BUITENLANDSE RECHTSTELSELS EN
TERMINOLOGIE
INHOUDSOPGAVE
Inleiding ............................................................................................................................................................................................. 4
1. Waarom een vak ‘Buitenlandse rechtsstelsels’? ................................................................................................................... 4
2. Overzicht en selectie buitenlandse rechtsstelsels ................................................................................................................. 4
3. Lessenplan ................................................................................................................................................................................. 5
4. Werkvormen .............................................................................................................................................................................. 5
5. Evaluatie………….. .................................................................................................................................................................... 5
Frans recht ......................................................................................................................................................................................... 6
1. Historische context ........................................................................................................................................................................ 6
1.1 Onderdeel van het (West-)Romeinse rijk .............................................................................................................................. 6
1.2 476: val van het West-Romeinse rijk ...................................................................................................................................... 6
1.3 8e-18e eeuw: tijdperk van de Franse Koningen .................................................................................................................. 6
1.4 Franse revolutie (1789) tot 1958 ............................................................................................................................................. 7
1.5 1958: 5e republiek (huidige regime) ...................................................................................................................................... 7
2. Rechtsbronnen .............................................................................................................................................................................. 9
2.1 Overzicht van de rechtsbronnen .......................................................................................................................................... 9
2.2 Hiërarchie der normen ......................................................................................................................................................... 13
3. Staatsstructuur en instellingen.................................................................................................................................................... 15
3.1 Scheiding der machten ligt aan de basis van de Franse staatsstructuur ....................................................................... 15
3.2 Rechterlijke macht – gerechtelijke organisatie ................................................................................................................. 15
3.3 Gastcollege Michaël Mallien - La séparation des pouvoirs et la révision constitutionnelle en France ....................... 19
La Constitution Française : les pouvoirs ................................................................................................................................ 19
Le pouvoir législatif ................................................................................................................................................................. 19
Le pouvoir exécutif ................................................................................................................................................................. 23
La revision de la constitution ................................................................................................................................................. 28
Comparaison Belgique-France ............................................................................................................................................. 29
4. Capita selecta - Laïcité .............................................................................................................................................................. 30
Duits recht ........................................................................................................................................................................................ 34
1. Historische context ...................................................................................................................................................................... 34
1.1 843: Verdrag van Verdun ..................................................................................................................................................... 34
1.2 962-1806: Eerste keizerrijk ...................................................................................................................................................... 34
1.3 1806-1871: Politieke instabiliteit ............................................................................................................................................ 35
1.4 1871-1918: Tweede keizerrijk ................................................................................................................................................ 35
1.5 1918-1933: Weimarrepubliek ................................................................................................................................................ 36
1.6 1933-1945: Nazi-Duitsland (‘Dritte Reich’) ........................................................................................................................... 36
1.7 1945-1989: Naoorlogse periode .......................................................................................................................................... 37
1.8 1989: Duitse hereniging ........................................................................................................................................................ 37
2. Rechtsbronnen ............................................................................................................................................................................ 39
1
, 2.1 Overzicht van rechtsbronnen .............................................................................................................................................. 43
2.2 Hiërarchie der normen ......................................................................................................................................................... 47
3. Staatsstructuur en instellingen.................................................................................................................................................... 50
3.1 Federalisme ........................................................................................................................................................................... 50
3.2 Republiek ............................................................................................................................................................................... 51
3.3 Wetgevende machtt ........................................................................................................................................................... 51
3.4 Rechterlijke macht ................................................................................................................................................................ 53
4. Capita selecta – Duitsland en het leger ................................................................................................................................... 56
Herhaling………… ....................................................................................................................................................................... 56
Duitsland en het leger ................................................................................................................................................................ 56
Anglo-Amerikaans recht ................................................................................................................................................................ 58
Inleiding ............................................................................................................................................................................................ 58
Civil Law en Common Law ........................................................................................................................................................ 58
Begrip ‘Anglo-Amerikaans recht’ .............................................................................................................................................. 59
Verenigd Koninkrijk .......................................................................................................................................................................... 61
1. Historische context ...................................................................................................................................................................... 61
1.1 < 11e eeuw: zwak centraal gezag, grote rechtsverscheidenheid................................................................................... 61
1.2 1066: Slag bij Hastings ........................................................................................................................................................... 61
1.3 Common Law........................................................................................................................................................................ 61
1.4 Vanaf 12e eeuw: ontwikkeling common law d.m.v. koninklijke rechtspraak ................................................................. 61
1.5 Opkomst en ontwikkeling van equity ................................................................................................................................. 62
1.6 Versmelting common law en equity law............................................................................................................................ 63
1.7 Latere evoluties ..................................................................................................................................................................... 63
2. Rechtsbronnen ............................................................................................................................................................................ 64
2.1 Overzicht van de rechtsbronnen ........................................................................................................................................ 64
2.2 Hiërarchie der normen ......................................................................................................................................................... 67
3. Staatsstructuur en instellingen.................................................................................................................................................... 69
3.1 Verenigd Koninkrijk als gedecentraliseerde eenheidsstaat ............................................................................................. 69
3.2 parlementaire monarchie .................................................................................................................................................... 70
3.3 separation of powers/scheiding der machten.................................................................................................................. 70
Wetgevende macht/legislative power ................................................................................................................................ 71
Uitvoerende macht/executive power ................................................................................................................................. 71
Rechterlijke macht/judicial power ........................................................................................................................................ 72
4. Caput selectum – Rechterlijke rechtsvinding ........................................................................................................................... 73
Verenigde Staten ............................................................................................................................................................................ 76
1. Historische context ...................................................................................................................................................................... 76
1.1 Vanaf 16e eeuw: kolonisatie ................................................................................................................................................ 76
1.2 Spanningen rond jaren 1760 ................................................................................................................................................ 76
1.3 1776: afscheuring van 13 oostelijke staten van Groot-Brittannië ..................................................................................... 76
1.4 Receptie common law ........................................................................................................................................................ 76
1.5 18e-19e eeuw: langdurig uitbreidingsproces met geleidelijke toevoeging van nieuwe staten ................................... 77
1.6 1861-1865: Amerikaanse burgeroorlog (Civil War) ............................................................................................................ 77
1.7 Positie van de Afro-Amerikaanse bevolking na de Amerikaanse burgeroorlog (Civil war) ......................................... 78
2
,2. Rechtsbronnen ............................................................................................................................................................................ 79
2.1 Overzicht van de rechtsbronnen ........................................................................................................................................ 79
2.2 Hiërarchie der normen ......................................................................................................................................................... 84
3. Staatsstructuur en instellingen.................................................................................................................................................... 85
3.1 Verenigde Staten van Amerika als federale staat ............................................................................................. 85
3.2 Bevoegdheidsverdeling ....................................................................................................................................................... 85
3.3 Scheiding der machten ....................................................................................................................................................... 86
3.4 Wetgevende macht ............................................................................................................................................. 86
3.5 Uitvoerende macht .............................................................................................................................................................. 87
3.6 Rechterlijke macht – gerechtelijke organisatie ................................................................................................................. 88
4. Caput selectum – Scheiding der machten .............................................................................................................................. 90
Reflectie: grendels tegen een autoritaire staat ........................................................................................................................... 96
Gastcollege – chinees recht: History, Legal Philosophy, Legal System and Digital Regulation in Mainland China ............. 97
introduction …………………………………………………………………………………………………………………………………...97
1. History of Chinese law ............................................................................................................................................................ 97
2. Legal philosophies in Ancient China..................................................................................................................................... 97
3. Modern Chinese legal system ............................................................................................................................................... 97
4. China’s digital law .................................................................................................................................................................. 98
5. Digital human rights concerns ............................................................................................................................................... 98
Gastcollege - Nederlands recht (prof . Dr. Bram Akkermans) .................................................................................................. 100
Zuid-Afrikaans recht (COIL project) ............................................................................................................................................. 103
Introductie tot het rechtssysteem ........................................................................................................................................... 103
1. normproductie – instellingen en rechtsbronnen............................................................................................................ 103
2. Conflict resolution/geschillenbeslechting ...................................................................................................................... 104
Electronic and smart contracts ............................................................................................................................................... 104
1. wat zijn de vereisten voor contractvorming? ................................................................................................................ 104
2. Wat zijn elektronische contracten en smart contracts? Wat is het verschil? ............................................................. 105
3. Welke rechtskaders gelden voor elektronische contracten ........................................................................................ 105
4. In welke mate gelden gewone contractregels voor e-contracten? ......................................................................... 105
5. Zijn er speciale regels voor B2C elektronische contracten .......................................................................................... 105
6. Hoe worden elektronische handtekeningen gereguleerd? ........................................................................................ 105
7. worden Smart contracts door hetzelfde kader geregeld? .......................................................................................... 106
8. Zijn smart contracts geldig en afdwingbaar? ............................................................................................................... 106
Vergelijking………. .................................................................................................................................................................... 106
3
, INLEIDING
1. WAAROM EEN VAK ‘BUITENLANDSE RECHTSSTELSELS’?
• Invloed buitenlands recht op Belgisch recht
• Context internationalisering en toenemende mobiliteit
o Belang van Europees recht. Wisselwerking tussen nationaal en supranationaal recht
o Eenmaking en harmonisatie (dwingend of als model)
o Toepassing buitenlands recht (bv. IPR → internationaal privaatrecht)
• Jurist zijn = kritisch het recht in vraag durven stellen
o Creatieve oplossingen en inspiratie zoeken
o Bewust zijn van de relativiteit van het recht
• Rechtsvergelijkend onderzoek
• Inzicht in de wereld en de actualiteit
2. OVERZICHT EN SELECTIE BUITENLANDSE RECHTSSTELSELS
• Focus op 3 rechtstelsels
o Frans recht
o Duits recht
o Anglo-Amerikaans recht (Verenigd Koninkrijk en Verenigde Staten)
• Waarom?
o Vergelijkbaarheid
o Invloed
• Vergelijkbaarheid Frans, Duits en Anglo-Amerikaans recht t.o.v. Belgisch recht
o Klassieke indeling in rechtsfamilies:
▪ Europees-continentale rechtsstelsels of de civil law-groep
• Romaanse rechtsstelsels (Frans recht) → type stelsel
• Germaanse rechtsstelsels (Duits recht) → type stelsel
• (Noordse of Scandinavische rechtsstelsels) “Westerse rechtsstelsels”
• (Slavische rechtsstelsels)
▪ Anglo-Amerikaanse rechtsstelsels of de common law-groep
▪ Religieuze rechtsstelsels
▪ Oosterse rechtsstelsels (vb. China en Japan)
▪ Chtonische rechtsstelsels (meer kosmologisch, holistisch)
▪ (Socialistische rechtsstelsels) → na ineenstorten van Sovjetunie verwaterd
o Relatief, onderhevig aan evolutie en meerlagig
• Invloed Frans recht → traditie van Code Civil
o Europa: o.a. België, Luxemburg, Nederland, Italië, Spanje, Portugal, Polen, Roemenië, …
o Latijns-Amerika
o Afrika
o Midden-Oosten
o Noord-Amerika: Louisiana (V.S.), Quebec (Canada)
• Invloed Duits recht
o Europa: Centraal-Europa (na val communisme), Zwitserland, Griekenland, Portugal,
Spanje
o Japan, China
o Brazilië
• Invloed Anglo-Amerikaans rechtt
o Engeland:
▪ Britse ‘Commonwealth’: V.S.,
Canada, Australië, Nieuw-Zeeland,
Pakistan, Kenia,
Zuid-Afrika, India, …
▪ Andere landen: Ierland, Israël, …
o V.S. → eigen rechtsontwikkeling:
▪ Grondwet: i.h.b. Latijns-Amerika,
maar ook elders
▪ Economisch recht: wereldwijd (bv.
competition law, bankruptcy law)
4
, • Gastcolleges over Andere buitenlandse rechtsstelsels
o Nederlands recht: prof. dr. Bram Akkermans (Maastricht University)
o Chinees recht: dr. Yibo Li (UAntwerpen)
3. LESSENPLAN
• Maandagvoormiddag:
o 10u30-13u00 in R.002
o 14u-16u in C.204
• Aantal bijzondere colleges:
o Gastcolleges
o 4 colleges vallen weg als compensatie voor COIL-project– zie Sisa
▪ Ma 2/03 – maar wel verplichte online bijeenkomst
▪ Ma 23/03
o Ma 18/05: plenair college COIL + oefeningensessie en Q&A
o Werkstudenten: digitale Q&A op 18/05, 20u
• Nadruk op on campus onderwijs → Voordelen
o Cadans lessen en discipline
o Focus
o Activerende werkvormen
o Studentenbeleving en sociaal contact
• Blended/digitale component
o Alle colleges worden opgenomen (zie Blackboard, ‘Webcolleges’)
o COIL deels via Blackboard Collaborate Ultra
o Gebruik van lesmateriaal op Blackboard tijdens de on campus colleges
4. WERKVORMEN
• Mix van hoorcolleges en activerende werkvormen
o Quid?
▪ Actieve en kritische omgang met lesmateriaal
▪ Aanloop naar masteropleiding
▪ Vorm van formatieve toetsing
o Hoe?
▪ Tekstanalyse en reflectie in kleine groepen
▪ Dialoog
▪ Vraagstelling, ook bij gastcolleges
▪ Geen of beperkte voorbereiding, wel actieve deelname
o Belang van taalcompetenties
▪ Tekstanalyse van anderstalige rechtsbronnen (Frans, Engels, Duits)
▪ Taalbegeleiding voor Duits door prof. dr. Tanja Mortelmans
(vice-decaan faculteit Letteren en Wijsbegeerte, UAntwerpen)
▪ Anderstalige gastcolleges (Engels, Frans)
• Dr. Yibo Li
• Prof. Dr. Michaël Mallien (EPHEC, Université de Namur, UAntwerpen)
▪ Internationale studentensamenwerking in het Engels: COIL
5. EVALUATIE
• Studiemateriaal: lessen, slides, documentatie en teksten op Blackboard
• PC examen, gesloten boek
o Gebruik van niet-geannoteerde buitenlandse en Belgische wetgeving is toegestaan,
in overeenstemming met de Codex Onderwijs Faculteit Rechten
o Gebruik van andere teksten (rechtspraak, rechtsleer) is niet toegestaan
• Mix tussen open vragen en meerkeuzevragen (met hogere cesuur)
• COIL:
o Deelname aan COIL is verplicht om te mogen deelnemen aan het examen
o COIL telt mee voor 1/20; het examen voor 19/20
5
, FRANS RECHT
= het ‘type-stelsel’ van de romaanse rechtsstelsel = deel van de civil law groep
1. HISTORISCHE CONTEXT
1.1 ONDERDEEL VAN HET (WEST -)ROMEINSE RIJK
• Initieel gebruiken en gewoonten van de verschillende Keltische volksstammen
• Nadien quasi-universele toepassing van het Romeinse recht
o 212 n.c.: Constitutio Antoniniana geeft Romeinse burgerrechten aan alle vrije inwoners
van het Romeinse rijk
▪ De Constitutio Antoniniana was een edict uitgevaardigd in 212 n.Chr. door keizer Caracalla,
waarmee alle vrije inwoners van het Romeinse Rijk het Romeins burgerrecht kregen.
▪ Kort samengevat: het maakte van bijna iedereen in het rijk een Romeins burger.
1.2 476: VAL VAN HET WEST -ROMEINSE RIJK
• Verbrokkeling van het grondgebied en van het recht
o Noorden: Romeins recht wordt grotendeels verdrongen
door het Bourgondische, Frankische en Normandische
gewoonterecht → lappendeken van gewoonterecht
= pays de droit coutumier
▪ Personele toepassing van het recht
▪ Vnl. mondelinge overlevering, soms opgetekend
in teksten
o Zuiden: traditie van het Romeins recht blijft grotendeels
bewaard
= pays de droit écrit
▪ Lokale koningen verzamelen de geldende
Romeinse regels en geven deze opnieuw uit
in wetboeken
▪ Migratie en gemengde huwelijken bemoeilijken
de personele toepassing van het recht
Noorden – Droit coutumier Zuiden – Droit écrit
Rechtsbron Gewoonterecht Romeins recht
Overlevering Mondeling Schriftelijk
Structuur Versnipperd (lappendeken) Meer uniform
Toepassing Persoonlijk, lokaal en verschillend Meer continuïteit van Romeins recht
1.3 8E-18E EEUW: TIJDPERK VAN DE FRANSE KONINGEN
• 8e-9e eeuw: Karel de Grote herenigde het Frankische (d.i. het West-
Romeinse) rijk
• 843: Verdrag van Verdun
o Verdeling van het Frankische rijk onder de drie zonen van
Lodewijk I, de zoon van Karel De Grote (dus verdeling onder
zijn kleinzonen)
o Creatie van het West-Frankische rijk, de voorloper van Frankrijk
• 8e-18e eeuw: tijdperk van de Franse Koningen
o 9e-16e eeuw: feodaliteit, met geleidelijke centralisatie (‘ancien
régime’)
▪ Feodaliteit: leenman krijgt beheer (incl. rechtspraak) over gebieden, in ruil voor loyaliteit en
militaire steun aan leenheer
▪ Recht blijft lang zeer verbrokkeld (pays de droit coutumier vs. pays de droit écrit)
• Koning had lange tijd zwakke positie, met weinig legislatieve bevoegdheden, wat
verbrokkeling versterkte
• Ondersteuning gewoonterecht door Franse Koningen. Bewuste strategie om afstand te
nemen van de Duitse keizers, die steunden op het Romeinse recht
6
, ▪ Beperkte eenmaking van rechtspraak door de koninklijke rechtbanken (vanaf 13 e eeuw)
• Grote invloed van het Parlement de Paris: belangrijkste Franse rechtbank
o Bevoegd voor grote delen van het grondgebied
o Interpretatie van de verschillende coutumes (= gewoontes) in het licht van de
eigen Coutume de Paris → Voorzichtige start van rechtseenmaking
o Rechters gerekruteerd uit advocaten → Pragmatische ontwikkeling van het
Franse recht (i.t.t. Duits recht: ontwikkeld door professoren aan universiteiten)
o 17e-18e eeuw: feodaliteit, maar sterkere centralisatie (‘ancien régime’)
▪ Grotere koninklijke macht. Wetgevende bevoegdheid over het hele land d.m.v. ordonnances
• Monarchie van goddelijk recht (koning gezalfd te Reims): gezag komt van boven
• Wet = wil koning = goddelijke wil (maar voortdurende spanning kerk vs. koning)
• “Absolutisme”: absolute soevereiniteit van de koning
• “L’état, c’est moi” (Lodewijk XIV)
• Gewoonterecht (droit coutumier) is theoretisch ondergeschikt aan de wet
• Zo eerste codificaties (bv. handelsrecht, zeerecht)
1.4 FRANSE REVOLUTIE (1789) TOT 1958
• Breuk met de maatschappelijke en staatkundige organisatie van het ancien régime
• Macht aan het volk: wet = wil van de natie = centraal → légicentrisme
o Légicentrisme: de opvatting dat de wet (de wetgevende macht) de hoogste en belangrijkste bron
van recht is, en dat rechters en andere autoriteiten zich strikt aan die wet moeten houden zonder die
zelf inhoudelijk te interpreteren of aan te vullen.
• Soevereiniteit van de natie
• Grote wetgevende activiteit:
o Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen (1789; preambule Grondwet)
▪ Waarden Franse revolutie: liberté, égalité, fraternité (vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid)
▪ Zeer invloedrijk; bv. voor Belgische Grondwet, Universele Verklaring van de Rechten
van de Mens (UVRM), Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM)
o Grondwet (1791): institutionele hervormingen, relatieve scheiding der machten, bescherming burger
via grondrechten
o Napoleontische codificaties: Code civil (1804), Code de procédure civil (1806), Code de commerce
(1807), Code d’instruction criminelle (1808), Code pénal (1810)
• Geen grondwettelijke controle: de facto wet boven grondwet
• Eén centrale beroepsinstantie (Tribunal de cassation) i.p.v. regionale parlementen
• Hervorming van de Franse administratie. Centralisatie blijft, maar wordt anders georganiseerd (departementen
met bestuursautonomie)
• Periode van instabiliteit. Van grondwettelijke monarchie (1791) naar Republiek (1793), maar veel achtereen-
volgende, meestal vrij kortstondige régimes
o (1ère République, 1er Empire, Restauration, Monarchie de juillet, 2ème République, 2ème Empire,
3ème République, Duitse bezetting en Vichy regime, 4ème République) → staatsvormen na Franse
Revolutie → instabiliteit
o 1er Empire (1804-1815): tijdelijke stabiliteit onder Napoleon
o 3e en 4e Republiek (1870-1940 en 1946-1958) = parlementaire, weinig stabiele
regimes, met nadruk op wetgevende macht, niet op uitvoerende macht
1.5 1958: 5 E REPUBLIEK (HUIDIGE REGIME)
• Context: onafhankelijkheidsoorlog Algerije (1954-1962) en zwakheid van de 4e Republiek brengen Generaal
Charles de Gaulle (opnieuw) aan de macht
• Nieuwe Grondwet (Constitution; 1958): nadruk op de uitvoerende macht
o Semi-presidentieel regime:
▪ Centrale rol van de Président de la République (rechtstreeks verkozen)
▪ + Premier, aangesteld door president, maar kan worden ontslagen door parlement
o Residuaire bevoegdheid bij de uitvoerende macht
7
, o Grondwettelijke controle door de Conseil constitutionnel
=> klemtoon op de uitvoerende macht, heeft de residuaire bevoegdheid → dus alles wat niet expliciet aan
andere machten/instanties is overgeheveld komt bij de bevoegdheid van de uitvoerende macht
• 1958 : 5e Republiek (huidige regime)
o Conseil constitutionnel
▪ Oorspronkelijk toezichthouder beperking domaine de la loi
• Bondgenoot van de uitvoerende macht tegen de wetgevende macht
▪ Vanaf 1971: werkelijk grondwettelijke waakhond van het bloc de constitutionnalité
• Bloc de constitutionnalité: het geheel van normen met constitutionele waarde in het
Franse rechtssysteem
o Het omvat niet alleen de Franse Grondwet van 1958
o maar ook andere teksten en principes, zoals de Verklaring van de Rechten
van de Mens en de Burger van 1789 en de Preambule van de Grondwet van
1946, die samen als referentiekader dienen voor constitutionele toetsing.
o Op naar een 6e republiek? De toekomst van de staatsvorm is een thema dat al jaren terugkeert in de
politieke debatten.
8
,2. RECHTSBRONNEN
2.1 OVERZICHT VAN DE RECHTSBRONNEN
• Onderscheid tussen bindende en gezaghebbende of aanvullende bronnen van recht
o Art. 2, vijfde lid Franse Grondwet: « Son principe est : gouvernement du peuple, par le peuple et pour le
peuple. » → Het Franse volk is slechts gebonden door de normen die het zichzelf oplegt
o Bindende bronnen van het recht: Grondwet, wetgeving, gewoonte, algemene rechtsbeginselen,
internationale verdragen of Europees recht
o Gezaghebbende of aanvullende bronnen van recht: rechtspraak en rechtsleer
• Grondwet (Constitution)
o 1791: eerste Grondwet
o 1958: huidige Grondwet (5e Republiek)
o Inhoud
▪ Staatsstructuur
• Art. 1, eerste lid: « La France est une République indivisible, laïque, démocratique et
sociale. Elle assure l'égalité devant la loi de tous les citoyens sans distinction d'origine,
de race ou de religion. Elle respecte toutes les croyances. Son organisation est
décentralisée. »
• Titre XII : Des collectivités territoriales (Articles 72 à 75-1)
o Centralisme, maar met een
gedecentraliseerde organisatie (art. 72)
o Verhouding met de Franse overzeese
gebieden (la France d’outre-mer)
• Franse overzeese gebieden (la France d’outre-mer)
▪ Grondrechten
• NIET: formele grondrechtencatalogus
• WEL: verwijzing naar referentieteksten inzake mensenrechten in de Preambule (eerste
lid)
• « Le Peuple français proclame solennellement son attachement aux Droits de l'Homme
et aux principes de la souveraineté nationale tels qu'ils ont été définis par la
Déclaration de 1789, confirmée et complétée par le préambule de la Constitution de
1946, ainsi qu'aux droits et devoirs définis dans la Charte de l'environnement de 2004. »
o Déclaration de 1789: Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen
(individuele en politieke rechten, bv. vrijheid van meningsuiting, legaliteits-
beginsel strafrecht)
o Préambule de la Constitution de 1946: Preambule bij de Grondwet van de 4 e
Republiek (moderne economische en sociale grondrechten, bv. syndicale
vrijheid, stakingsrecht)
o Charte de l'environnement de 2004 (recht op een gezond en leefbaar milieu)
o Van Grondwet naar Bloc de constitutionnalité
▪ Initieel heeft alleen de eigenlijke Grondwet grondwettelijke waarde (ook de Preambule niet)
▪ Maar onder impuls van de Conseil constitutionnel (Grondwettelijk Hof): begrip ‘Grondwet’
wordt ruim geïnterpreteerd
9
, ▪ Beslissing Conseil constitutionnel « Liberté d’association » 16/7/1971:
grondwettelijke waarde aan de Preambule en de teksten waarnaar deze verwijst
« Considérant qu’au nombre des principes fondamentaux reconnus par les lois de la
République et solennellement réaffirmés par le préambule de la Constitution il y a lieu de
ranger le principe de liberté d’association. »
▪ Huidige opvatting van het ‘bloc de constitutionnalité’
= geheel van normen met een grondwettelijke waarde waarvan de naleving wordt
verzekerd door de Conseil constitutionnel
o Van Grondwet naar bloc de constitutionnalité
▪ Constitution de 1958, inclusief Preambule, die verwijst naar
• Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen de 1789
• Préambule de la Constitution de 1946
• Charte de l'environnement de 2004
▪ « Principes fondamentaux reconnus par les lois de la République »
• Vermeld in de Preambule van de Grondwet van 1946, waarnaar wordt verwezen in de
Preambule van de huidige Grondwet.
• « Au lendemain de la victoire remportée par les peuples libres sur les régimes qui ont
tenté d'asservir et de dégrader la personne humaine, le peuple français proclame à
nouveau que tout être humain, sans distinction de race, de religion ni de croyance,
possède des droits inaliénables et sacrés. Il réaffirme solennellement les droits et libertés
de l'homme et du citoyen consacrés par la Déclaration des droits de 1789 et les
principes fondamentaux reconnus par les lois de la République. »
• Welke? (erkend als dusdanig door Conseil constitutionnel)
o Vrijheid vereniging
o Rechten van verdediging
o Individuele vrijheid
o Vrijheid onderwijs, met inbegrip van academische vrijheid
o Gewetensvrijheid
o Onafhankelijkheid van de administratieve rechtscolleges
o Exclusieve bevoegdheid administratieve rechtscolleges inz. vernietiging of
hervorming beslissingen openbare macht
o Gerechtelijke overheid als bewaker individuele vrijheid
o Bestaan strafrechtelijk gerecht voor minderjarigen
o (voorlopig) voortbestaan bijzondere wetgeving Elzas en Lotharingen
• + erkend door Conseil d’État (Raad van State): verbod op uitlevering
▪ « Principes de valeur constitutionnelle »
• Niet inbegrepen in verwijzing naar de Preambule van de Grondwet van 1946, maar
toch grondwettelijke waarde (rechtspraak Conseil constitutionnel, Conseil d’État)
• Bv. principe van de continuïteit van de staat en de openbare dienst, respect voorde
menselijke waardigheid, recht op privacy
▪ « Objectifs de valeur constitutionnelle »
• Doelstellingen van grondwettelijke waarde. Op zichzelf geen bron van rechten, maar
laten wel toe om bepaalde grondwettelijke rechten te beperken, teneinde andere
grondwettelijke rechten effectiever te maken
• Bv. bescherming van de openbare orde, de toegankelijkheid en verstaanbaarheid
van de wet, de strijd tegen fiscale fraude
• Statuut hiervan is betwist
10
TERMINOLOGIE
INHOUDSOPGAVE
Inleiding ............................................................................................................................................................................................. 4
1. Waarom een vak ‘Buitenlandse rechtsstelsels’? ................................................................................................................... 4
2. Overzicht en selectie buitenlandse rechtsstelsels ................................................................................................................. 4
3. Lessenplan ................................................................................................................................................................................. 5
4. Werkvormen .............................................................................................................................................................................. 5
5. Evaluatie………….. .................................................................................................................................................................... 5
Frans recht ......................................................................................................................................................................................... 6
1. Historische context ........................................................................................................................................................................ 6
1.1 Onderdeel van het (West-)Romeinse rijk .............................................................................................................................. 6
1.2 476: val van het West-Romeinse rijk ...................................................................................................................................... 6
1.3 8e-18e eeuw: tijdperk van de Franse Koningen .................................................................................................................. 6
1.4 Franse revolutie (1789) tot 1958 ............................................................................................................................................. 7
1.5 1958: 5e republiek (huidige regime) ...................................................................................................................................... 7
2. Rechtsbronnen .............................................................................................................................................................................. 9
2.1 Overzicht van de rechtsbronnen .......................................................................................................................................... 9
2.2 Hiërarchie der normen ......................................................................................................................................................... 13
3. Staatsstructuur en instellingen.................................................................................................................................................... 15
3.1 Scheiding der machten ligt aan de basis van de Franse staatsstructuur ....................................................................... 15
3.2 Rechterlijke macht – gerechtelijke organisatie ................................................................................................................. 15
3.3 Gastcollege Michaël Mallien - La séparation des pouvoirs et la révision constitutionnelle en France ....................... 19
La Constitution Française : les pouvoirs ................................................................................................................................ 19
Le pouvoir législatif ................................................................................................................................................................. 19
Le pouvoir exécutif ................................................................................................................................................................. 23
La revision de la constitution ................................................................................................................................................. 28
Comparaison Belgique-France ............................................................................................................................................. 29
4. Capita selecta - Laïcité .............................................................................................................................................................. 30
Duits recht ........................................................................................................................................................................................ 34
1. Historische context ...................................................................................................................................................................... 34
1.1 843: Verdrag van Verdun ..................................................................................................................................................... 34
1.2 962-1806: Eerste keizerrijk ...................................................................................................................................................... 34
1.3 1806-1871: Politieke instabiliteit ............................................................................................................................................ 35
1.4 1871-1918: Tweede keizerrijk ................................................................................................................................................ 35
1.5 1918-1933: Weimarrepubliek ................................................................................................................................................ 36
1.6 1933-1945: Nazi-Duitsland (‘Dritte Reich’) ........................................................................................................................... 36
1.7 1945-1989: Naoorlogse periode .......................................................................................................................................... 37
1.8 1989: Duitse hereniging ........................................................................................................................................................ 37
2. Rechtsbronnen ............................................................................................................................................................................ 39
1
, 2.1 Overzicht van rechtsbronnen .............................................................................................................................................. 43
2.2 Hiërarchie der normen ......................................................................................................................................................... 47
3. Staatsstructuur en instellingen.................................................................................................................................................... 50
3.1 Federalisme ........................................................................................................................................................................... 50
3.2 Republiek ............................................................................................................................................................................... 51
3.3 Wetgevende machtt ........................................................................................................................................................... 51
3.4 Rechterlijke macht ................................................................................................................................................................ 53
4. Capita selecta – Duitsland en het leger ................................................................................................................................... 56
Herhaling………… ....................................................................................................................................................................... 56
Duitsland en het leger ................................................................................................................................................................ 56
Anglo-Amerikaans recht ................................................................................................................................................................ 58
Inleiding ............................................................................................................................................................................................ 58
Civil Law en Common Law ........................................................................................................................................................ 58
Begrip ‘Anglo-Amerikaans recht’ .............................................................................................................................................. 59
Verenigd Koninkrijk .......................................................................................................................................................................... 61
1. Historische context ...................................................................................................................................................................... 61
1.1 < 11e eeuw: zwak centraal gezag, grote rechtsverscheidenheid................................................................................... 61
1.2 1066: Slag bij Hastings ........................................................................................................................................................... 61
1.3 Common Law........................................................................................................................................................................ 61
1.4 Vanaf 12e eeuw: ontwikkeling common law d.m.v. koninklijke rechtspraak ................................................................. 61
1.5 Opkomst en ontwikkeling van equity ................................................................................................................................. 62
1.6 Versmelting common law en equity law............................................................................................................................ 63
1.7 Latere evoluties ..................................................................................................................................................................... 63
2. Rechtsbronnen ............................................................................................................................................................................ 64
2.1 Overzicht van de rechtsbronnen ........................................................................................................................................ 64
2.2 Hiërarchie der normen ......................................................................................................................................................... 67
3. Staatsstructuur en instellingen.................................................................................................................................................... 69
3.1 Verenigd Koninkrijk als gedecentraliseerde eenheidsstaat ............................................................................................. 69
3.2 parlementaire monarchie .................................................................................................................................................... 70
3.3 separation of powers/scheiding der machten.................................................................................................................. 70
Wetgevende macht/legislative power ................................................................................................................................ 71
Uitvoerende macht/executive power ................................................................................................................................. 71
Rechterlijke macht/judicial power ........................................................................................................................................ 72
4. Caput selectum – Rechterlijke rechtsvinding ........................................................................................................................... 73
Verenigde Staten ............................................................................................................................................................................ 76
1. Historische context ...................................................................................................................................................................... 76
1.1 Vanaf 16e eeuw: kolonisatie ................................................................................................................................................ 76
1.2 Spanningen rond jaren 1760 ................................................................................................................................................ 76
1.3 1776: afscheuring van 13 oostelijke staten van Groot-Brittannië ..................................................................................... 76
1.4 Receptie common law ........................................................................................................................................................ 76
1.5 18e-19e eeuw: langdurig uitbreidingsproces met geleidelijke toevoeging van nieuwe staten ................................... 77
1.6 1861-1865: Amerikaanse burgeroorlog (Civil War) ............................................................................................................ 77
1.7 Positie van de Afro-Amerikaanse bevolking na de Amerikaanse burgeroorlog (Civil war) ......................................... 78
2
,2. Rechtsbronnen ............................................................................................................................................................................ 79
2.1 Overzicht van de rechtsbronnen ........................................................................................................................................ 79
2.2 Hiërarchie der normen ......................................................................................................................................................... 84
3. Staatsstructuur en instellingen.................................................................................................................................................... 85
3.1 Verenigde Staten van Amerika als federale staat ............................................................................................. 85
3.2 Bevoegdheidsverdeling ....................................................................................................................................................... 85
3.3 Scheiding der machten ....................................................................................................................................................... 86
3.4 Wetgevende macht ............................................................................................................................................. 86
3.5 Uitvoerende macht .............................................................................................................................................................. 87
3.6 Rechterlijke macht – gerechtelijke organisatie ................................................................................................................. 88
4. Caput selectum – Scheiding der machten .............................................................................................................................. 90
Reflectie: grendels tegen een autoritaire staat ........................................................................................................................... 96
Gastcollege – chinees recht: History, Legal Philosophy, Legal System and Digital Regulation in Mainland China ............. 97
introduction …………………………………………………………………………………………………………………………………...97
1. History of Chinese law ............................................................................................................................................................ 97
2. Legal philosophies in Ancient China..................................................................................................................................... 97
3. Modern Chinese legal system ............................................................................................................................................... 97
4. China’s digital law .................................................................................................................................................................. 98
5. Digital human rights concerns ............................................................................................................................................... 98
Gastcollege - Nederlands recht (prof . Dr. Bram Akkermans) .................................................................................................. 100
Zuid-Afrikaans recht (COIL project) ............................................................................................................................................. 103
Introductie tot het rechtssysteem ........................................................................................................................................... 103
1. normproductie – instellingen en rechtsbronnen............................................................................................................ 103
2. Conflict resolution/geschillenbeslechting ...................................................................................................................... 104
Electronic and smart contracts ............................................................................................................................................... 104
1. wat zijn de vereisten voor contractvorming? ................................................................................................................ 104
2. Wat zijn elektronische contracten en smart contracts? Wat is het verschil? ............................................................. 105
3. Welke rechtskaders gelden voor elektronische contracten ........................................................................................ 105
4. In welke mate gelden gewone contractregels voor e-contracten? ......................................................................... 105
5. Zijn er speciale regels voor B2C elektronische contracten .......................................................................................... 105
6. Hoe worden elektronische handtekeningen gereguleerd? ........................................................................................ 105
7. worden Smart contracts door hetzelfde kader geregeld? .......................................................................................... 106
8. Zijn smart contracts geldig en afdwingbaar? ............................................................................................................... 106
Vergelijking………. .................................................................................................................................................................... 106
3
, INLEIDING
1. WAAROM EEN VAK ‘BUITENLANDSE RECHTSSTELSELS’?
• Invloed buitenlands recht op Belgisch recht
• Context internationalisering en toenemende mobiliteit
o Belang van Europees recht. Wisselwerking tussen nationaal en supranationaal recht
o Eenmaking en harmonisatie (dwingend of als model)
o Toepassing buitenlands recht (bv. IPR → internationaal privaatrecht)
• Jurist zijn = kritisch het recht in vraag durven stellen
o Creatieve oplossingen en inspiratie zoeken
o Bewust zijn van de relativiteit van het recht
• Rechtsvergelijkend onderzoek
• Inzicht in de wereld en de actualiteit
2. OVERZICHT EN SELECTIE BUITENLANDSE RECHTSSTELSELS
• Focus op 3 rechtstelsels
o Frans recht
o Duits recht
o Anglo-Amerikaans recht (Verenigd Koninkrijk en Verenigde Staten)
• Waarom?
o Vergelijkbaarheid
o Invloed
• Vergelijkbaarheid Frans, Duits en Anglo-Amerikaans recht t.o.v. Belgisch recht
o Klassieke indeling in rechtsfamilies:
▪ Europees-continentale rechtsstelsels of de civil law-groep
• Romaanse rechtsstelsels (Frans recht) → type stelsel
• Germaanse rechtsstelsels (Duits recht) → type stelsel
• (Noordse of Scandinavische rechtsstelsels) “Westerse rechtsstelsels”
• (Slavische rechtsstelsels)
▪ Anglo-Amerikaanse rechtsstelsels of de common law-groep
▪ Religieuze rechtsstelsels
▪ Oosterse rechtsstelsels (vb. China en Japan)
▪ Chtonische rechtsstelsels (meer kosmologisch, holistisch)
▪ (Socialistische rechtsstelsels) → na ineenstorten van Sovjetunie verwaterd
o Relatief, onderhevig aan evolutie en meerlagig
• Invloed Frans recht → traditie van Code Civil
o Europa: o.a. België, Luxemburg, Nederland, Italië, Spanje, Portugal, Polen, Roemenië, …
o Latijns-Amerika
o Afrika
o Midden-Oosten
o Noord-Amerika: Louisiana (V.S.), Quebec (Canada)
• Invloed Duits recht
o Europa: Centraal-Europa (na val communisme), Zwitserland, Griekenland, Portugal,
Spanje
o Japan, China
o Brazilië
• Invloed Anglo-Amerikaans rechtt
o Engeland:
▪ Britse ‘Commonwealth’: V.S.,
Canada, Australië, Nieuw-Zeeland,
Pakistan, Kenia,
Zuid-Afrika, India, …
▪ Andere landen: Ierland, Israël, …
o V.S. → eigen rechtsontwikkeling:
▪ Grondwet: i.h.b. Latijns-Amerika,
maar ook elders
▪ Economisch recht: wereldwijd (bv.
competition law, bankruptcy law)
4
, • Gastcolleges over Andere buitenlandse rechtsstelsels
o Nederlands recht: prof. dr. Bram Akkermans (Maastricht University)
o Chinees recht: dr. Yibo Li (UAntwerpen)
3. LESSENPLAN
• Maandagvoormiddag:
o 10u30-13u00 in R.002
o 14u-16u in C.204
• Aantal bijzondere colleges:
o Gastcolleges
o 4 colleges vallen weg als compensatie voor COIL-project– zie Sisa
▪ Ma 2/03 – maar wel verplichte online bijeenkomst
▪ Ma 23/03
o Ma 18/05: plenair college COIL + oefeningensessie en Q&A
o Werkstudenten: digitale Q&A op 18/05, 20u
• Nadruk op on campus onderwijs → Voordelen
o Cadans lessen en discipline
o Focus
o Activerende werkvormen
o Studentenbeleving en sociaal contact
• Blended/digitale component
o Alle colleges worden opgenomen (zie Blackboard, ‘Webcolleges’)
o COIL deels via Blackboard Collaborate Ultra
o Gebruik van lesmateriaal op Blackboard tijdens de on campus colleges
4. WERKVORMEN
• Mix van hoorcolleges en activerende werkvormen
o Quid?
▪ Actieve en kritische omgang met lesmateriaal
▪ Aanloop naar masteropleiding
▪ Vorm van formatieve toetsing
o Hoe?
▪ Tekstanalyse en reflectie in kleine groepen
▪ Dialoog
▪ Vraagstelling, ook bij gastcolleges
▪ Geen of beperkte voorbereiding, wel actieve deelname
o Belang van taalcompetenties
▪ Tekstanalyse van anderstalige rechtsbronnen (Frans, Engels, Duits)
▪ Taalbegeleiding voor Duits door prof. dr. Tanja Mortelmans
(vice-decaan faculteit Letteren en Wijsbegeerte, UAntwerpen)
▪ Anderstalige gastcolleges (Engels, Frans)
• Dr. Yibo Li
• Prof. Dr. Michaël Mallien (EPHEC, Université de Namur, UAntwerpen)
▪ Internationale studentensamenwerking in het Engels: COIL
5. EVALUATIE
• Studiemateriaal: lessen, slides, documentatie en teksten op Blackboard
• PC examen, gesloten boek
o Gebruik van niet-geannoteerde buitenlandse en Belgische wetgeving is toegestaan,
in overeenstemming met de Codex Onderwijs Faculteit Rechten
o Gebruik van andere teksten (rechtspraak, rechtsleer) is niet toegestaan
• Mix tussen open vragen en meerkeuzevragen (met hogere cesuur)
• COIL:
o Deelname aan COIL is verplicht om te mogen deelnemen aan het examen
o COIL telt mee voor 1/20; het examen voor 19/20
5
, FRANS RECHT
= het ‘type-stelsel’ van de romaanse rechtsstelsel = deel van de civil law groep
1. HISTORISCHE CONTEXT
1.1 ONDERDEEL VAN HET (WEST -)ROMEINSE RIJK
• Initieel gebruiken en gewoonten van de verschillende Keltische volksstammen
• Nadien quasi-universele toepassing van het Romeinse recht
o 212 n.c.: Constitutio Antoniniana geeft Romeinse burgerrechten aan alle vrije inwoners
van het Romeinse rijk
▪ De Constitutio Antoniniana was een edict uitgevaardigd in 212 n.Chr. door keizer Caracalla,
waarmee alle vrije inwoners van het Romeinse Rijk het Romeins burgerrecht kregen.
▪ Kort samengevat: het maakte van bijna iedereen in het rijk een Romeins burger.
1.2 476: VAL VAN HET WEST -ROMEINSE RIJK
• Verbrokkeling van het grondgebied en van het recht
o Noorden: Romeins recht wordt grotendeels verdrongen
door het Bourgondische, Frankische en Normandische
gewoonterecht → lappendeken van gewoonterecht
= pays de droit coutumier
▪ Personele toepassing van het recht
▪ Vnl. mondelinge overlevering, soms opgetekend
in teksten
o Zuiden: traditie van het Romeins recht blijft grotendeels
bewaard
= pays de droit écrit
▪ Lokale koningen verzamelen de geldende
Romeinse regels en geven deze opnieuw uit
in wetboeken
▪ Migratie en gemengde huwelijken bemoeilijken
de personele toepassing van het recht
Noorden – Droit coutumier Zuiden – Droit écrit
Rechtsbron Gewoonterecht Romeins recht
Overlevering Mondeling Schriftelijk
Structuur Versnipperd (lappendeken) Meer uniform
Toepassing Persoonlijk, lokaal en verschillend Meer continuïteit van Romeins recht
1.3 8E-18E EEUW: TIJDPERK VAN DE FRANSE KONINGEN
• 8e-9e eeuw: Karel de Grote herenigde het Frankische (d.i. het West-
Romeinse) rijk
• 843: Verdrag van Verdun
o Verdeling van het Frankische rijk onder de drie zonen van
Lodewijk I, de zoon van Karel De Grote (dus verdeling onder
zijn kleinzonen)
o Creatie van het West-Frankische rijk, de voorloper van Frankrijk
• 8e-18e eeuw: tijdperk van de Franse Koningen
o 9e-16e eeuw: feodaliteit, met geleidelijke centralisatie (‘ancien
régime’)
▪ Feodaliteit: leenman krijgt beheer (incl. rechtspraak) over gebieden, in ruil voor loyaliteit en
militaire steun aan leenheer
▪ Recht blijft lang zeer verbrokkeld (pays de droit coutumier vs. pays de droit écrit)
• Koning had lange tijd zwakke positie, met weinig legislatieve bevoegdheden, wat
verbrokkeling versterkte
• Ondersteuning gewoonterecht door Franse Koningen. Bewuste strategie om afstand te
nemen van de Duitse keizers, die steunden op het Romeinse recht
6
, ▪ Beperkte eenmaking van rechtspraak door de koninklijke rechtbanken (vanaf 13 e eeuw)
• Grote invloed van het Parlement de Paris: belangrijkste Franse rechtbank
o Bevoegd voor grote delen van het grondgebied
o Interpretatie van de verschillende coutumes (= gewoontes) in het licht van de
eigen Coutume de Paris → Voorzichtige start van rechtseenmaking
o Rechters gerekruteerd uit advocaten → Pragmatische ontwikkeling van het
Franse recht (i.t.t. Duits recht: ontwikkeld door professoren aan universiteiten)
o 17e-18e eeuw: feodaliteit, maar sterkere centralisatie (‘ancien régime’)
▪ Grotere koninklijke macht. Wetgevende bevoegdheid over het hele land d.m.v. ordonnances
• Monarchie van goddelijk recht (koning gezalfd te Reims): gezag komt van boven
• Wet = wil koning = goddelijke wil (maar voortdurende spanning kerk vs. koning)
• “Absolutisme”: absolute soevereiniteit van de koning
• “L’état, c’est moi” (Lodewijk XIV)
• Gewoonterecht (droit coutumier) is theoretisch ondergeschikt aan de wet
• Zo eerste codificaties (bv. handelsrecht, zeerecht)
1.4 FRANSE REVOLUTIE (1789) TOT 1958
• Breuk met de maatschappelijke en staatkundige organisatie van het ancien régime
• Macht aan het volk: wet = wil van de natie = centraal → légicentrisme
o Légicentrisme: de opvatting dat de wet (de wetgevende macht) de hoogste en belangrijkste bron
van recht is, en dat rechters en andere autoriteiten zich strikt aan die wet moeten houden zonder die
zelf inhoudelijk te interpreteren of aan te vullen.
• Soevereiniteit van de natie
• Grote wetgevende activiteit:
o Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen (1789; preambule Grondwet)
▪ Waarden Franse revolutie: liberté, égalité, fraternité (vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid)
▪ Zeer invloedrijk; bv. voor Belgische Grondwet, Universele Verklaring van de Rechten
van de Mens (UVRM), Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM)
o Grondwet (1791): institutionele hervormingen, relatieve scheiding der machten, bescherming burger
via grondrechten
o Napoleontische codificaties: Code civil (1804), Code de procédure civil (1806), Code de commerce
(1807), Code d’instruction criminelle (1808), Code pénal (1810)
• Geen grondwettelijke controle: de facto wet boven grondwet
• Eén centrale beroepsinstantie (Tribunal de cassation) i.p.v. regionale parlementen
• Hervorming van de Franse administratie. Centralisatie blijft, maar wordt anders georganiseerd (departementen
met bestuursautonomie)
• Periode van instabiliteit. Van grondwettelijke monarchie (1791) naar Republiek (1793), maar veel achtereen-
volgende, meestal vrij kortstondige régimes
o (1ère République, 1er Empire, Restauration, Monarchie de juillet, 2ème République, 2ème Empire,
3ème République, Duitse bezetting en Vichy regime, 4ème République) → staatsvormen na Franse
Revolutie → instabiliteit
o 1er Empire (1804-1815): tijdelijke stabiliteit onder Napoleon
o 3e en 4e Republiek (1870-1940 en 1946-1958) = parlementaire, weinig stabiele
regimes, met nadruk op wetgevende macht, niet op uitvoerende macht
1.5 1958: 5 E REPUBLIEK (HUIDIGE REGIME)
• Context: onafhankelijkheidsoorlog Algerije (1954-1962) en zwakheid van de 4e Republiek brengen Generaal
Charles de Gaulle (opnieuw) aan de macht
• Nieuwe Grondwet (Constitution; 1958): nadruk op de uitvoerende macht
o Semi-presidentieel regime:
▪ Centrale rol van de Président de la République (rechtstreeks verkozen)
▪ + Premier, aangesteld door president, maar kan worden ontslagen door parlement
o Residuaire bevoegdheid bij de uitvoerende macht
7
, o Grondwettelijke controle door de Conseil constitutionnel
=> klemtoon op de uitvoerende macht, heeft de residuaire bevoegdheid → dus alles wat niet expliciet aan
andere machten/instanties is overgeheveld komt bij de bevoegdheid van de uitvoerende macht
• 1958 : 5e Republiek (huidige regime)
o Conseil constitutionnel
▪ Oorspronkelijk toezichthouder beperking domaine de la loi
• Bondgenoot van de uitvoerende macht tegen de wetgevende macht
▪ Vanaf 1971: werkelijk grondwettelijke waakhond van het bloc de constitutionnalité
• Bloc de constitutionnalité: het geheel van normen met constitutionele waarde in het
Franse rechtssysteem
o Het omvat niet alleen de Franse Grondwet van 1958
o maar ook andere teksten en principes, zoals de Verklaring van de Rechten
van de Mens en de Burger van 1789 en de Preambule van de Grondwet van
1946, die samen als referentiekader dienen voor constitutionele toetsing.
o Op naar een 6e republiek? De toekomst van de staatsvorm is een thema dat al jaren terugkeert in de
politieke debatten.
8
,2. RECHTSBRONNEN
2.1 OVERZICHT VAN DE RECHTSBRONNEN
• Onderscheid tussen bindende en gezaghebbende of aanvullende bronnen van recht
o Art. 2, vijfde lid Franse Grondwet: « Son principe est : gouvernement du peuple, par le peuple et pour le
peuple. » → Het Franse volk is slechts gebonden door de normen die het zichzelf oplegt
o Bindende bronnen van het recht: Grondwet, wetgeving, gewoonte, algemene rechtsbeginselen,
internationale verdragen of Europees recht
o Gezaghebbende of aanvullende bronnen van recht: rechtspraak en rechtsleer
• Grondwet (Constitution)
o 1791: eerste Grondwet
o 1958: huidige Grondwet (5e Republiek)
o Inhoud
▪ Staatsstructuur
• Art. 1, eerste lid: « La France est une République indivisible, laïque, démocratique et
sociale. Elle assure l'égalité devant la loi de tous les citoyens sans distinction d'origine,
de race ou de religion. Elle respecte toutes les croyances. Son organisation est
décentralisée. »
• Titre XII : Des collectivités territoriales (Articles 72 à 75-1)
o Centralisme, maar met een
gedecentraliseerde organisatie (art. 72)
o Verhouding met de Franse overzeese
gebieden (la France d’outre-mer)
• Franse overzeese gebieden (la France d’outre-mer)
▪ Grondrechten
• NIET: formele grondrechtencatalogus
• WEL: verwijzing naar referentieteksten inzake mensenrechten in de Preambule (eerste
lid)
• « Le Peuple français proclame solennellement son attachement aux Droits de l'Homme
et aux principes de la souveraineté nationale tels qu'ils ont été définis par la
Déclaration de 1789, confirmée et complétée par le préambule de la Constitution de
1946, ainsi qu'aux droits et devoirs définis dans la Charte de l'environnement de 2004. »
o Déclaration de 1789: Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen
(individuele en politieke rechten, bv. vrijheid van meningsuiting, legaliteits-
beginsel strafrecht)
o Préambule de la Constitution de 1946: Preambule bij de Grondwet van de 4 e
Republiek (moderne economische en sociale grondrechten, bv. syndicale
vrijheid, stakingsrecht)
o Charte de l'environnement de 2004 (recht op een gezond en leefbaar milieu)
o Van Grondwet naar Bloc de constitutionnalité
▪ Initieel heeft alleen de eigenlijke Grondwet grondwettelijke waarde (ook de Preambule niet)
▪ Maar onder impuls van de Conseil constitutionnel (Grondwettelijk Hof): begrip ‘Grondwet’
wordt ruim geïnterpreteerd
9
, ▪ Beslissing Conseil constitutionnel « Liberté d’association » 16/7/1971:
grondwettelijke waarde aan de Preambule en de teksten waarnaar deze verwijst
« Considérant qu’au nombre des principes fondamentaux reconnus par les lois de la
République et solennellement réaffirmés par le préambule de la Constitution il y a lieu de
ranger le principe de liberté d’association. »
▪ Huidige opvatting van het ‘bloc de constitutionnalité’
= geheel van normen met een grondwettelijke waarde waarvan de naleving wordt
verzekerd door de Conseil constitutionnel
o Van Grondwet naar bloc de constitutionnalité
▪ Constitution de 1958, inclusief Preambule, die verwijst naar
• Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen de 1789
• Préambule de la Constitution de 1946
• Charte de l'environnement de 2004
▪ « Principes fondamentaux reconnus par les lois de la République »
• Vermeld in de Preambule van de Grondwet van 1946, waarnaar wordt verwezen in de
Preambule van de huidige Grondwet.
• « Au lendemain de la victoire remportée par les peuples libres sur les régimes qui ont
tenté d'asservir et de dégrader la personne humaine, le peuple français proclame à
nouveau que tout être humain, sans distinction de race, de religion ni de croyance,
possède des droits inaliénables et sacrés. Il réaffirme solennellement les droits et libertés
de l'homme et du citoyen consacrés par la Déclaration des droits de 1789 et les
principes fondamentaux reconnus par les lois de la République. »
• Welke? (erkend als dusdanig door Conseil constitutionnel)
o Vrijheid vereniging
o Rechten van verdediging
o Individuele vrijheid
o Vrijheid onderwijs, met inbegrip van academische vrijheid
o Gewetensvrijheid
o Onafhankelijkheid van de administratieve rechtscolleges
o Exclusieve bevoegdheid administratieve rechtscolleges inz. vernietiging of
hervorming beslissingen openbare macht
o Gerechtelijke overheid als bewaker individuele vrijheid
o Bestaan strafrechtelijk gerecht voor minderjarigen
o (voorlopig) voortbestaan bijzondere wetgeving Elzas en Lotharingen
• + erkend door Conseil d’État (Raad van State): verbod op uitlevering
▪ « Principes de valeur constitutionnelle »
• Niet inbegrepen in verwijzing naar de Preambule van de Grondwet van 1946, maar
toch grondwettelijke waarde (rechtspraak Conseil constitutionnel, Conseil d’État)
• Bv. principe van de continuïteit van de staat en de openbare dienst, respect voorde
menselijke waardigheid, recht op privacy
▪ « Objectifs de valeur constitutionnelle »
• Doelstellingen van grondwettelijke waarde. Op zichzelf geen bron van rechten, maar
laten wel toe om bepaalde grondwettelijke rechten te beperken, teneinde andere
grondwettelijke rechten effectiever te maken
• Bv. bescherming van de openbare orde, de toegankelijkheid en verstaanbaarheid
van de wet, de strijd tegen fiscale fraude
• Statuut hiervan is betwist
10
