NEDERLANDS
Inhoudsopgave
1. WERKEN AAN TAALCOMPETENTIE...................................................................................4
1.1 Taal als motor................................................................................................................................. 4
1.2 Geïntegreerd werken aan taal in de lagere school..........................................................................4
1.3 Taalkrachtig onderwijs: werken aan taalcompetentie.....................................................................5
2 ZEVEN DIDACTISCHE PRINCIPES.....................................................................................6
2.1 Taalkrachtig onderwijs: stimuleert een positief-talige grondhouding..............................................6
2.1.1 Zin en durf stimuleren.............................................................................................................. 6
2.1.2 Hoge verwachtingen koesteren................................................................................................ 6
2.1.3 Leerlingen als hun hulpbronnen laten inzetten.........................................................................6
2.2 Taalkrachtig onderwijs is contextrijk............................................................................................... 7
2.2.1 Inspelen op de leefwereld en interesses...................................................................................7
2.2.2 Kennis van de wereld verruimen via taal(aanbod)....................................................................7
2.3 Taalkrachtig onderwijs is functioneel.............................................................................................. 8
2.4 Taalkrachtig onderwijs is (inter)actief.............................................................................................8
2.4.1 Leraar-leerling-interactie........................................................................................................... 8
2.4.2 Leerling-leerling interactie........................................................................................................ 8
2.4.3 Actief leren............................................................................................................................... 8
2.5 Taalkrachtig onderwijs geeft ondersteuning....................................................................................9
2.5.1 Ondersteuning voor de hele klas.............................................................................................. 9
2.5.2 (Extra) ondersteuning voor specifieke leerlingen......................................................................9
2.6 Taalkrachtig onderwijs zet in op impliciet en expliciet leren...........................................................9
2.7 Taalkrachtig onderwijs biedt kansen tot reflectie..........................................................................10
2.7.1 Reflecteren voor, tijdens en na activiteiten.............................................................................10
2.7.2 Tijd en ruimte om te reflecteren............................................................................................. 10
2.8 Een tangram voor taal.................................................................................................................. 10
3 HOE LEREN KINDEREN EEN TAAL...................................................................................11
3.1 De 4 fase van vroege taalverwerking............................................................................................ 11
3.1.1 De voortalige fase (0 – 12 maanden)......................................................................................11
3.1.2 De vroegtalige fase (12 – 30 maanden)..................................................................................11
3.1.3 De differentiatiefase (2,5 – 5 jaar)..........................................................................................11
3.1.4 De voltooiingsfase (5 jaar en ouder).......................................................................................11
3.2 Het belang van input én output.................................................................................................... 12
3.3 Het belang van interactie én feedback......................................................................................... 12
3.4 Het belang van impliciet leren én expliciete instructie.................................................................13
3.5 De rol van motivatie en socio-emotionele factoren.......................................................................13
3.6 Meerdere talen leren..................................................................................................................... 14
3.7 Taal op school............................................................................................................................... 14
4 TAALVAARDIGHEID EN TAALCOMPETENTIE.....................................................................16
4.1 Wat is taalvaardigheid en hoe verhoudt het zich tot taalcompetentie..........................................16
4.1.1 Wat betekent het om taalcompetent te zijn?..........................................................................16
4.2 De relatie tussen de verschillende taalvaardigheden....................................................................17
4.2.1 Receptieve vaardigheden....................................................................................................... 18
4.2.2 Productieve vaardigheden...................................................................................................... 18
, 4.2.3 Hoe spreken en luisteren samenkomen in gesprekken voeren...............................................18
4.2.4 Schriftelijke vaardigheden: het belang van geletterdheid.......................................................18
4.3 Cyclisch en geïntegreerd taalvaardigheidsonderwijs....................................................................19
4.4 Strategie-instructie als middel voor taalvaardigheid.....................................................................19
4.4.1 Strategieën bij receptieve vaardigheden (lezen + luisteren)..................................................20
4.4.2 Strategieën bij productieve vaardigheden (lezen + luisteren)................................................20
4.4.3 Herstelstrategieën uitgelicht................................................................................................... 20
5 MONDELINGE VAARDIGHEDEN: LUISTEREN, SPREKEN EN GESPREKKEN VOEREN..............22
5.1 Wat zijn mondelinge vaardigheden en waarom zijn goede mondelinge vaardigheden belangrijk?
........................................................................................................................................................... 22
5.1.1 Wat doet een competente spreker en luisteraar allemaal?.....................................................22
5.1.2 Waarom is het belangrijk om aan spreek- en luistervaardigheden te werken?........................22
5.2 Hoe verloopt de mondelinge taalontwikkeling bij leerlingen van de lagere school?......................23
5.2.1 Spreken en luisteren in de kleuterklas....................................................................................23
5.2.2 Spreken en luisteren in de lagere school................................................................................24
5.3 Hoe werk je taalkrachtig aan de mondelinge taalvaardigheid van alle leerlingen?.......................24
5.3.1 Hoe stimuleer je een positief-talige grondhouding bij luisteren en spreken?...........................24
5.3.2 Hoe creëer je contextrijke en functionele luister en spreekvaardigheden?.............................24
5.3.3 Impliciet en expliciet werken aan spreek- en luistervaardigheid?...........................................26
5.3.4 Hoe ondersteun je luister- en spreekvaardigheid en creëer je kansen tot reflectie? 1 ste
driehoek........................................................................................................................................... 26
5.3.5 Hoe werk je (inter)actief aan luisteren en spreken?................................................................27
5.4 Mondelinge taalvaardigheid breed evalueren...............................................................................28
5.4.1 Spreken breed evalueren........................................................................................................ 28
5.4.2 Luisteren breed evalueren...................................................................................................... 28
5.4.3 Gesprekken voeren breed evalueren......................................................................................28
5.5 Inspelen op verschillen tussen leerlingen.....................................................................................28
5.6 Hoe werk je als school samen aan mondelinge vaardigheden?....................................................29
5.7 Mythes en misverstanden over mondelinge taalvaardigheid........................................................29
6 WOORDVERWERVING...................................................................................................30
6.1 Wat is woordverwerving en waarom zetten we in op woordverwerving........................................30
6.1.1 Grote verschillen tussen leerlingen......................................................................................... 30
6.2 Hoe verloopt woordverwerving?................................................................................................... 31
6.2.1 De relatie tussen natuurlijke woordverwerving en woordenschatlijst......................................31
6.2.2 Alledaagse taal en schooltaal.................................................................................................32
6.3 Hoe werk je taalkrachtig aan woordverwerking bij alle leerlingen?...............................................33
6.3.1 Stimuleer een positief-talige grondhouding op vlak van woordverwerving.............................33
6.3.2 Ontwikkel woordbegrip in een betekenisvolle context............................................................33
6.3.3 Ga functioneel en interactief met woorden aan de slag..........................................................34
6.3.4 Zet zowel impliciet als expliciet in op woordverwerving.........................................................34
6.3.5 Ondersteun het woordproces op verschillende manieren.......................................................36
6.3.6 Herhaal gespreid en gevarieerd met tijd voor reflectie..........................................................37
6.4 Woordverwerving breed evalueren............................................................................................... 37
6.4.1 Woordverwerving evalueer je bij voorkeur procesgericht.......................................................38
6.4.2 Welke evaluatievormen zijn dan geschikt om woordenschatontwikkeling in kaart te brengen38
6.5 Inspelen op verschillen tussen leerlingen.....................................................................................38
6.6 Hoe werk je als school samen aan woordverwerking....................................................................38
6.7 Mythes en misverstanden............................................................................................................. 39
2
,7 LITERAIRE ANALYSES.................................................................................................... 40
7.1 Leesbevordering........................................................................................................................... 40
7.2 Personages................................................................................................................................... 40
7.2.1 Personen vs personages......................................................................................................... 40
7.3 Vertelstandpunt............................................................................................................................ 40
7.4 Tijd................................................................................................................................................ 40
7.5 Thematiek..................................................................................................................................... 41
7.6 Illustraties..................................................................................................................................... 41
7.7 Ruimte.......................................................................................................................................... 41
7.8 Stijl................................................................................................................................................ 41
7.9 Verhaal en werkelijkheid............................................................................................................... 41
7.10 De genres in kinderliteratuur...................................................................................................... 42
7.10.1 Hier en nu verhalen.............................................................................................................. 42
7.10.2 Historische verhalen............................................................................................................. 42
7.10.3 Oorlogsverhalen.................................................................................................................... 43
7.10.4 Verhalen over andere culturen..............................................................................................43
7.10.5 Detective verhalen................................................................................................................ 43
7.10.6 Sprookjes.............................................................................................................................. 44
7.10.7 Fantasieverhalen................................................................................................................... 44
7.10.8 Griezelverhalen..................................................................................................................... 44
7.10.9 Science ficton....................................................................................................................... 45
7.10.10 Dierenverhalen.................................................................................................................. 45
7.11 De functies van jeugdliteratuur................................................................................................... 46
7.11.1 Ontspannende functie........................................................................................................... 46
7.11.2 Informatieve functie.............................................................................................................. 46
7.11.3 Zingevende functie............................................................................................................... 46
7.11.4 Emotieve functie................................................................................................................... 47
7.11.5 Creatieve functie.................................................................................................................. 47
7.11.6 Literair-esthetische functie................................................................................................... 47
8 INTERACTIEF VOORLEZEN............................................................................................. 48
8.1 Voorlezen in de klas...................................................................................................................... 48
8.2 Vaardigheden................................................................................................................................ 49
8.3 Interactief voorlezen is…?............................................................................................................. 49
8.4 Expressief lezen............................................................................................................................ 51
1.1
3
, 1. WERKEN AAN TAALCOMPETENTIE
1.1 Taal als motor
Lagere school = ontwikkeling
- Niet enkel lezen, schrijven, rekenen
- Ook cognitief, sociaal-emotioneel, creatief
- Kennis over de wereld, sociale vaardigheden, maatschappelijke relevante vaardigheden
BREDE basisvorming = KERN opdracht lager onderwijs
Alle kinderen maximale kansen ongeacht
- Beginsituatie
- Sociaaleconomische achtergrond
- Leerpotentieel
Systematische kennisopbouw + brede persoonsontwikkeling gelijke onderwijskansen
- Leraar = fundamenteel
Ontwikkeling begint en stopt niet aan de schoolpoort
- Op school
- Thuis
- En tijdens (buitenschoolse) activiteiten
Investeren in krachtige partnerschappen
- Ouders
- Organisaties buiten de school
Klas ≠ eiland
- Leergebieden/vakdisciplines niet los van elkaar
- Leerinhouden uit ≠ leergebieden/vakdisciplines verbindingen + samenhang
doorlopende leerlijnen
- Combinatie kennis, vaardigheden en attitudes
o = Geïntegreerde aanpak
Taal
- = Sleutelrol
- Motor van leren
o Nodig om nieuwe kennis op te bouwen
o Om na te denken
o Om zich uit te drukken
o Voor interactie met anderen
1.2 Geïntegreerd werken aan taal in de lagere school
Praktijkproevertje (p. 24):
- Rijk thema + aansluiting bij leefwereld
- Ruimte voor betekenisvol taalgebruik in ≠ contexten
- Taal actief inzetten
- Taalinhouden niet los van leerinhouden andere leergebieden/ vakdisciplines
Taal is niet enkel het middel om te leren, maar ook de inhoud van het leren.
Leeractiviteiten sluiten op elkaar aan samenhangend geheel
Taal is onmisbaar in dit leerproces
- Om ideeën te verwoorden
- Om na te denken
- Om kennis te delen
Samenhang = rijkere leerervaringen + diepere taalontwikkeling
4
Inhoudsopgave
1. WERKEN AAN TAALCOMPETENTIE...................................................................................4
1.1 Taal als motor................................................................................................................................. 4
1.2 Geïntegreerd werken aan taal in de lagere school..........................................................................4
1.3 Taalkrachtig onderwijs: werken aan taalcompetentie.....................................................................5
2 ZEVEN DIDACTISCHE PRINCIPES.....................................................................................6
2.1 Taalkrachtig onderwijs: stimuleert een positief-talige grondhouding..............................................6
2.1.1 Zin en durf stimuleren.............................................................................................................. 6
2.1.2 Hoge verwachtingen koesteren................................................................................................ 6
2.1.3 Leerlingen als hun hulpbronnen laten inzetten.........................................................................6
2.2 Taalkrachtig onderwijs is contextrijk............................................................................................... 7
2.2.1 Inspelen op de leefwereld en interesses...................................................................................7
2.2.2 Kennis van de wereld verruimen via taal(aanbod)....................................................................7
2.3 Taalkrachtig onderwijs is functioneel.............................................................................................. 8
2.4 Taalkrachtig onderwijs is (inter)actief.............................................................................................8
2.4.1 Leraar-leerling-interactie........................................................................................................... 8
2.4.2 Leerling-leerling interactie........................................................................................................ 8
2.4.3 Actief leren............................................................................................................................... 8
2.5 Taalkrachtig onderwijs geeft ondersteuning....................................................................................9
2.5.1 Ondersteuning voor de hele klas.............................................................................................. 9
2.5.2 (Extra) ondersteuning voor specifieke leerlingen......................................................................9
2.6 Taalkrachtig onderwijs zet in op impliciet en expliciet leren...........................................................9
2.7 Taalkrachtig onderwijs biedt kansen tot reflectie..........................................................................10
2.7.1 Reflecteren voor, tijdens en na activiteiten.............................................................................10
2.7.2 Tijd en ruimte om te reflecteren............................................................................................. 10
2.8 Een tangram voor taal.................................................................................................................. 10
3 HOE LEREN KINDEREN EEN TAAL...................................................................................11
3.1 De 4 fase van vroege taalverwerking............................................................................................ 11
3.1.1 De voortalige fase (0 – 12 maanden)......................................................................................11
3.1.2 De vroegtalige fase (12 – 30 maanden)..................................................................................11
3.1.3 De differentiatiefase (2,5 – 5 jaar)..........................................................................................11
3.1.4 De voltooiingsfase (5 jaar en ouder).......................................................................................11
3.2 Het belang van input én output.................................................................................................... 12
3.3 Het belang van interactie én feedback......................................................................................... 12
3.4 Het belang van impliciet leren én expliciete instructie.................................................................13
3.5 De rol van motivatie en socio-emotionele factoren.......................................................................13
3.6 Meerdere talen leren..................................................................................................................... 14
3.7 Taal op school............................................................................................................................... 14
4 TAALVAARDIGHEID EN TAALCOMPETENTIE.....................................................................16
4.1 Wat is taalvaardigheid en hoe verhoudt het zich tot taalcompetentie..........................................16
4.1.1 Wat betekent het om taalcompetent te zijn?..........................................................................16
4.2 De relatie tussen de verschillende taalvaardigheden....................................................................17
4.2.1 Receptieve vaardigheden....................................................................................................... 18
4.2.2 Productieve vaardigheden...................................................................................................... 18
, 4.2.3 Hoe spreken en luisteren samenkomen in gesprekken voeren...............................................18
4.2.4 Schriftelijke vaardigheden: het belang van geletterdheid.......................................................18
4.3 Cyclisch en geïntegreerd taalvaardigheidsonderwijs....................................................................19
4.4 Strategie-instructie als middel voor taalvaardigheid.....................................................................19
4.4.1 Strategieën bij receptieve vaardigheden (lezen + luisteren)..................................................20
4.4.2 Strategieën bij productieve vaardigheden (lezen + luisteren)................................................20
4.4.3 Herstelstrategieën uitgelicht................................................................................................... 20
5 MONDELINGE VAARDIGHEDEN: LUISTEREN, SPREKEN EN GESPREKKEN VOEREN..............22
5.1 Wat zijn mondelinge vaardigheden en waarom zijn goede mondelinge vaardigheden belangrijk?
........................................................................................................................................................... 22
5.1.1 Wat doet een competente spreker en luisteraar allemaal?.....................................................22
5.1.2 Waarom is het belangrijk om aan spreek- en luistervaardigheden te werken?........................22
5.2 Hoe verloopt de mondelinge taalontwikkeling bij leerlingen van de lagere school?......................23
5.2.1 Spreken en luisteren in de kleuterklas....................................................................................23
5.2.2 Spreken en luisteren in de lagere school................................................................................24
5.3 Hoe werk je taalkrachtig aan de mondelinge taalvaardigheid van alle leerlingen?.......................24
5.3.1 Hoe stimuleer je een positief-talige grondhouding bij luisteren en spreken?...........................24
5.3.2 Hoe creëer je contextrijke en functionele luister en spreekvaardigheden?.............................24
5.3.3 Impliciet en expliciet werken aan spreek- en luistervaardigheid?...........................................26
5.3.4 Hoe ondersteun je luister- en spreekvaardigheid en creëer je kansen tot reflectie? 1 ste
driehoek........................................................................................................................................... 26
5.3.5 Hoe werk je (inter)actief aan luisteren en spreken?................................................................27
5.4 Mondelinge taalvaardigheid breed evalueren...............................................................................28
5.4.1 Spreken breed evalueren........................................................................................................ 28
5.4.2 Luisteren breed evalueren...................................................................................................... 28
5.4.3 Gesprekken voeren breed evalueren......................................................................................28
5.5 Inspelen op verschillen tussen leerlingen.....................................................................................28
5.6 Hoe werk je als school samen aan mondelinge vaardigheden?....................................................29
5.7 Mythes en misverstanden over mondelinge taalvaardigheid........................................................29
6 WOORDVERWERVING...................................................................................................30
6.1 Wat is woordverwerving en waarom zetten we in op woordverwerving........................................30
6.1.1 Grote verschillen tussen leerlingen......................................................................................... 30
6.2 Hoe verloopt woordverwerving?................................................................................................... 31
6.2.1 De relatie tussen natuurlijke woordverwerving en woordenschatlijst......................................31
6.2.2 Alledaagse taal en schooltaal.................................................................................................32
6.3 Hoe werk je taalkrachtig aan woordverwerking bij alle leerlingen?...............................................33
6.3.1 Stimuleer een positief-talige grondhouding op vlak van woordverwerving.............................33
6.3.2 Ontwikkel woordbegrip in een betekenisvolle context............................................................33
6.3.3 Ga functioneel en interactief met woorden aan de slag..........................................................34
6.3.4 Zet zowel impliciet als expliciet in op woordverwerving.........................................................34
6.3.5 Ondersteun het woordproces op verschillende manieren.......................................................36
6.3.6 Herhaal gespreid en gevarieerd met tijd voor reflectie..........................................................37
6.4 Woordverwerving breed evalueren............................................................................................... 37
6.4.1 Woordverwerving evalueer je bij voorkeur procesgericht.......................................................38
6.4.2 Welke evaluatievormen zijn dan geschikt om woordenschatontwikkeling in kaart te brengen38
6.5 Inspelen op verschillen tussen leerlingen.....................................................................................38
6.6 Hoe werk je als school samen aan woordverwerking....................................................................38
6.7 Mythes en misverstanden............................................................................................................. 39
2
,7 LITERAIRE ANALYSES.................................................................................................... 40
7.1 Leesbevordering........................................................................................................................... 40
7.2 Personages................................................................................................................................... 40
7.2.1 Personen vs personages......................................................................................................... 40
7.3 Vertelstandpunt............................................................................................................................ 40
7.4 Tijd................................................................................................................................................ 40
7.5 Thematiek..................................................................................................................................... 41
7.6 Illustraties..................................................................................................................................... 41
7.7 Ruimte.......................................................................................................................................... 41
7.8 Stijl................................................................................................................................................ 41
7.9 Verhaal en werkelijkheid............................................................................................................... 41
7.10 De genres in kinderliteratuur...................................................................................................... 42
7.10.1 Hier en nu verhalen.............................................................................................................. 42
7.10.2 Historische verhalen............................................................................................................. 42
7.10.3 Oorlogsverhalen.................................................................................................................... 43
7.10.4 Verhalen over andere culturen..............................................................................................43
7.10.5 Detective verhalen................................................................................................................ 43
7.10.6 Sprookjes.............................................................................................................................. 44
7.10.7 Fantasieverhalen................................................................................................................... 44
7.10.8 Griezelverhalen..................................................................................................................... 44
7.10.9 Science ficton....................................................................................................................... 45
7.10.10 Dierenverhalen.................................................................................................................. 45
7.11 De functies van jeugdliteratuur................................................................................................... 46
7.11.1 Ontspannende functie........................................................................................................... 46
7.11.2 Informatieve functie.............................................................................................................. 46
7.11.3 Zingevende functie............................................................................................................... 46
7.11.4 Emotieve functie................................................................................................................... 47
7.11.5 Creatieve functie.................................................................................................................. 47
7.11.6 Literair-esthetische functie................................................................................................... 47
8 INTERACTIEF VOORLEZEN............................................................................................. 48
8.1 Voorlezen in de klas...................................................................................................................... 48
8.2 Vaardigheden................................................................................................................................ 49
8.3 Interactief voorlezen is…?............................................................................................................. 49
8.4 Expressief lezen............................................................................................................................ 51
1.1
3
, 1. WERKEN AAN TAALCOMPETENTIE
1.1 Taal als motor
Lagere school = ontwikkeling
- Niet enkel lezen, schrijven, rekenen
- Ook cognitief, sociaal-emotioneel, creatief
- Kennis over de wereld, sociale vaardigheden, maatschappelijke relevante vaardigheden
BREDE basisvorming = KERN opdracht lager onderwijs
Alle kinderen maximale kansen ongeacht
- Beginsituatie
- Sociaaleconomische achtergrond
- Leerpotentieel
Systematische kennisopbouw + brede persoonsontwikkeling gelijke onderwijskansen
- Leraar = fundamenteel
Ontwikkeling begint en stopt niet aan de schoolpoort
- Op school
- Thuis
- En tijdens (buitenschoolse) activiteiten
Investeren in krachtige partnerschappen
- Ouders
- Organisaties buiten de school
Klas ≠ eiland
- Leergebieden/vakdisciplines niet los van elkaar
- Leerinhouden uit ≠ leergebieden/vakdisciplines verbindingen + samenhang
doorlopende leerlijnen
- Combinatie kennis, vaardigheden en attitudes
o = Geïntegreerde aanpak
Taal
- = Sleutelrol
- Motor van leren
o Nodig om nieuwe kennis op te bouwen
o Om na te denken
o Om zich uit te drukken
o Voor interactie met anderen
1.2 Geïntegreerd werken aan taal in de lagere school
Praktijkproevertje (p. 24):
- Rijk thema + aansluiting bij leefwereld
- Ruimte voor betekenisvol taalgebruik in ≠ contexten
- Taal actief inzetten
- Taalinhouden niet los van leerinhouden andere leergebieden/ vakdisciplines
Taal is niet enkel het middel om te leren, maar ook de inhoud van het leren.
Leeractiviteiten sluiten op elkaar aan samenhangend geheel
Taal is onmisbaar in dit leerproces
- Om ideeën te verwoorden
- Om na te denken
- Om kennis te delen
Samenhang = rijkere leerervaringen + diepere taalontwikkeling
4
