsbevordering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
6.4.1 Methoden om Gedragsverandering te Stimuleren . . . . . . . . . . . . 46
6.4.2 Schoolgebaseerde en Organisatorische Programma's . . . . . . . . . . . 46
6.4.3 Elektronische Interventies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
6.5 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
6.6 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
7 Gebruik en Misbruik van Verslavende Stoen 47
7.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
5 Open Universiteit
,Inhoudsopgave
7.2 Misbruik van Middelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
7.2.1 Verslaving en Afhankelijkheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
7.2.2 Processen die Leiden tot Afhankelijkheid . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
7.3 Het Roken van Tabak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
7.3.1 Wie Rookt, en Hoeveel? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
7.3.2 Waarom Roken Mensen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
7.3.3 Roken en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
7.4 Alcoholgebruik en Misbruik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
7.4.1 Epidemiologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
7.4.2 Waarom Gebruiken en Misbruiken Mensen Alcohol? . . . . . . . . . . 48
7.4.3 Drinken en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
7.5 Drugsgebruik en Misbruik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
7.6 Verminderen van Gebruik en Misbruik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
7.7 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
7.8 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
8 Voeding, Gewichtscontrole, Lichaamsbeweging en Veiligheid 50
8.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
8.2 Voeding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
8.2.1 Onderdelen van Voeding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
8.2.2 Voedingswaarde en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
8.3 Gewichtscontrole en Voeding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
8.3.1 Gewenst en Ongewenst Gewicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
8.3.2 Te Dik Worden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
8.3.3 Dieet en Behandelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
8.3.4 Anorexia en Boulimia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
8.4 Lichaamsbeweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
8.4.1 De Gezondheidsvoordelen van Fysieke Activiteit . . . . . . . . . . . . . 51
8.4.2 Wie Beweegt Onvoldoende? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
8.4.3 Bevorderen van Lichaamsbeweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
8.5 Veiligheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
8.5.1 Ongelukken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
8.5.2 Milieugevaren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
8.6 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
8.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
9 Gebruik Maken van de Gezondheidszorg 53
9.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
9.2 Waarnemen en Interpreteren van Symptomen . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
9.2.1 Het Waarnemen van Symptomen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
9.2.2 Het Interpreteren van en Reageren op Symptomen . . . . . . . . . . . 53
9.3 Gebruik en Misbruik van de Gezondheidszorg . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
9.3.1 Wie Gebruikt Gezondheidszorg? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
9.3.2 Waarom Gebruiken of Stellen Mensen Hulp Uit? . . . . . . . . . . . . 54
9.3.3 Gebruik van Aanvullende en Alternatieve Geneeskunde . . . . . . . . . 54
9.4 De Patiënt-Zorgverlenerrelatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
9.4.1 De Voorkeuren van de Patiënt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
9.4.2 Het Gedrag en de Stijl van de Zorgverlener . . . . . . . . . . . . . . . 54
9.4.3 Het Gedrag en de Stijl van de Patiënt . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
9.5 Trouwheid: Het Opvolgen van Medisch Advies . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
9.5.1 Omvang van het Probleem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
9.5.2 Waarom Patiënten Niet Naleven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
PB0522 Inleiding in de Gezondheidspsychologie 6
, Inhoudsopgave
9.5.3 Het Verhogen van Naleving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
9.6 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
9.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
10 In het Ziekenhuis 56
10.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
10.2 In het Ziekenhuis Liggen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
10.2.1 Relaties met het Ziekenhuispersoneel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
10.2.2 Ziekterolgedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
10.3 Emotionele Aanpassing in het Ziekenhuis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
10.3.1 Copingprocessen bij Ziekenhuispatiënten . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
10.3.2 Patiënten Voorbereiden op Stressvolle Medische Procedures . . . . . . 57
10.3.3 Wanneer de Patiënt een Kind is . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
10.4 Als de Ziekte Terminaal is . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
10.4.1 Psychologische Aanpassingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
10.4.2 Zorg voor Stervende Patiënten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
10.5 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
10.6 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
11 De Aard en Symptomen van Pijn 59
11.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
11.2 Wat is Pijn? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
11.2.1 De Kwaliteiten en Dimensies van Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
11.2.2 Pijn Ervaren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
11.3 Theorieën over Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
11.3.1 Vroege Theorieën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
11.3.2 De Poortcontroletheorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
11.4 Biopsychosociale Aspecten van Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
11.4.1 Neurochemische Transmissie en Inhibitie . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
11.4.2 Persoonlijke en Sociale Ervaringen van Pijn . . . . . . . . . . . . . . . 60
11.4.3 Emoties, Copingprocessen en Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
11.5 Beoordelen van Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
11.5.1 Zelfrapportagemethoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
11.5.2 Gedragsbeoordelingsbenaderingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
11.5.3 Psychofysiologische Metingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
11.6 Pijn bij Kinderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
11.7 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
11.8 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
12 Omgaan met en Beheersen van Klinische Pijn 62
12.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
12.2 Klinische Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
12.2.1 Acute Klinische Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
12.2.2 Chronische Klinische Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
12.3 Medische Behandelingen voor Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
12.3.1 Chirurgische Methoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
12.3.2 Chemische Methoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
12.4 Gedrags- en Cognitieve Methoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
12.4.1 De Operante Benadering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
12.4.2 Angstreductie, Ontspanning en Biofeedback . . . . . . . . . . . . . . . 63
12.4.3 Cognitieve Methoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
12.5 Hypnose en Interpersoonlijke Therapie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
7 Open Universiteit
,Inhoudsopgave
12.6 Stimulatie- en Fysiotherapie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
12.7 Pijnklinieken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
12.7.1 Multidisciplinaire Programma's . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
12.7.2 Het Succes van Pijnklinieken Evalueren . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
12.8 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
12.9 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
13 Chronische en Levensbedreigende Aandoeningen 65
13.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
13.2 Aanpassen aan een Chronische Ziekte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
13.2.1 Eerste Reacties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
13.2.2 Invloeden op het Omgaan met een Gezondheidscrisis . . . . . . . . . . 65
13.2.3 Het Coping-Proces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
13.3 Impact van Verschillende Chronische Ziektes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
13.3.1 Astma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
13.3.2 Epilepsie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
13.3.3 Schade aan het Zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
13.3.4 Diabetes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
13.3.5 Artritis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
13.3.6 Alzheimer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
13.4 Psychosociale Interventies bij Chronische Ziekten . . . . . . . . . . . . . . . . 66
13.5 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
13.6 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
14 Hartziekten, Beroertes, Kanker en AIDS 68
14.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
14.2 Aanpassen aan Levensbedreigende Ziekte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
14.2.1 Aanpassen Terwijl de Vooruitzichten Goed zijn . . . . . . . . . . . . . 68
14.2.2 Aanpassen na Terugkeer van Ziekte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
14.3 Hartziekten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
14.4 Beroertes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
14.5 Kanker . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
14.6 AIDS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
14.7 De Overlevers: Het Leven Gaat Door . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
14.7.1 Fysieke en Psychosociale Impact . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
14.7.2 Posttraumatische Groei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
14.7.3 Psychosociale Interventies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
14.8 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
14.9 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
15 De Interventiecyclus en het Nederlandse Zorgstelsel 71
15.1 De Interventiecyclus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
15.1.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
15.1.2 Fasen van de Interventiecyclus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
15.2 Het Nederlandse Zorgstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.2.1 De Organisatie van de Nederlandse Zorg . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.2.2 De Zorgdriehoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.3 Bijkomende Leerstof: Determinanten van Gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.3.1 De Meest Gebruikte Modellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.3.2 Sociaal-Cognitieve Gedragsverklaringsmodellen . . . . . . . . . . . . . 72
15.4 Motiverende Gespreksvoering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.4.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
PB0522 Inleiding in de Gezondheidspsychologie 8
, Inhoudsopgave
15.4.2 Uitgangspunten en Bewijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.4.3 De Mythe van de Ongemotiveerde Patiënt . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.4.4 De Geest van Motiverende Gespreksvoering . . . . . . . . . . . . . . . 73
15.5 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
15.6 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
16 Oefenvragen en Integratie 74
16.1 Integratieve Oefenvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
16.2 Kernbegrippen Samenvatting per Hoofdstuk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
Literatuurlijst 77
17 Verdieping: Modellen en Theorieën in de Gezondheidspsychologie 79
17.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
17.2 Wetenschaps
loso
sche Achtergrond . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
17.2.1 Van Dualisme naar Monisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
17.2.2 Niveaus van Analyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
17.3 Vergelijkende Analyse van Gedragsmodellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
17.3.1 Wat de Modellen Gemeen Hebben . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
17.4 De Rol van Emotie in Gezondheidsgerelateerd Gedrag . . . . . . . . . . . . . 80
17.4.1 Emotie als Motivator en Obstakel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
17.5 Persoonlijkheid, Gezondheid en de Vijf-Factorentheorie . . . . . . . . . . . . . 81
17.5.1 Het Big Five Model en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
17.6 Sociale Determinanten van Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
17.6.1 De Sociale Gradiënt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
17.6.2 Mechanismen van de Sociale Gradiënt . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
17.7 Gezondheidsgeletterdheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
17.8 Positieve Gezondheidspsychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
17.8.1 Van Pathologie naar Veerkracht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
17.8.2 Veerkracht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
17.8.3 Positief Aect en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
17.9 Ethische Vraagstukken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
17.9.1 Autonomie versus Paternalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
17.9.2 Victim Blaming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
17.10Zelftoetsvragen Verdieping . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
18 Uitgebreide Casusanalyses 84
18.1 Casus 1: Ahmed (47) Hartinfarct en Leefstijlverandering . . . . . . . . . . . 84
18.1.1 Casuspresentatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
18.1.2 Biopsychosociale Analyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
18.1.3 Interventieplan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
18.2 Casus 2: Fatima (34) Chronische Rugpijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
18.2.1 Casuspresentatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
18.2.2 Fear-Avoidance Analyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
18.2.3 Behandelplan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
18.3 Casus 3: Maria (68) Diabetes en Depressie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
18.3.1 Casuspresentatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
18.3.2 Analyse: Bidirectionele Relatie Depressie-Diabetes . . . . . . . . . . . 85
18.3.3 Behandelplan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
18.4 Casus 4: Jonas (16) Roken en Groepsdruk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
18.4.1 Casuspresentatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
18.4.2 TPB-Analyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
9 Open Universiteit
, Inhoudsopgave
18.4.3 Interventie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
19 Begrippenlijst PB0522 87
20 Uitgebreide Oefenvragen met Modelantwoorden 90
20.1 Meerkeuzevragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
20.2 Open Vragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
20.3 Korte Antwoordvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
21 Schematisch Overzicht: Alle Modellen en Theorieën 93
21.1 Stressmodellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
21.2 Gedragsmodellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
21.3 Persoonlijkheidsconcepten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
21.4 Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
21.5 Interventies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
22 Studieplanning en Examenstrategie 96
22.1 Aanbevolen Studieplanning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
22.2 Examenstrategie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
22.2.1 Wat Examinatoren Verwachten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
22.2.2 Veelgemaakte Fouten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
22.2.3 Kernformules voor het Tentamen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
22.3 Actief Leren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
22.4 Slotwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
23 Neurobiologie van Stress en Pijn: Verdieping 98
23.1 De Neurobiologie van Angst en Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
23.1.1 De Rol van de Amygdala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
23.1.2 Prefrontale Cortex en Emotieregulatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
23.1.3 Het Beloningssysteem en Stressgevoeligheid . . . . . . . . . . . . . . . 99
23.2 Neurobiologie van Chronische Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
23.2.1 Centrale Sensitisatie: Mechanismen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
23.2.2 Endogene Pijnmodulatiesystemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
23.2.3 Pijn en Emotie: Gedeelde Neurale Substraten . . . . . . . . . . . . . . 100
23.3 De Darm-Brein As . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
23.3.1 Het Enterisch Zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
23.3.2 Bidirectionele Communicatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
23.3.3 Psychosomatiek van de Darm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
23.4 Slaap, Stress en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
23.4.1 Slaap als Biologisch Herstelmechanisme . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
23.4.2 Slaaptekort en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
23.4.3 Slaaphygiëne als Interventie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
23.5 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
24 Gezondheidsgedrag door de Levensloop 103
24.1 Inleiding: Levensloopperspectief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
24.2 Prenatale Periode en Vroege Kindertijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
24.2.1 Ontwikkelingsorigins van Gezondheid en Ziekte (DOHaD) . . . . . . . 103
24.2.2 Vroege Kindertijd: Hechtingstheorie en Gezondheid . . . . . . . . . . . 103
24.2.3 Adverse Childhood Experiences (ACE) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
24.3 Adolescentie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
24.3.1 Neurobiologische Ontwikkeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
24.3.2 Gezondheidsproblematiek in de Adolescentie . . . . . . . . . . . . . . . 104
PB0522 Inleiding in de Gezondheidspsychologie10
FACULTEIT PSYCHOLOGIE & ONDERWIJSWETENSCHAPPEN
PB0522
Inleiding in de Gezondheidspsychologie
Module code: PB0522
Type: Volledig Studieboek
Inhoud: Hoofdstukken 114 + Bijkomende leerstof
Basis: Sara
no & Smith (2022), 10de editie
Faculteit: Psychologie & Onderwijswetenschappen
Academiejaar: 20252026
Taal: Nederlands
Pagina's: ±180 pagina's
Gebaseerd op: Sara
no, E. P., & Smith, T. W. (2022).
Health psychology: Biopsychosocial interactions (10de ed.). Wiley.
Inclusief: Lechner et al. (2012), Motiverende gespreksvoering
en het Nederlandse zorgstelsel.
OPEN UNIVERSITEIT | PB0522 | 20252026
,Voorwoord
Dit studieboek is een uitgebreide samenvatting van de cursus PB0522 Inleiding in de Gezond-
heidspsychologie aan de Open Universiteit. De inhoud is gebaseerd op het handboek van
Sara
no en Smith (2022), aangevuld met de bijkomende leerstof van Lechner et al. (2012)
over determinanten van gedrag en motiverende gespreksvoering.
Gezondheidspsychologie is een boeiend vakgebied dat de grenzen tussen biologie, psychologie
en sociale wetenschappen overstijgt. Het gaat niet alleen over waarom mensen ziek worden
het gaat over hoe zij denken, voelen, en handelen in relatie tot hun gezondheid. Stress,
copinggedrag, pijnbeleving, chronische ziekte, leefstijlkeuzes: allemaal onderwerpen die elke
student op enig moment zelf raakt.
Dit boek volgt de structuur van de cursus. Elk hoofdstuk begint met leerdoelen en kernbegrip-
pen, bouwt dan inhoudelijk op, en sluit af met zelftoetsvragen. Neem de tijd voor die vragen
niet omdat ze er bij horen, maar omdat actief ophalen van informatie bewezen eectiever
werkt dan herlezen.
Succes met de studie.
2
,Inhoudsopgave
Voorwoord 2
1 Psychologie en Gezondheid: Een Overzicht 15
1.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1.3 Wat is Gezondheid? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.3.1 Het Ziekte-Gezondheidscontinuüm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.3.2 Ziekte Nu en in het Verleden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.4 Historische Inzichten: Fysiologie, Ziekteprocessen en de Geest . . . . . . . . . 17
1.4.1 Vroege Culturen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.4.2 De Oude Grieken en Rome . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.4.3 De Middeleeuwen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.4.4 De Renaissance en Later . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.5 De Rol van de Psychologie in Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.5.1 Problemen in het Gezondheidssysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.5.2 De Persoon in Ziekte en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.5.3 De Rol van de Psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.6 Het Huidige Perspectief: Biopsychosociaal Model . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.6.1 Het Biopsychosociale Perspectief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.6.2 Het Levensloop- en Genderperspectief . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.7 Gerelateerde Wetenschappelijke Gebieden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.8 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
1.9 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
1.10 Antwoorden op Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2 Het Menselijk Lichaam 22
2.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.2 Het Zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.2.1 Hoe het Zenuwstelsel Werkt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.2.2 Het Centrale Zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.2.3 Het Perifere Zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.3 Het Endocriene Systeem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
2.3.1 Het Endocriene Systeem en het Zenuwstelsel Werken Samen . . . . . . 24
2.3.2 Bijnieren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
2.3.3 Andere Klieren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.4 Het Spijsverteringssysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.4.1 De Reis van het Voedsel door de Spijsverteringsorganen . . . . . . . . 25
3
,Inhoudsopgave
2.4.2 Gebruik van Voedingsstoen in de Stofwisseling . . . . . . . . . . . . . 25
2.5 Het Ademhalingsstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.5.1 Het Ademhalingssysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.5.2 Ademhalingsfuncties en Afwijkingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.6 Het Cardiovasculaire Systeem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.6.1 Het Hart en de Bloedvaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.6.2 Bloeddruk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.6.3 Bloedsamenstelling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.6.4 Cardiovasculaire Afwijkingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.7 Het Immuunsysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.7.1 Antigenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.7.2 De Organen van het Immuunsysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.7.3 De Soldaten van het Immuunsysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.7.4 Het Lichaam Verdedigen: Immuunreactie . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.7.5 Minder Optimale Verdedigingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.8 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2.9 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
3 Stress: Betekenis, Impact en Oorzaken 29
3.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
3.2 Kernbegrippen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
3.3 Stress Ervaren in ons Leven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.3.1 Wat is Stress? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.3.2 Gebeurtenissen Beoordelen als Stressvol . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.3.3 Dimensies van Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.4 Biopsychologische Aspecten van Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.4.1 Biologische Aspecten van Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.4.2 Psychosociale Aspecten van Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3.5 Oorzaken van Stress doorheen het Leven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3.5.1 Oorzaken binnen de Persoon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3.5.2 Oorzaken binnen de Familie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3.5.3 Oorzaken van Stress binnen de Gemeenschap en de Maatschappij . . . 32
3.6 Stress Meten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3.6.1 Fysiologische Opwinding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3.6.2 Levensgebeurtenissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3.6.3 Dagelijkse Problemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3.6.4 Chronische Stress in Speci
eke Domeinen . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3.7 Kan Stress Goed voor Je Zijn? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
3.8 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
3.9 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
4 Stress, Biopsychosociale Factoren en Ziekte 34
4.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
4.2 Psychosociale Modi
catoren van Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
4.2.1 Sociale Steun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
4.2.2 Het Gevoel van Persoonlijke Controle . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
4.2.3 Persoonlijkheidsfactoren bij Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
4.2.4 Type A-Gedrag en Verder . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
4.3 Hoe Stress de Gezondheid Beïnvloedt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
4.3.1 Stress, Fysiologie en Ziekte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
4.3.2 Psychoneuro-Immunologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
4.4 Psychofysiologische Aandoeningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
PB0522 Inleiding in de Gezondheidspsychologie 4
, Inhoudsopgave
4.4.1 Ziekten van het Spijsverteringssysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
4.4.2 Astma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
4.4.3 Terugkerende Hoofdpijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
4.4.4 Andere Aandoeningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
4.5 Stress en Cardiovasculaire Aandoeningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
4.5.1 Hypertensie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
4.5.2 Coronaire Hartziekte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
4.6 Stress en Kanker . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
4.7 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
4.8 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
5 Omgaan met en Verminderen van Stress 39
5.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
5.2 Omgaan met Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
5.2.1 Wat is Coping? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
5.2.2 Functies en Methoden van Coping . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
5.3 Het Stresspotentieel Verminderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
5.3.1 Vergroten van Sociale Steun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
5.3.2 Het Managen van Interpersoonlijke Problemen . . . . . . . . . . . . . 40
5.3.3 Het Verbeteren van Persoonlijke Controle . . . . . . . . . . . . . . . . 40
5.3.4 Je Wereld Organiseren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
5.3.5 Beweging: Link met Stress en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . 40
5.3.6 Voorbereiden op Stressvolle Gebeurtenissen . . . . . . . . . . . . . . . 41
5.4 Stressmanagement: Verminderen van Stressreacties . . . . . . . . . . . . . . . 41
5.4.1 Medicatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
5.4.2 Gedrags- en Cognitieve Methoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
5.4.3 Massage, Meditatie en Hypnose . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
5.5 Stressmanagement voor Hartprobleem-Risicoreductie . . . . . . . . . . . . . . 41
5.5.1 Veranderen van Type A Gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
5.5.2 Behandeling van Hoge Bloeddruk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
5.6 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
5.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
6 Gezondheidsgerelateerd Gedrag en Gezondheidsbevordering 43
6.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
6.2 Gezondheid en Gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
6.2.1 Leefstijlen, Risicofactoren en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . 43
6.2.2 Preventieniveaus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
6.2.3 Problemen binnen Gezondheidsbevordering . . . . . . . . . . . . . . . 44
6.3 Wat Bepaalt Gezondheidsgerelateerd Gedrag? . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
6.3.1 Algemene Factoren in Gezondheidsgerelateerd Gedrag . . . . . . . . . 44
6.3.2 De Rol van Overtuigingen en Intenties . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
6.3.3 De Rol van Minder Rationele Processen . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
6.4 Programma's voor Gezondheidsbevordering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
6.4.1 Methoden om Gedragsverandering te Stimuleren . . . . . . . . . . . . 46
6.4.2 Schoolgebaseerde en Organisatorische Programma's . . . . . . . . . . . 46
6.4.3 Elektronische Interventies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
6.5 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
6.6 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
7 Gebruik en Misbruik van Verslavende Stoen 47
7.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
5 Open Universiteit
,Inhoudsopgave
7.2 Misbruik van Middelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
7.2.1 Verslaving en Afhankelijkheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
7.2.2 Processen die Leiden tot Afhankelijkheid . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
7.3 Het Roken van Tabak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
7.3.1 Wie Rookt, en Hoeveel? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
7.3.2 Waarom Roken Mensen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
7.3.3 Roken en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
7.4 Alcoholgebruik en Misbruik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
7.4.1 Epidemiologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
7.4.2 Waarom Gebruiken en Misbruiken Mensen Alcohol? . . . . . . . . . . 48
7.4.3 Drinken en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
7.5 Drugsgebruik en Misbruik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
7.6 Verminderen van Gebruik en Misbruik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
7.7 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
7.8 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
8 Voeding, Gewichtscontrole, Lichaamsbeweging en Veiligheid 50
8.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
8.2 Voeding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
8.2.1 Onderdelen van Voeding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
8.2.2 Voedingswaarde en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
8.3 Gewichtscontrole en Voeding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
8.3.1 Gewenst en Ongewenst Gewicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
8.3.2 Te Dik Worden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
8.3.3 Dieet en Behandelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
8.3.4 Anorexia en Boulimia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
8.4 Lichaamsbeweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
8.4.1 De Gezondheidsvoordelen van Fysieke Activiteit . . . . . . . . . . . . . 51
8.4.2 Wie Beweegt Onvoldoende? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
8.4.3 Bevorderen van Lichaamsbeweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
8.5 Veiligheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
8.5.1 Ongelukken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
8.5.2 Milieugevaren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
8.6 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
8.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
9 Gebruik Maken van de Gezondheidszorg 53
9.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
9.2 Waarnemen en Interpreteren van Symptomen . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
9.2.1 Het Waarnemen van Symptomen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
9.2.2 Het Interpreteren van en Reageren op Symptomen . . . . . . . . . . . 53
9.3 Gebruik en Misbruik van de Gezondheidszorg . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
9.3.1 Wie Gebruikt Gezondheidszorg? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
9.3.2 Waarom Gebruiken of Stellen Mensen Hulp Uit? . . . . . . . . . . . . 54
9.3.3 Gebruik van Aanvullende en Alternatieve Geneeskunde . . . . . . . . . 54
9.4 De Patiënt-Zorgverlenerrelatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
9.4.1 De Voorkeuren van de Patiënt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
9.4.2 Het Gedrag en de Stijl van de Zorgverlener . . . . . . . . . . . . . . . 54
9.4.3 Het Gedrag en de Stijl van de Patiënt . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
9.5 Trouwheid: Het Opvolgen van Medisch Advies . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
9.5.1 Omvang van het Probleem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
9.5.2 Waarom Patiënten Niet Naleven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
PB0522 Inleiding in de Gezondheidspsychologie 6
, Inhoudsopgave
9.5.3 Het Verhogen van Naleving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
9.6 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
9.7 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
10 In het Ziekenhuis 56
10.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
10.2 In het Ziekenhuis Liggen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
10.2.1 Relaties met het Ziekenhuispersoneel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
10.2.2 Ziekterolgedrag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
10.3 Emotionele Aanpassing in het Ziekenhuis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
10.3.1 Copingprocessen bij Ziekenhuispatiënten . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
10.3.2 Patiënten Voorbereiden op Stressvolle Medische Procedures . . . . . . 57
10.3.3 Wanneer de Patiënt een Kind is . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
10.4 Als de Ziekte Terminaal is . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
10.4.1 Psychologische Aanpassingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
10.4.2 Zorg voor Stervende Patiënten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
10.5 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
10.6 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
11 De Aard en Symptomen van Pijn 59
11.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
11.2 Wat is Pijn? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
11.2.1 De Kwaliteiten en Dimensies van Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
11.2.2 Pijn Ervaren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
11.3 Theorieën over Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
11.3.1 Vroege Theorieën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
11.3.2 De Poortcontroletheorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
11.4 Biopsychosociale Aspecten van Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
11.4.1 Neurochemische Transmissie en Inhibitie . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
11.4.2 Persoonlijke en Sociale Ervaringen van Pijn . . . . . . . . . . . . . . . 60
11.4.3 Emoties, Copingprocessen en Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
11.5 Beoordelen van Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
11.5.1 Zelfrapportagemethoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
11.5.2 Gedragsbeoordelingsbenaderingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
11.5.3 Psychofysiologische Metingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
11.6 Pijn bij Kinderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
11.7 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
11.8 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
12 Omgaan met en Beheersen van Klinische Pijn 62
12.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
12.2 Klinische Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
12.2.1 Acute Klinische Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
12.2.2 Chronische Klinische Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
12.3 Medische Behandelingen voor Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
12.3.1 Chirurgische Methoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
12.3.2 Chemische Methoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
12.4 Gedrags- en Cognitieve Methoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
12.4.1 De Operante Benadering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
12.4.2 Angstreductie, Ontspanning en Biofeedback . . . . . . . . . . . . . . . 63
12.4.3 Cognitieve Methoden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
12.5 Hypnose en Interpersoonlijke Therapie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
7 Open Universiteit
,Inhoudsopgave
12.6 Stimulatie- en Fysiotherapie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
12.7 Pijnklinieken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
12.7.1 Multidisciplinaire Programma's . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
12.7.2 Het Succes van Pijnklinieken Evalueren . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
12.8 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
12.9 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
13 Chronische en Levensbedreigende Aandoeningen 65
13.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
13.2 Aanpassen aan een Chronische Ziekte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
13.2.1 Eerste Reacties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
13.2.2 Invloeden op het Omgaan met een Gezondheidscrisis . . . . . . . . . . 65
13.2.3 Het Coping-Proces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
13.3 Impact van Verschillende Chronische Ziektes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
13.3.1 Astma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
13.3.2 Epilepsie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
13.3.3 Schade aan het Zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
13.3.4 Diabetes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
13.3.5 Artritis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
13.3.6 Alzheimer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
13.4 Psychosociale Interventies bij Chronische Ziekten . . . . . . . . . . . . . . . . 66
13.5 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
13.6 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
14 Hartziekten, Beroertes, Kanker en AIDS 68
14.1 Leerdoelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
14.2 Aanpassen aan Levensbedreigende Ziekte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
14.2.1 Aanpassen Terwijl de Vooruitzichten Goed zijn . . . . . . . . . . . . . 68
14.2.2 Aanpassen na Terugkeer van Ziekte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
14.3 Hartziekten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
14.4 Beroertes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
14.5 Kanker . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
14.6 AIDS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
14.7 De Overlevers: Het Leven Gaat Door . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
14.7.1 Fysieke en Psychosociale Impact . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
14.7.2 Posttraumatische Groei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
14.7.3 Psychosociale Interventies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
14.8 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
14.9 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
15 De Interventiecyclus en het Nederlandse Zorgstelsel 71
15.1 De Interventiecyclus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
15.1.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
15.1.2 Fasen van de Interventiecyclus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
15.2 Het Nederlandse Zorgstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.2.1 De Organisatie van de Nederlandse Zorg . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.2.2 De Zorgdriehoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.3 Bijkomende Leerstof: Determinanten van Gedrag . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.3.1 De Meest Gebruikte Modellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.3.2 Sociaal-Cognitieve Gedragsverklaringsmodellen . . . . . . . . . . . . . 72
15.4 Motiverende Gespreksvoering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.4.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
PB0522 Inleiding in de Gezondheidspsychologie 8
, Inhoudsopgave
15.4.2 Uitgangspunten en Bewijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.4.3 De Mythe van de Ongemotiveerde Patiënt . . . . . . . . . . . . . . . . 72
15.4.4 De Geest van Motiverende Gespreksvoering . . . . . . . . . . . . . . . 73
15.5 Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
15.6 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
16 Oefenvragen en Integratie 74
16.1 Integratieve Oefenvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
16.2 Kernbegrippen Samenvatting per Hoofdstuk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
Literatuurlijst 77
17 Verdieping: Modellen en Theorieën in de Gezondheidspsychologie 79
17.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
17.2 Wetenschaps
loso
sche Achtergrond . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
17.2.1 Van Dualisme naar Monisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
17.2.2 Niveaus van Analyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
17.3 Vergelijkende Analyse van Gedragsmodellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
17.3.1 Wat de Modellen Gemeen Hebben . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
17.4 De Rol van Emotie in Gezondheidsgerelateerd Gedrag . . . . . . . . . . . . . 80
17.4.1 Emotie als Motivator en Obstakel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
17.5 Persoonlijkheid, Gezondheid en de Vijf-Factorentheorie . . . . . . . . . . . . . 81
17.5.1 Het Big Five Model en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
17.6 Sociale Determinanten van Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
17.6.1 De Sociale Gradiënt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
17.6.2 Mechanismen van de Sociale Gradiënt . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
17.7 Gezondheidsgeletterdheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
17.8 Positieve Gezondheidspsychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
17.8.1 Van Pathologie naar Veerkracht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
17.8.2 Veerkracht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
17.8.3 Positief Aect en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
17.9 Ethische Vraagstukken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
17.9.1 Autonomie versus Paternalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
17.9.2 Victim Blaming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
17.10Zelftoetsvragen Verdieping . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
18 Uitgebreide Casusanalyses 84
18.1 Casus 1: Ahmed (47) Hartinfarct en Leefstijlverandering . . . . . . . . . . . 84
18.1.1 Casuspresentatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
18.1.2 Biopsychosociale Analyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
18.1.3 Interventieplan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
18.2 Casus 2: Fatima (34) Chronische Rugpijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
18.2.1 Casuspresentatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
18.2.2 Fear-Avoidance Analyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
18.2.3 Behandelplan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
18.3 Casus 3: Maria (68) Diabetes en Depressie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
18.3.1 Casuspresentatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
18.3.2 Analyse: Bidirectionele Relatie Depressie-Diabetes . . . . . . . . . . . 85
18.3.3 Behandelplan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
18.4 Casus 4: Jonas (16) Roken en Groepsdruk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
18.4.1 Casuspresentatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
18.4.2 TPB-Analyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
9 Open Universiteit
, Inhoudsopgave
18.4.3 Interventie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
19 Begrippenlijst PB0522 87
20 Uitgebreide Oefenvragen met Modelantwoorden 90
20.1 Meerkeuzevragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
20.2 Open Vragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
20.3 Korte Antwoordvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
21 Schematisch Overzicht: Alle Modellen en Theorieën 93
21.1 Stressmodellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
21.2 Gedragsmodellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
21.3 Persoonlijkheidsconcepten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
21.4 Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
21.5 Interventies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
22 Studieplanning en Examenstrategie 96
22.1 Aanbevolen Studieplanning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
22.2 Examenstrategie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
22.2.1 Wat Examinatoren Verwachten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
22.2.2 Veelgemaakte Fouten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
22.2.3 Kernformules voor het Tentamen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
22.3 Actief Leren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
22.4 Slotwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
23 Neurobiologie van Stress en Pijn: Verdieping 98
23.1 De Neurobiologie van Angst en Stress . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
23.1.1 De Rol van de Amygdala . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
23.1.2 Prefrontale Cortex en Emotieregulatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
23.1.3 Het Beloningssysteem en Stressgevoeligheid . . . . . . . . . . . . . . . 99
23.2 Neurobiologie van Chronische Pijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
23.2.1 Centrale Sensitisatie: Mechanismen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
23.2.2 Endogene Pijnmodulatiesystemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
23.2.3 Pijn en Emotie: Gedeelde Neurale Substraten . . . . . . . . . . . . . . 100
23.3 De Darm-Brein As . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
23.3.1 Het Enterisch Zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
23.3.2 Bidirectionele Communicatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
23.3.3 Psychosomatiek van de Darm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
23.4 Slaap, Stress en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
23.4.1 Slaap als Biologisch Herstelmechanisme . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
23.4.2 Slaaptekort en Gezondheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
23.4.3 Slaaphygiëne als Interventie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
23.5 Zelftoetsvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
24 Gezondheidsgedrag door de Levensloop 103
24.1 Inleiding: Levensloopperspectief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
24.2 Prenatale Periode en Vroege Kindertijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
24.2.1 Ontwikkelingsorigins van Gezondheid en Ziekte (DOHaD) . . . . . . . 103
24.2.2 Vroege Kindertijd: Hechtingstheorie en Gezondheid . . . . . . . . . . . 103
24.2.3 Adverse Childhood Experiences (ACE) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
24.3 Adolescentie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
24.3.1 Neurobiologische Ontwikkeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
24.3.2 Gezondheidsproblematiek in de Adolescentie . . . . . . . . . . . . . . . 104
PB0522 Inleiding in de Gezondheidspsychologie10
