1 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
1. Inleiding & België avant-la-lettre
Herinneringsdossier = zelfstudie!!!
1.1. Inleiding
1.1.1. Geschiedenis(sen) van België?
Heel veel geschiedenissen geschreven over België; telkens een heel andere opvatting over waar die
geschiedenis juist start
Henri Pirenne (een van de bekendste historici ter wereld; was professor aan UGent)
Natie
“Belgen worden gekenmerkt door een continu streven naar vrijheid” (‘romantische geschiedschrijving’)
Natie & Els Witte (VUB; belangrijkste standaardwerk over politieke geschiedenis van België;
Conflict conflictmodel) => startte bij de onafhankelijkheid van de Belgische staat (1830)
- Natie als ‘lieu de mémoire’? (Belgische natie niet eerder als een herinnering?)
En nu? - Andere invalshoeken?
Welke geschiedenis in deze cursus?
- Uitgangspunt: breuklijnen
o Concept uit politieke wetenschappen – Lipset & Rokkan
(1967)
o Introductie in België door o.a. Luc Huyse
o Toepassing op geschiedenis van België door Witte,
Craeybeckx, Meynen
- Met nieuwe accenten:
o Interactie met transnationale processen
o Nationaal: constructivisme, gender, geheugen…
! Antiklerikaal ≠ antikatholiek/anti-gelovig => gericht tegen de grote wereldlijke macht en de rijkdom
van het instituut van de kerk
! De geschiedeis wordt continu gekenmerkt door contingentie, door toeval en samenloop van
omstandigheden (“In middeleeuwse steden liggen de wortels voor de Belgische onafhankelijkheid en
vandaag” => teleologie; quash)
1.1.2. Drie traditionele breuklijnen
Levensbeschouwelijke - Klerikaal vs antiklerikaal
breuklijn - Instituut van Kerk (geestelijken) vs anderen die (niet noodzakelijk
gelovig zijn) zich afzetten tegen het feit dat de kerk zo een grote
macht heeft in de sml
o “In een leken-staat mag religie geen grote macht hebben;
staat moet neutraal zijn”
,2 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
- Groot katholiek machtsblok vs GW uit 1831 met tal van vrijheden
(waaronder godsdienstige vrijheid)
- Katholieke kerk vs liberale staat & liberale groepen
o “Godsdienstvrijheid betekent dus dat de kerk sterk
ondersteund moet worden om te kunnen functioneren,
zodat men voor de Kerk kan kiezen”
o “Iedereen moet zelf kunnen kiezen”
Deze breuklijn zal bijna alle conflicten in de 19de eeuw (en stukje 20ste tot
WOI => ‘lange 19de eeuw’) bepalen
- Voorbeeld van vandaag: stedelijke vs katholieke/vrije scholen
o Gaan momenteel vrij collegiaal met elkaar om
o 70% van de middelbare scholen, zijn katholieke scholen
- Voorbeeld van vandaag: debat over euthanasie
o Niet echt meer in 2 grote blokken meer af te tekenen in
de sml
o CD&V nemen toch nog altijd een heel ander standpunt in
dan liberale/socialistische partijen op dat vlak
- Voorbeeld van vandaag: andere godsdiensten
o Sinds ontstaan van breuklijn ook veel andere religies
bijgekomen
o Bv. betoging in Wallonië door verschillende
moslimouders tegen het plan om verplichte seksuele
opvoeding te geven op school (‘Evras’)(“aan ons als
ouders om dat te doen; niet aan de staat”)
Sociaal-economische - Arbeid vs kapitaal
breuklijn - Proletariaat vs rijke fabrieksbazen
- Voorbeeld van nu: vakbonden (sociale partners) die staken tegen
bepaalde beslissingen van de OH
Communaitaire Begint laatste van de 3 door te werken, maar in de 21ste eeuw het meest
breuklijn dominant!
- Kloof tussen de twee gemeenschappen
- Typisch voor België (maar ook bijv Cataluña/Spanje, …)
o Taalminderheden die zich niet in die grote natie willen
passen
- ! België: 2 ongeveer even grote gemeenschappen die even
omvangrijk zijn
- Van meet af aan id Belgische geschiedenis
o 1830: 60% Nederlandstalig dialect, maar heel het
bestuur, cultuur, onderwijs… gebeurt in het Frans
o Leidt dan al tot taalstrijd
o Dan zijn die Nederlands-liefhebbers nog altijd voor een
eengemaakt België! (WOI als moment van radicalisering)
- Vooral Nederlandstaligen streven naar meer rechten voor de
Vlaamse taal
- Evolueert van een strijd om taal, naar een strijd om identiteit
(‘Vlaamse natie’, onafhankelijk Vlaanderen, …)
,3 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
1.1.3. Nieuwe breuklijnen sinds jaren 1960
Breuklijn model ≠ iets statisch/DE grote lijnen; ook andere breuklijnen mogelijk
- Nieuwe sociale bewegingen, one-issue-partijen
o Vredesbeweging, vrouwenbeweging, …
- Postmaterialistische breuklijn (tegen kapitalisme), ecologische breuklijn, etnische breuklijn
- Nieuwe thema’s enten zich op oude breuklijnen
o Houden het in dit boek op die 3 klassieke breuklijnen
o Alles telkens iets meer op de linker of rechter kant
! Zullen ook uitdraaien tot nieuwe politieke partijen (cf. Groen, Vlaams Blok => gestart als one-issue
partijen)
1.1.4. Breuklijnen: conflict en polarisatie
Grote conflicten zullen altijd weer tot belangrijke mate van pacificatie tot consensus gaan leiden
(typisch België)
- Adhv groot pact bezweert
o Cf. schoolstrijden => schoolpact
o Cf. taalstrijd => cultuurpact
o Cf. sociaaleconomische breuklijn => sociaalpact
- Lukt niet altijd meteen!
o Cf. Koningskwestie (op meerdere breuklijnen
tegelijk polarisatie)
o Bijna wonder dat toen België niet gebarsten is
o Koning = symbool van Belgische eenheid (in
zo’n verdeeld land kon de Koning der Belgen
niet terugkeren)
o Compromis: Koning Boudewijn (18j)
Werkt dat pacificatie- en consensusmodel (met al die pacten) wel nog?
- Vooral ovv die communautaire breuklijn… (alle andere breuklijnen hebben pacten
opgeleverd)
o Aantal eerdere pogingen al mislukt
o Cf. Egmont pact (1 vd belangrijkste communautaire akkoorden en opstap naar
staatshervorming => uiteindelijk mislukt)
- Gaat men daar kunnen blijven pacten sluiten?
o Eeuwige dovenmans discussie?
1.1.5. EEN geschiedenis van België
- Niet ‘de’…
- Door de bril van de breuklijnen
- Kritische geschiedschrijving ≠ canoniek verhaal (adhv grote centrale mijlpalen id geschiedenis)
,4 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
1.2. België avant-la-lettre
‘We moeten op zoek naar een geschiedenis van een land dat nog geen land was’ – Rolf Falter
Waar moet je beginnen? Verschillende meningen hierover
In middeleeuwse steden? Bij prehistorie (cf. Verhaal van Vlaanderen)? …
Op zoek naar genetische verbanden (voorouders)/territoria/…?
“Horum omnium fortissimi sunt Belgae” – Julius Caesar (De Bello Gallico)
“Moeten wij wel zijn” => teleologisch (klopt niet van!)
Heeft die Belgae allemaal in de pan gehakt… geen genetische/biologische link
Gebruikt als tactiek om Belgisch natie-gevoel te creëren en onderbouwen door gedeelde
geschiedenis te creëren
o Stambeeld van Ambiorix in Tongeren dan ook opgericht (19de eeuw); “Kijk eens hoe ver we
teruggaan”
o Typisch voorbeeld van herinnering; ‘bewijs dat we al duizenden jaren teruggaan’
De Bello Gallico was een propaganda-schrift van Caesar zelf!
o “Die Belgae waren mss niet zo slim, maar wel heel dapper (waardige tegenstander), en toch
heb ‘k ze wel eens rap verslaan. Kijk hoe een grote veldheer ik ben!”
“Ja maar oké mss kunnen we niet meer genetisch afstammen van de Belgae, maar die cultuur hebben
we wel nog” => ’s Lands Glorie (oude Belgen waren het begin van de Belgische beschaving, mss niet
biologisch, maar wel cultureel)
- “Een van deze stammen die in de moerassen woont, noemt met de Morinen…”
o Van begin al in 2 gedeeld
o “Mss wel de dapperste, maar niet slim genoeg om samen te werken waardoor ze de
Romeinen mss hadden verslaan”
o Vlamingen met hun botten in de klei
- “Omtrent de 4de eeuw voor Christus wordt ons land bezet door Belgische stammen”
- “Een andere Belgische Stam was die der Trevieren, die onze Ardennen bewoonden en die,
voor meer dan tweeduizend jaar, reeds wisten hoe hammen te roken…”
o Walen die al goed wisten hoe ze hesp moesten roken
! Er kan nooit 1 lineaire, rechtlijnige ontwikkeling getraceerd worden van een soort voorgeschiedenis
/ wortels van België naar België van vandaag
Contingentie, samenloop van verschillende omstandigheden en ontwikkelingen zijn wel
cruciaal geweest!
Waarschijnlijkheidsredenering; tegen-feitelijke redenering (‘Wat als?’)
o ‘Wat als Alva de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden samen had gehouden? Waren
we dan nog verenigd met ons noordelijke buren?’
o ‘Wat als Napoleon de Slag van Waterloo had gewonnen? Werden we nu dan
bestuurd vanuit Parijs? Werd het VKN dan opgericht als bufferstaat tegen Frankrijk?
Zou het verzet tegen Willem van Oranje dat de aanleiding gaf tot de Belgische
revolutie dan ontstaan zijn? …’
HET HAD ALTIJD ANDERS KUNNEN LOPEN (alles afh van omstandigheden)
,5 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
1.2.1. (Gallo-)Romeinse tijd
Belgae in de pan gehakt door Caesar & grondgebied toegevoegd aan het
Romeinse rijk => Wat is de impact van de Romeinse geschiedenis op de
(voor-)geschiedenis van België?
- Europese instellingen en beschaving (recht, politiek, cultuur,
godsdienst, infrastructuur, …)
- ‘Onze gewesten’ liggen in Romaans-Germaans grensgebied
! Taalproblematiek heeft wel iets te maken met die grenzen (‘limes’)… Grenszone van Romaans (cf.
Franse taal) en Germaans (cf. Nederlandse taal) gebied
Twee taalgebieden zitten in het Romeinse Rijk
! Romeinse recht; fundamenteel belangrijk voor allerlei rechtsbronnen id Europese sml, tot vandaag
Veel van ons burgerlijk wetboek is nog gesteund op het Romeinse recht
! Tegen het einde van het (West-)Romeinse Rijk komt het christendom op de proppen als
staatsgodsdienst
Cf. levensbeschouwelijke breuklijn (wortels van religie x staat)
1.2.2. Merovingen en Karolingen
Clovis (Frank; Meroving) laat zich dopen
Samenspel religie x staat
Christelijke religie wordt cruciaal in het legitimeren van politieke macht (leiders
krijgen rechtstreeks hun macht van God)
Cf. Karel de Grote die door de Paus werd gekroond als keizer
Waarom was het Frankische Rijk zo een belangrijk rijk? 3 grote redenen;
- Hele systeem van feodaliteit (met de samenhang van staat en katholieke godsdienst) zal
1.000 jaar lang stand houden
,6 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
o = Grote piramide met vanboven de vorst en daaronder een heel systeem vazallen en
leenmannen; diegene lager in de piramide zal belasting betalen en trouw zweren
o Logisch dat zo een lange periode heel veel sporen gaat nalaten!
- Standenmaatschappij
o Verschillende sociale lagen in de piramide die als een logische, normale, goddelijke
ordening dient die niemand in twijfel trekt
o Piramide in Karolingische tijd:
1) Clerus, geestelijkheid (met paus helemaal vanboven)
2) Adel, grondbezitters, leenheren & -mannen
3) Boeren (+ later ook rijke handelaars en ambachtslieden) (90% vd sml)
• = 3de stand
• Zal in opstand komen en de feodale piramide van tafel te keren
(Franse Revolutie)
- Zal verdeeld worden in 3 stukken (‘wij’ in dat
Middenrijk)
o Zal verdwijnen (opgeslokt door Franse en
Duitse ruimte)
o MAAR; zal in de hoofden voortleven van
de Bourgondische vorsten die later zullen
komen (fundamenteel op gericht om dat
Middenrijk terug te herstellen)
1.2.3. ‘Onze gewesten’ van de 10de tot de 14de eeuw
Diverse politieke territoria
Leenrechtelijk verbonden met Franse koning & Duitse keizer
Grens = Schelde (cfr. Verdeling Karolingisch rijk)
Leenmannen komen ook eens in conflict met hun leenheren;
Nicaise De Keyser, 1836
- Guldensporenslag 11/7/1302 (= Vlaamse feestdag; ‘was
een taalstrijd’… niet waar; was om grond en geld = klassenstrijd)
- Feodaal en sociaal conflict ipv nationaal/taalconflict
- Was eigenlijk niet zo een belangrijke veldslag, maar
is belangrijk gemaakt in de herinnering (cf. canon)
,7 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
Nicaise De Keyser, 1839
- Slag bij Woeringen 5/6/1288
- Feestdag van de Nederlandstalige Belgen of
Brabanders?
- Had gekund!
Belgische feestdag 21/7 (1ste koning der Belgen legt eed af op de GW); Franstalige feestdag 27/9 (Belgische revolutie)
- Zeer rijke steden vs machtige ‘vorsten’
o Succesvol verzet tegen opslorping (vooral tegen Frankrijk)
- Omstandigheden bepalen ontwikkeling van politieke-territoriale entiteiten: contingentie
o Geen voorbestemdheid tot latere onafhankelijke nationale staat
1.2.4. Bourgondische Nederlanden (15de eeuw)
Centrale instellingen in poging om samenhorigheid te vergroten (Middenrijk proberen herstellen)
- Bourgondiërs waren hertogen! Geen vorsten (geen dynastieke lijnen; wouden dat statuut wel
verkrijgen)
o Mechelen als hoofdstad van Bourgondische Rijk; ook Brugge belangrijke stad
- Staten-Generaal
- Gulden Vlies
Zal uiteindelijk toch weer mislukken… => Opnieuw contingentie
1.2.5. Habsburgse Nederlanden (16de – 18de eeuw)
Karel V (1500-1555): Erfde als hertog van Bourgondië ook de Duitse keizerskroon + Spanje (op korte
tijd groot Westers rijk + tijd van Nieuwe Wereld => ‘rijk waar zon nooit onder ging’)
- Keizer Heilig Roomse Rijk, koning van Spanje, vorst in de Nederlanden
- Verdere eenmaking Nederlanden
o Territoriaal
o Instellingen
o 1549: Pragmatieke Sanctie => geen verdeling in feodale
erfopvolging
Rijk brokkelt uiteindelijk ook uiteen… maar had gekund; dan hadden we nu deel uitgemaakt van een
wereldmacht!
,8 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
Tweede helft 16de eeuw: conflict met Habsburgse vorsten
- Centrale macht vs lokale macht
- Protestantisme vs katholicisme (‘godsdienstoorlogen’)
Loopt uit op verdeling
- N: Republiek / Verenigde Provinciën
- Z: Spaanse Nederlanden
o Vanaf 18de eeuw Oostenrijkse Nederlanden / Verlicht despotisme
Houdt ook weer geen stand… Franse Revolutie => feodale systeem van de kaart geveegd
2. Van Ancien Régime naar moderne natiestaten
Franse Revolutie = belangrijk moment dat een nieuw tijdperk inluidt
! Revolutie komt nooit alleen; in Zuidelijke Nederlanden tegelijkertijd Brabantse Omwenteling
- Opstand tegen Oostenrijkse gezag
- Jozef II = verlicht despoot
o Staat met 1 been nog in het ancien regime, maar ook met 1 been zich al beroept op
verlichtingsidealen
o Absolutistische vorst (bepaalt alles zelf), maar in zijn beleid als geïnspireerd door ideeën uit
Verlichting (scheiding kerk-staat, vrijhandel, hygiëne, armenzorg, …)
- Heel veel protest tegen zijn hervormingen & tegen de legitimiteit van zijn gezag
- Niet 1 belangengroep die in opstand kwam tegen Jozef II, maar vanuit verschillende krachten
in de sml (elk met een eigen reden en motivatie)
o Conservatieve vleugel => vooral clerus door verliezen van eigen privileges
o Progressieve vleugel => vonden dat Jozef niet ver genoeg ging
o = Monsterverbond (beetje atypisch huwelijk)
- Was felle opstand, maar is heel snel de kop weer ingeduwd
- “Hier kunnen we al de kiem zien van de latere Belgische revolutie”… teleologische lezing?
2.1. Franse tijd (1794-1814)
Overgang van ancien regime naar ‘moderne natiestaat’
- Zuidelijke Nederlanden geannexeerd door het revolutionaire Frankrijk (1792, 1794)
o Habsburgse Rijk (ruikt naar ancien regime) weg +
werden verdacht van steun te verlenen aan
contrarevolutionairen in Frankrijk
o Noordelijke gebieden veel later geannexeerd
o Het idee van de Franse Revolutie zijn veel sterker
hier (Zuidelijke Nederlanden) doordat ze zo snel
geannexeerd waren (Frankrijk grotere invloed
gehad)
- Maken deel uit van Napoleons ‘Empire’ (1804-1814)
,9 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
Afbraak Ancien Regime (handboek p. 53):
- Standenmaatschappij => maatschappij van in principe gelijke burgers
o Déclaration des droits de l’homme
- Soevereine vorsten => soevereine naties
o Dynastieke staten worden natiestaten
o Nationalisme wordt essentiële politieke kracht
o Multinationale staten in problemen
- Politiek-institutioneel systeem met particuliere vrijheden en gebruiken => eengemaakte
nationale staatsbureaucratieën
2.2. Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1830)
- Product van het Congres van Wenen (1814-1815) = de restauratie (herstel van oude
vorstelijke machten; orde herstellen + machtsevenwicht herstellen in Europa)
o Bufferstaat tegen Frankrijk
o Verleden (16de eeuw) als territoriaal model
o Willem I (huis van Oranje) als vorst
▪ Herstel legitimiteitsprincipe Ancien Régime
• Wou terugkeren naar die oude
Nederlanden van voor de
godsdienstoorlogen
▪ ‘Verlichte’ monarchie versus democratische idealen
van volkssoevereiniteit, burgerlijke rechten en
moderne vrijheden
- Gevolg: haaks op volkssoevereiniteit en ‘Belgische protonatie’
o Beslist boven de hoofden van de bevolking…
o Vanaf begin gedoemd om te falen
Oefening: Op welke manier wordt Willem I hier afgebeeld?
- Oude vorstelijke regalia; oude kenmerken van vorstelijke macht (cf.
ancien regime), waarop een vorst zich beroept om zijn legitimiteit te
claimen
- Maar kroon staat niet op zijn hoofd! Klein beetje meer op de
achtergrond dan ze in het AR zouden geweest zijn
- Voor de kroon ligt de grondwet… (cf. Jozef II => verlicht despoot)
2.2.1. Spanningen
Katholicisme vs protestantisme Godsdienst- en onderwijspolitiek Willem I
Sociaal-economische tegenstellingen (Modern) economisch en financieel beleid Willem I
Verfransing in het Zuiden Taalpolitiek Willem I
= > Parallellen met breuklijnen
, 10 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
2.2.2. Orangisme
- Orangisten steunen Willem I
- Vooral industriëlen (Gent-Luik) en hoge landadel
- Ook voorstanders tvv het Nederlands tegen de verfransing (cf. Franse bezetting)
3. De sociaal-economische stroomversnelling
pp. 80-81 & 94-98 in cursus (in 1 les gegeven met H4, dus alles staat daar)
1. Inleiding & België avant-la-lettre
Herinneringsdossier = zelfstudie!!!
1.1. Inleiding
1.1.1. Geschiedenis(sen) van België?
Heel veel geschiedenissen geschreven over België; telkens een heel andere opvatting over waar die
geschiedenis juist start
Henri Pirenne (een van de bekendste historici ter wereld; was professor aan UGent)
Natie
“Belgen worden gekenmerkt door een continu streven naar vrijheid” (‘romantische geschiedschrijving’)
Natie & Els Witte (VUB; belangrijkste standaardwerk over politieke geschiedenis van België;
Conflict conflictmodel) => startte bij de onafhankelijkheid van de Belgische staat (1830)
- Natie als ‘lieu de mémoire’? (Belgische natie niet eerder als een herinnering?)
En nu? - Andere invalshoeken?
Welke geschiedenis in deze cursus?
- Uitgangspunt: breuklijnen
o Concept uit politieke wetenschappen – Lipset & Rokkan
(1967)
o Introductie in België door o.a. Luc Huyse
o Toepassing op geschiedenis van België door Witte,
Craeybeckx, Meynen
- Met nieuwe accenten:
o Interactie met transnationale processen
o Nationaal: constructivisme, gender, geheugen…
! Antiklerikaal ≠ antikatholiek/anti-gelovig => gericht tegen de grote wereldlijke macht en de rijkdom
van het instituut van de kerk
! De geschiedeis wordt continu gekenmerkt door contingentie, door toeval en samenloop van
omstandigheden (“In middeleeuwse steden liggen de wortels voor de Belgische onafhankelijkheid en
vandaag” => teleologie; quash)
1.1.2. Drie traditionele breuklijnen
Levensbeschouwelijke - Klerikaal vs antiklerikaal
breuklijn - Instituut van Kerk (geestelijken) vs anderen die (niet noodzakelijk
gelovig zijn) zich afzetten tegen het feit dat de kerk zo een grote
macht heeft in de sml
o “In een leken-staat mag religie geen grote macht hebben;
staat moet neutraal zijn”
,2 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
- Groot katholiek machtsblok vs GW uit 1831 met tal van vrijheden
(waaronder godsdienstige vrijheid)
- Katholieke kerk vs liberale staat & liberale groepen
o “Godsdienstvrijheid betekent dus dat de kerk sterk
ondersteund moet worden om te kunnen functioneren,
zodat men voor de Kerk kan kiezen”
o “Iedereen moet zelf kunnen kiezen”
Deze breuklijn zal bijna alle conflicten in de 19de eeuw (en stukje 20ste tot
WOI => ‘lange 19de eeuw’) bepalen
- Voorbeeld van vandaag: stedelijke vs katholieke/vrije scholen
o Gaan momenteel vrij collegiaal met elkaar om
o 70% van de middelbare scholen, zijn katholieke scholen
- Voorbeeld van vandaag: debat over euthanasie
o Niet echt meer in 2 grote blokken meer af te tekenen in
de sml
o CD&V nemen toch nog altijd een heel ander standpunt in
dan liberale/socialistische partijen op dat vlak
- Voorbeeld van vandaag: andere godsdiensten
o Sinds ontstaan van breuklijn ook veel andere religies
bijgekomen
o Bv. betoging in Wallonië door verschillende
moslimouders tegen het plan om verplichte seksuele
opvoeding te geven op school (‘Evras’)(“aan ons als
ouders om dat te doen; niet aan de staat”)
Sociaal-economische - Arbeid vs kapitaal
breuklijn - Proletariaat vs rijke fabrieksbazen
- Voorbeeld van nu: vakbonden (sociale partners) die staken tegen
bepaalde beslissingen van de OH
Communaitaire Begint laatste van de 3 door te werken, maar in de 21ste eeuw het meest
breuklijn dominant!
- Kloof tussen de twee gemeenschappen
- Typisch voor België (maar ook bijv Cataluña/Spanje, …)
o Taalminderheden die zich niet in die grote natie willen
passen
- ! België: 2 ongeveer even grote gemeenschappen die even
omvangrijk zijn
- Van meet af aan id Belgische geschiedenis
o 1830: 60% Nederlandstalig dialect, maar heel het
bestuur, cultuur, onderwijs… gebeurt in het Frans
o Leidt dan al tot taalstrijd
o Dan zijn die Nederlands-liefhebbers nog altijd voor een
eengemaakt België! (WOI als moment van radicalisering)
- Vooral Nederlandstaligen streven naar meer rechten voor de
Vlaamse taal
- Evolueert van een strijd om taal, naar een strijd om identiteit
(‘Vlaamse natie’, onafhankelijk Vlaanderen, …)
,3 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
1.1.3. Nieuwe breuklijnen sinds jaren 1960
Breuklijn model ≠ iets statisch/DE grote lijnen; ook andere breuklijnen mogelijk
- Nieuwe sociale bewegingen, one-issue-partijen
o Vredesbeweging, vrouwenbeweging, …
- Postmaterialistische breuklijn (tegen kapitalisme), ecologische breuklijn, etnische breuklijn
- Nieuwe thema’s enten zich op oude breuklijnen
o Houden het in dit boek op die 3 klassieke breuklijnen
o Alles telkens iets meer op de linker of rechter kant
! Zullen ook uitdraaien tot nieuwe politieke partijen (cf. Groen, Vlaams Blok => gestart als one-issue
partijen)
1.1.4. Breuklijnen: conflict en polarisatie
Grote conflicten zullen altijd weer tot belangrijke mate van pacificatie tot consensus gaan leiden
(typisch België)
- Adhv groot pact bezweert
o Cf. schoolstrijden => schoolpact
o Cf. taalstrijd => cultuurpact
o Cf. sociaaleconomische breuklijn => sociaalpact
- Lukt niet altijd meteen!
o Cf. Koningskwestie (op meerdere breuklijnen
tegelijk polarisatie)
o Bijna wonder dat toen België niet gebarsten is
o Koning = symbool van Belgische eenheid (in
zo’n verdeeld land kon de Koning der Belgen
niet terugkeren)
o Compromis: Koning Boudewijn (18j)
Werkt dat pacificatie- en consensusmodel (met al die pacten) wel nog?
- Vooral ovv die communautaire breuklijn… (alle andere breuklijnen hebben pacten
opgeleverd)
o Aantal eerdere pogingen al mislukt
o Cf. Egmont pact (1 vd belangrijkste communautaire akkoorden en opstap naar
staatshervorming => uiteindelijk mislukt)
- Gaat men daar kunnen blijven pacten sluiten?
o Eeuwige dovenmans discussie?
1.1.5. EEN geschiedenis van België
- Niet ‘de’…
- Door de bril van de breuklijnen
- Kritische geschiedschrijving ≠ canoniek verhaal (adhv grote centrale mijlpalen id geschiedenis)
,4 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
1.2. België avant-la-lettre
‘We moeten op zoek naar een geschiedenis van een land dat nog geen land was’ – Rolf Falter
Waar moet je beginnen? Verschillende meningen hierover
In middeleeuwse steden? Bij prehistorie (cf. Verhaal van Vlaanderen)? …
Op zoek naar genetische verbanden (voorouders)/territoria/…?
“Horum omnium fortissimi sunt Belgae” – Julius Caesar (De Bello Gallico)
“Moeten wij wel zijn” => teleologisch (klopt niet van!)
Heeft die Belgae allemaal in de pan gehakt… geen genetische/biologische link
Gebruikt als tactiek om Belgisch natie-gevoel te creëren en onderbouwen door gedeelde
geschiedenis te creëren
o Stambeeld van Ambiorix in Tongeren dan ook opgericht (19de eeuw); “Kijk eens hoe ver we
teruggaan”
o Typisch voorbeeld van herinnering; ‘bewijs dat we al duizenden jaren teruggaan’
De Bello Gallico was een propaganda-schrift van Caesar zelf!
o “Die Belgae waren mss niet zo slim, maar wel heel dapper (waardige tegenstander), en toch
heb ‘k ze wel eens rap verslaan. Kijk hoe een grote veldheer ik ben!”
“Ja maar oké mss kunnen we niet meer genetisch afstammen van de Belgae, maar die cultuur hebben
we wel nog” => ’s Lands Glorie (oude Belgen waren het begin van de Belgische beschaving, mss niet
biologisch, maar wel cultureel)
- “Een van deze stammen die in de moerassen woont, noemt met de Morinen…”
o Van begin al in 2 gedeeld
o “Mss wel de dapperste, maar niet slim genoeg om samen te werken waardoor ze de
Romeinen mss hadden verslaan”
o Vlamingen met hun botten in de klei
- “Omtrent de 4de eeuw voor Christus wordt ons land bezet door Belgische stammen”
- “Een andere Belgische Stam was die der Trevieren, die onze Ardennen bewoonden en die,
voor meer dan tweeduizend jaar, reeds wisten hoe hammen te roken…”
o Walen die al goed wisten hoe ze hesp moesten roken
! Er kan nooit 1 lineaire, rechtlijnige ontwikkeling getraceerd worden van een soort voorgeschiedenis
/ wortels van België naar België van vandaag
Contingentie, samenloop van verschillende omstandigheden en ontwikkelingen zijn wel
cruciaal geweest!
Waarschijnlijkheidsredenering; tegen-feitelijke redenering (‘Wat als?’)
o ‘Wat als Alva de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden samen had gehouden? Waren
we dan nog verenigd met ons noordelijke buren?’
o ‘Wat als Napoleon de Slag van Waterloo had gewonnen? Werden we nu dan
bestuurd vanuit Parijs? Werd het VKN dan opgericht als bufferstaat tegen Frankrijk?
Zou het verzet tegen Willem van Oranje dat de aanleiding gaf tot de Belgische
revolutie dan ontstaan zijn? …’
HET HAD ALTIJD ANDERS KUNNEN LOPEN (alles afh van omstandigheden)
,5 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
1.2.1. (Gallo-)Romeinse tijd
Belgae in de pan gehakt door Caesar & grondgebied toegevoegd aan het
Romeinse rijk => Wat is de impact van de Romeinse geschiedenis op de
(voor-)geschiedenis van België?
- Europese instellingen en beschaving (recht, politiek, cultuur,
godsdienst, infrastructuur, …)
- ‘Onze gewesten’ liggen in Romaans-Germaans grensgebied
! Taalproblematiek heeft wel iets te maken met die grenzen (‘limes’)… Grenszone van Romaans (cf.
Franse taal) en Germaans (cf. Nederlandse taal) gebied
Twee taalgebieden zitten in het Romeinse Rijk
! Romeinse recht; fundamenteel belangrijk voor allerlei rechtsbronnen id Europese sml, tot vandaag
Veel van ons burgerlijk wetboek is nog gesteund op het Romeinse recht
! Tegen het einde van het (West-)Romeinse Rijk komt het christendom op de proppen als
staatsgodsdienst
Cf. levensbeschouwelijke breuklijn (wortels van religie x staat)
1.2.2. Merovingen en Karolingen
Clovis (Frank; Meroving) laat zich dopen
Samenspel religie x staat
Christelijke religie wordt cruciaal in het legitimeren van politieke macht (leiders
krijgen rechtstreeks hun macht van God)
Cf. Karel de Grote die door de Paus werd gekroond als keizer
Waarom was het Frankische Rijk zo een belangrijk rijk? 3 grote redenen;
- Hele systeem van feodaliteit (met de samenhang van staat en katholieke godsdienst) zal
1.000 jaar lang stand houden
,6 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
o = Grote piramide met vanboven de vorst en daaronder een heel systeem vazallen en
leenmannen; diegene lager in de piramide zal belasting betalen en trouw zweren
o Logisch dat zo een lange periode heel veel sporen gaat nalaten!
- Standenmaatschappij
o Verschillende sociale lagen in de piramide die als een logische, normale, goddelijke
ordening dient die niemand in twijfel trekt
o Piramide in Karolingische tijd:
1) Clerus, geestelijkheid (met paus helemaal vanboven)
2) Adel, grondbezitters, leenheren & -mannen
3) Boeren (+ later ook rijke handelaars en ambachtslieden) (90% vd sml)
• = 3de stand
• Zal in opstand komen en de feodale piramide van tafel te keren
(Franse Revolutie)
- Zal verdeeld worden in 3 stukken (‘wij’ in dat
Middenrijk)
o Zal verdwijnen (opgeslokt door Franse en
Duitse ruimte)
o MAAR; zal in de hoofden voortleven van
de Bourgondische vorsten die later zullen
komen (fundamenteel op gericht om dat
Middenrijk terug te herstellen)
1.2.3. ‘Onze gewesten’ van de 10de tot de 14de eeuw
Diverse politieke territoria
Leenrechtelijk verbonden met Franse koning & Duitse keizer
Grens = Schelde (cfr. Verdeling Karolingisch rijk)
Leenmannen komen ook eens in conflict met hun leenheren;
Nicaise De Keyser, 1836
- Guldensporenslag 11/7/1302 (= Vlaamse feestdag; ‘was
een taalstrijd’… niet waar; was om grond en geld = klassenstrijd)
- Feodaal en sociaal conflict ipv nationaal/taalconflict
- Was eigenlijk niet zo een belangrijke veldslag, maar
is belangrijk gemaakt in de herinnering (cf. canon)
,7 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
Nicaise De Keyser, 1839
- Slag bij Woeringen 5/6/1288
- Feestdag van de Nederlandstalige Belgen of
Brabanders?
- Had gekund!
Belgische feestdag 21/7 (1ste koning der Belgen legt eed af op de GW); Franstalige feestdag 27/9 (Belgische revolutie)
- Zeer rijke steden vs machtige ‘vorsten’
o Succesvol verzet tegen opslorping (vooral tegen Frankrijk)
- Omstandigheden bepalen ontwikkeling van politieke-territoriale entiteiten: contingentie
o Geen voorbestemdheid tot latere onafhankelijke nationale staat
1.2.4. Bourgondische Nederlanden (15de eeuw)
Centrale instellingen in poging om samenhorigheid te vergroten (Middenrijk proberen herstellen)
- Bourgondiërs waren hertogen! Geen vorsten (geen dynastieke lijnen; wouden dat statuut wel
verkrijgen)
o Mechelen als hoofdstad van Bourgondische Rijk; ook Brugge belangrijke stad
- Staten-Generaal
- Gulden Vlies
Zal uiteindelijk toch weer mislukken… => Opnieuw contingentie
1.2.5. Habsburgse Nederlanden (16de – 18de eeuw)
Karel V (1500-1555): Erfde als hertog van Bourgondië ook de Duitse keizerskroon + Spanje (op korte
tijd groot Westers rijk + tijd van Nieuwe Wereld => ‘rijk waar zon nooit onder ging’)
- Keizer Heilig Roomse Rijk, koning van Spanje, vorst in de Nederlanden
- Verdere eenmaking Nederlanden
o Territoriaal
o Instellingen
o 1549: Pragmatieke Sanctie => geen verdeling in feodale
erfopvolging
Rijk brokkelt uiteindelijk ook uiteen… maar had gekund; dan hadden we nu deel uitgemaakt van een
wereldmacht!
,8 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
Tweede helft 16de eeuw: conflict met Habsburgse vorsten
- Centrale macht vs lokale macht
- Protestantisme vs katholicisme (‘godsdienstoorlogen’)
Loopt uit op verdeling
- N: Republiek / Verenigde Provinciën
- Z: Spaanse Nederlanden
o Vanaf 18de eeuw Oostenrijkse Nederlanden / Verlicht despotisme
Houdt ook weer geen stand… Franse Revolutie => feodale systeem van de kaart geveegd
2. Van Ancien Régime naar moderne natiestaten
Franse Revolutie = belangrijk moment dat een nieuw tijdperk inluidt
! Revolutie komt nooit alleen; in Zuidelijke Nederlanden tegelijkertijd Brabantse Omwenteling
- Opstand tegen Oostenrijkse gezag
- Jozef II = verlicht despoot
o Staat met 1 been nog in het ancien regime, maar ook met 1 been zich al beroept op
verlichtingsidealen
o Absolutistische vorst (bepaalt alles zelf), maar in zijn beleid als geïnspireerd door ideeën uit
Verlichting (scheiding kerk-staat, vrijhandel, hygiëne, armenzorg, …)
- Heel veel protest tegen zijn hervormingen & tegen de legitimiteit van zijn gezag
- Niet 1 belangengroep die in opstand kwam tegen Jozef II, maar vanuit verschillende krachten
in de sml (elk met een eigen reden en motivatie)
o Conservatieve vleugel => vooral clerus door verliezen van eigen privileges
o Progressieve vleugel => vonden dat Jozef niet ver genoeg ging
o = Monsterverbond (beetje atypisch huwelijk)
- Was felle opstand, maar is heel snel de kop weer ingeduwd
- “Hier kunnen we al de kiem zien van de latere Belgische revolutie”… teleologische lezing?
2.1. Franse tijd (1794-1814)
Overgang van ancien regime naar ‘moderne natiestaat’
- Zuidelijke Nederlanden geannexeerd door het revolutionaire Frankrijk (1792, 1794)
o Habsburgse Rijk (ruikt naar ancien regime) weg +
werden verdacht van steun te verlenen aan
contrarevolutionairen in Frankrijk
o Noordelijke gebieden veel later geannexeerd
o Het idee van de Franse Revolutie zijn veel sterker
hier (Zuidelijke Nederlanden) doordat ze zo snel
geannexeerd waren (Frankrijk grotere invloed
gehad)
- Maken deel uit van Napoleons ‘Empire’ (1804-1814)
,9 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
Afbraak Ancien Regime (handboek p. 53):
- Standenmaatschappij => maatschappij van in principe gelijke burgers
o Déclaration des droits de l’homme
- Soevereine vorsten => soevereine naties
o Dynastieke staten worden natiestaten
o Nationalisme wordt essentiële politieke kracht
o Multinationale staten in problemen
- Politiek-institutioneel systeem met particuliere vrijheden en gebruiken => eengemaakte
nationale staatsbureaucratieën
2.2. Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1830)
- Product van het Congres van Wenen (1814-1815) = de restauratie (herstel van oude
vorstelijke machten; orde herstellen + machtsevenwicht herstellen in Europa)
o Bufferstaat tegen Frankrijk
o Verleden (16de eeuw) als territoriaal model
o Willem I (huis van Oranje) als vorst
▪ Herstel legitimiteitsprincipe Ancien Régime
• Wou terugkeren naar die oude
Nederlanden van voor de
godsdienstoorlogen
▪ ‘Verlichte’ monarchie versus democratische idealen
van volkssoevereiniteit, burgerlijke rechten en
moderne vrijheden
- Gevolg: haaks op volkssoevereiniteit en ‘Belgische protonatie’
o Beslist boven de hoofden van de bevolking…
o Vanaf begin gedoemd om te falen
Oefening: Op welke manier wordt Willem I hier afgebeeld?
- Oude vorstelijke regalia; oude kenmerken van vorstelijke macht (cf.
ancien regime), waarop een vorst zich beroept om zijn legitimiteit te
claimen
- Maar kroon staat niet op zijn hoofd! Klein beetje meer op de
achtergrond dan ze in het AR zouden geweest zijn
- Voor de kroon ligt de grondwet… (cf. Jozef II => verlicht despoot)
2.2.1. Spanningen
Katholicisme vs protestantisme Godsdienst- en onderwijspolitiek Willem I
Sociaal-economische tegenstellingen (Modern) economisch en financieel beleid Willem I
Verfransing in het Zuiden Taalpolitiek Willem I
= > Parallellen met breuklijnen
, 10 GESCHIEDENIS VAN BELGIË 2026| Camille V.
2.2.2. Orangisme
- Orangisten steunen Willem I
- Vooral industriëlen (Gent-Luik) en hoge landadel
- Ook voorstanders tvv het Nederlands tegen de verfransing (cf. Franse bezetting)
3. De sociaal-economische stroomversnelling
pp. 80-81 & 94-98 in cursus (in 1 les gegeven met H4, dus alles staat daar)
