Leer- en onderwijsproblemen
HERKANSING
College 1; introductie en onderwijssysteem
Inclusief onderwijs, met twee internationale verdragen
Salamanca statement UNESCO (1994)
- Elk kind heeft fundamenteel recht op onderwijs
- Onderwijssystemen moeten rekening houden met de brede diversiteit aan
eigenschappen en behoeften van leerlingen
- Kinderen met speciale onderwijsbehoeften moeten toegang hebben tot reguliere
scholen
VN-verdrag mensen met een handicap (2006);
- Artikel 24
- Personen met een handicap hebben toegang tot inclusief hoogwaardig gratis
onderwijs
Passend onderwijs:
- Streven: in 2035 volledig inclusief onderwijs
- In NLD geen inclusief, maar passend onderwijs (dus; nu hebben we geen inclusief
maar passend onderwijs, en het streven is inclusief).
- We kennen nu dus passend onderwijs; elke leerling een passende plek binnen het
regulier of specialistisch onderwijs
- Primair: Speciaal basisonderwijs (sbo) en speciaal onderwijs (so)
- Secundair: Praktijkonderwijs (pro) en Voortgezet speciaal onderwijs (vso)
Verschil sbo en so
- Problematiek (zie Bijstra et al., 2023)
- sbo lichtere problematiek
- so zwaarde problematiek, en problematiek van een andere aard
(specialistische vorm van ondersteuning nodig)
- 4,8% van leerlingen op het s(b)o in 2023
- so relatief meer jongens
- Wetgeving en kerndoelen
- sbo Wet Primair Onderwijs; streeft dus naar zelfde leerdoelen als regulier
onderwijs, en doel is dus ook doorstromen naar regulier onderwijs.
- so Wet op Expertisecentra
(v)so clusters
- Cluster 1: Visuele beperking (minst voorkomend)
- Cluster 2: Auditieve beperking; TOS (op een na minst voorkomend)
- Cluster 3: Lichamelijk-/cognitief beperkt (meest voorkomend en toenemend)
- Cluster 4: Psychische stoornis/gedrag (veel voorkomend, wel minder geworden
afgelopen jaren)
,Passend onderwijs: Wet passend onderwijs (2014)
- Organisatie in samenwerkingsverbanden
- Decentralisatie van budgetten
- Decentralisatie van bevoegdheden
- Zorgplicht
Samenwerkingsverband (SWV)
(per regio; makkelijk kennis en expertise uitwisselen, en makkelijk overdragen)
- Regulier onderwijs
- Speciaal basisonderwijs (SBO)
- Speciaal onderwijs Cluster 3 en Cluster 4
Speciaal onderwijs Cluster 1 en Cluster 2 worden landelijk geregeld.
Verschillende ondersteuningsvormen (piramidevorm)
- Niveau 3 (topje piramide); extra ondersteuning (specialistisch).
Een kind krijgt specialistische ondersteuning in het speciaal (basis)onderwijs (met
toelaatbaarheidsverklaring van het samenwerkingsverband).
- Niveau 2; extra ondersteuning.
Een kind krijgt extra ondersteuning, die de reguliere basisschool samen met het
samenwerkingsverband organiseert (zo veel mogelijk binnen eigen school)
- Niveau 3; basisondersteuning.
Een kind krijgt basisondersteuning in de eigen groep op de eigen reguliere
basisschool. De eigen reguliere basisschool voert op ‘eigen kracht’ een licht
curatieve interventie uit voor een kind (voor bv dyslexie).
Een samenwerkingsverband bepaalt wat onder de basisondersteuning valt; kan dus per
regio verschillen. Dit werd altijd opgenomen in een ‘schoolondersteuningsprofiel’, maar sinds
2025 wordt dit opgenomen in de schoolgids (SOP) (goed voor zicht van het SWV, maar ook
voor ouders).
Om van basisondersteuning naar extra ondersteuning te gaan, is een OPP nodig.
Om van extra ondersteuning naar extra ondersteuning specialistisch te gaan (niveau 2 naar
niveau 3) is een toelaatbaarheidsverklaring (TLV) nodig, met specialisten (orthopedagogen)
in overleg met ouders.
Ontwikkelingsperspectiefplannen
- Doel: doelgericht plannen van extra ondersteuning op basis van hoge en realistische
verwachtingen (maximale wat een leerling kan halen met ondersteuning) samen met
de ouders en leerling
- Bevat 3 elementen (vastgelegd in Wet passend onderwijs artikel 34.7)
1. Verwachte uitstroombestemming met onderbouwing
- VSO-arbeidsmarktgericht of praktijkonderwijs (dus; startkwalificatie
niet echt haalbaar, dus onderwijs gericht op functionele vaardigheden)
- Vmbo-bb/kb of vmbo-gl/tl (eventueel met lwoo)
- Havo, vwo of VSO-vervolgonderwijs
, 2. Belemmerende en bevorderende factoren
- Onderwijs (school/leerkracht)
- Leerling
- Omgeving
3. Beschrijving van te bieden ondersteuning (handelingsdeel).
Wanneer OPP opstellen?
- Binnen 6 weken door de school na start van extra ondersteuning, of binnen 6 weken
na aanmelding als er al duidelijk is dat extra ondersteuning nodig heeft.
- Welke leeftijd? Vroeg ingrijpen (e.g. Heckman, 2000), Onzekerheid (e.g. Frans et al.,
2018, Keuning en Visser, 2013).
Moeilijk; als het om een jonge leeftijd gaat is het moeilijk om uitstroombestemming te
voorspellen (vroeg ingrijpen en onzekerheid).
- Voorlopig karakter van een OPP om die reden; constante bijstelling en evaluatie
nodig, zeker bij vroege leeftijd.
- Intensiveren vs dispenseren
Dispenseren; verwachtingen bijstellen (bv iemand mag een rekenmachine als hulp),
maar dispenseren moet volgens OPP een laatste redmiddel zijn; focus op
intensiveren; proberen niveau toch omhoog te krijgen.
Opstellen van doelen (handelingsdeel)
- Per leergebied (alleen op de gebieden waarbij extra ondersteuning wordt
ontvangen).
- Specifieke en overstijgende doelen
- Ouders hebben instemmingsrecht, leerlingen hebben hoorrecht (moeten dus
gehoord worden, maar hoeft niet ‘perse’ mee ingestemd te worden).
- SMART(I/O) (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch, Tijdgebonden,
Inspirerend, Onderwijsbaar)
Opbouw van het vak; Onderwijssysteem bestaat uit leergebied-specifiek en
leergebied-overstijgend.
Leergebied-specifiek; leerproblemen
- Taalontwikkeling
- Leesproblemen
- Rekenen
Leergebied-overstijgend: onderwijsproblemen
- Werkhouding/taakgerichtheid
- Gedragsproblemen
- Sociale relaties
Referentiekaders SLO
- Fundamenteel niveau (F1) (uitstroomniveau
vbmo-bb/kb; niveau moet door 85% van de
leerlinge behaald worden, praktijk behaalt
95%).
- Streefniveau (S1) (vmbo-tl/havo/vwo); wordt
behaald door ongeveer 65% van de leerlingen
, Evaluatie doelen; wettelijk verplicht om minimaal 1x per jaar opgestelde doelen te
evaluareren. Tussentijds monitoren van die doelen niet verplicht, wel aan te raden.
- Inhoudelijke tussendoelen gehaald? Met methodegebonden toetsen of observaties.
- Geplande vaardigheidsgroei gehaald? Meten met methodeongebonden toetsen
(LVS)
- Is het nodig om aanbod en/of verwachtingen bij te stellen?
Effect van passend onderwijs
- Ledoux (2021)
- Verwachtingen van tevoren; reductie aantal thuiszitters, en meer leerlingen in het
reguliere onderwijs.
- Zorgen; aandacht aan zorgleerlingen ten koste van andere kinderen
- Realisatie:
- Zorgen over beschikbare aandacht lijken ongegrond; het effect is niet
gevonden dat meer aandacht voor kinderen met extra ondersteuning zorgen
voor minder aandacht voor kinderen zonder extra ondersteuning.
- Aantal thuiszitters niet gereduceerd; waarschijnlijk door betere registratie door
de zorgplicht.
- Initiële daling van instroom S(B)O, van tijdelijke aard, na 2016 zelfs een groei;
kan te maken hebben doordat scholen plaatsing hebben uitgesteld.
En; de daling begon al sinds vereveningsbedragen bekend werden.
- Overige effecten:
- Prestatie van leerlingen met ondersteuningsbehoefte blijft achter; verschil is
dus niet kleiner geworden en er komen niet meer mensen vanuit SBO naar
regulier onderwijs (en vanuit SO opzich ook niet, maar daar is minder goed
wat over te zeggen).
- Leerlingen voelen zich goed geholpen
- Problemen:
- Doel niet gedefinieerd
- Doelgroep onduidelijk
- Onvolledige data
- Geen nulmeting
- Wisselend beleid
Werkt passend onderwijs??
Moeilijk om te zeggen; afhankelijk per samenwerkingsverband, beleid, effecten, etc.
Voordelen blijven wel uit; geen grote toename in het reguliere onderwijs, maar ook weinig
zorgen zichtbaar in de praktijk.
HERKANSING
College 1; introductie en onderwijssysteem
Inclusief onderwijs, met twee internationale verdragen
Salamanca statement UNESCO (1994)
- Elk kind heeft fundamenteel recht op onderwijs
- Onderwijssystemen moeten rekening houden met de brede diversiteit aan
eigenschappen en behoeften van leerlingen
- Kinderen met speciale onderwijsbehoeften moeten toegang hebben tot reguliere
scholen
VN-verdrag mensen met een handicap (2006);
- Artikel 24
- Personen met een handicap hebben toegang tot inclusief hoogwaardig gratis
onderwijs
Passend onderwijs:
- Streven: in 2035 volledig inclusief onderwijs
- In NLD geen inclusief, maar passend onderwijs (dus; nu hebben we geen inclusief
maar passend onderwijs, en het streven is inclusief).
- We kennen nu dus passend onderwijs; elke leerling een passende plek binnen het
regulier of specialistisch onderwijs
- Primair: Speciaal basisonderwijs (sbo) en speciaal onderwijs (so)
- Secundair: Praktijkonderwijs (pro) en Voortgezet speciaal onderwijs (vso)
Verschil sbo en so
- Problematiek (zie Bijstra et al., 2023)
- sbo lichtere problematiek
- so zwaarde problematiek, en problematiek van een andere aard
(specialistische vorm van ondersteuning nodig)
- 4,8% van leerlingen op het s(b)o in 2023
- so relatief meer jongens
- Wetgeving en kerndoelen
- sbo Wet Primair Onderwijs; streeft dus naar zelfde leerdoelen als regulier
onderwijs, en doel is dus ook doorstromen naar regulier onderwijs.
- so Wet op Expertisecentra
(v)so clusters
- Cluster 1: Visuele beperking (minst voorkomend)
- Cluster 2: Auditieve beperking; TOS (op een na minst voorkomend)
- Cluster 3: Lichamelijk-/cognitief beperkt (meest voorkomend en toenemend)
- Cluster 4: Psychische stoornis/gedrag (veel voorkomend, wel minder geworden
afgelopen jaren)
,Passend onderwijs: Wet passend onderwijs (2014)
- Organisatie in samenwerkingsverbanden
- Decentralisatie van budgetten
- Decentralisatie van bevoegdheden
- Zorgplicht
Samenwerkingsverband (SWV)
(per regio; makkelijk kennis en expertise uitwisselen, en makkelijk overdragen)
- Regulier onderwijs
- Speciaal basisonderwijs (SBO)
- Speciaal onderwijs Cluster 3 en Cluster 4
Speciaal onderwijs Cluster 1 en Cluster 2 worden landelijk geregeld.
Verschillende ondersteuningsvormen (piramidevorm)
- Niveau 3 (topje piramide); extra ondersteuning (specialistisch).
Een kind krijgt specialistische ondersteuning in het speciaal (basis)onderwijs (met
toelaatbaarheidsverklaring van het samenwerkingsverband).
- Niveau 2; extra ondersteuning.
Een kind krijgt extra ondersteuning, die de reguliere basisschool samen met het
samenwerkingsverband organiseert (zo veel mogelijk binnen eigen school)
- Niveau 3; basisondersteuning.
Een kind krijgt basisondersteuning in de eigen groep op de eigen reguliere
basisschool. De eigen reguliere basisschool voert op ‘eigen kracht’ een licht
curatieve interventie uit voor een kind (voor bv dyslexie).
Een samenwerkingsverband bepaalt wat onder de basisondersteuning valt; kan dus per
regio verschillen. Dit werd altijd opgenomen in een ‘schoolondersteuningsprofiel’, maar sinds
2025 wordt dit opgenomen in de schoolgids (SOP) (goed voor zicht van het SWV, maar ook
voor ouders).
Om van basisondersteuning naar extra ondersteuning te gaan, is een OPP nodig.
Om van extra ondersteuning naar extra ondersteuning specialistisch te gaan (niveau 2 naar
niveau 3) is een toelaatbaarheidsverklaring (TLV) nodig, met specialisten (orthopedagogen)
in overleg met ouders.
Ontwikkelingsperspectiefplannen
- Doel: doelgericht plannen van extra ondersteuning op basis van hoge en realistische
verwachtingen (maximale wat een leerling kan halen met ondersteuning) samen met
de ouders en leerling
- Bevat 3 elementen (vastgelegd in Wet passend onderwijs artikel 34.7)
1. Verwachte uitstroombestemming met onderbouwing
- VSO-arbeidsmarktgericht of praktijkonderwijs (dus; startkwalificatie
niet echt haalbaar, dus onderwijs gericht op functionele vaardigheden)
- Vmbo-bb/kb of vmbo-gl/tl (eventueel met lwoo)
- Havo, vwo of VSO-vervolgonderwijs
, 2. Belemmerende en bevorderende factoren
- Onderwijs (school/leerkracht)
- Leerling
- Omgeving
3. Beschrijving van te bieden ondersteuning (handelingsdeel).
Wanneer OPP opstellen?
- Binnen 6 weken door de school na start van extra ondersteuning, of binnen 6 weken
na aanmelding als er al duidelijk is dat extra ondersteuning nodig heeft.
- Welke leeftijd? Vroeg ingrijpen (e.g. Heckman, 2000), Onzekerheid (e.g. Frans et al.,
2018, Keuning en Visser, 2013).
Moeilijk; als het om een jonge leeftijd gaat is het moeilijk om uitstroombestemming te
voorspellen (vroeg ingrijpen en onzekerheid).
- Voorlopig karakter van een OPP om die reden; constante bijstelling en evaluatie
nodig, zeker bij vroege leeftijd.
- Intensiveren vs dispenseren
Dispenseren; verwachtingen bijstellen (bv iemand mag een rekenmachine als hulp),
maar dispenseren moet volgens OPP een laatste redmiddel zijn; focus op
intensiveren; proberen niveau toch omhoog te krijgen.
Opstellen van doelen (handelingsdeel)
- Per leergebied (alleen op de gebieden waarbij extra ondersteuning wordt
ontvangen).
- Specifieke en overstijgende doelen
- Ouders hebben instemmingsrecht, leerlingen hebben hoorrecht (moeten dus
gehoord worden, maar hoeft niet ‘perse’ mee ingestemd te worden).
- SMART(I/O) (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch, Tijdgebonden,
Inspirerend, Onderwijsbaar)
Opbouw van het vak; Onderwijssysteem bestaat uit leergebied-specifiek en
leergebied-overstijgend.
Leergebied-specifiek; leerproblemen
- Taalontwikkeling
- Leesproblemen
- Rekenen
Leergebied-overstijgend: onderwijsproblemen
- Werkhouding/taakgerichtheid
- Gedragsproblemen
- Sociale relaties
Referentiekaders SLO
- Fundamenteel niveau (F1) (uitstroomniveau
vbmo-bb/kb; niveau moet door 85% van de
leerlinge behaald worden, praktijk behaalt
95%).
- Streefniveau (S1) (vmbo-tl/havo/vwo); wordt
behaald door ongeveer 65% van de leerlingen
, Evaluatie doelen; wettelijk verplicht om minimaal 1x per jaar opgestelde doelen te
evaluareren. Tussentijds monitoren van die doelen niet verplicht, wel aan te raden.
- Inhoudelijke tussendoelen gehaald? Met methodegebonden toetsen of observaties.
- Geplande vaardigheidsgroei gehaald? Meten met methodeongebonden toetsen
(LVS)
- Is het nodig om aanbod en/of verwachtingen bij te stellen?
Effect van passend onderwijs
- Ledoux (2021)
- Verwachtingen van tevoren; reductie aantal thuiszitters, en meer leerlingen in het
reguliere onderwijs.
- Zorgen; aandacht aan zorgleerlingen ten koste van andere kinderen
- Realisatie:
- Zorgen over beschikbare aandacht lijken ongegrond; het effect is niet
gevonden dat meer aandacht voor kinderen met extra ondersteuning zorgen
voor minder aandacht voor kinderen zonder extra ondersteuning.
- Aantal thuiszitters niet gereduceerd; waarschijnlijk door betere registratie door
de zorgplicht.
- Initiële daling van instroom S(B)O, van tijdelijke aard, na 2016 zelfs een groei;
kan te maken hebben doordat scholen plaatsing hebben uitgesteld.
En; de daling begon al sinds vereveningsbedragen bekend werden.
- Overige effecten:
- Prestatie van leerlingen met ondersteuningsbehoefte blijft achter; verschil is
dus niet kleiner geworden en er komen niet meer mensen vanuit SBO naar
regulier onderwijs (en vanuit SO opzich ook niet, maar daar is minder goed
wat over te zeggen).
- Leerlingen voelen zich goed geholpen
- Problemen:
- Doel niet gedefinieerd
- Doelgroep onduidelijk
- Onvolledige data
- Geen nulmeting
- Wisselend beleid
Werkt passend onderwijs??
Moeilijk om te zeggen; afhankelijk per samenwerkingsverband, beleid, effecten, etc.
Voordelen blijven wel uit; geen grote toename in het reguliere onderwijs, maar ook weinig
zorgen zichtbaar in de praktijk.
