KUNSTGESCHIEDENIS
KUNST EN POLITIEK
1. KUNST IN WOI: KUNST ALS UITDRUKKING VAN DE NATIONALE IDENTITEIT
Even vooraf: de Eerste Wereldoorlog
- Op 28 juni 1914 werd de troonopvolger van Oostenrijk-Hongarije, de prins Frans
Ferdinand, doodgeschoten in Sarajevo door Servische nationalist.
- Dit leidde tot een sneeuwbaleCect: door vooraf gesmede allianties was al snel
bijna heel Europa betrokken in de oorlog.
- De oorzaken van de oorlog waren: een steeds machtiger Duitsland die het
machtsevenwicht verstoorde, het opkomend nationalisme, de toenemende
wapenwedloop en militarisme, en het imperialisme.
- WWI was een loopgravenoorlog en dit had een zeer zware fysieke en mentale
impact op de soldaten.
1ste Wereldoorlog: 1914 – 1918 Zorg dat je je niet verward tussen deze datums,
2de Wereldoorlog: 1940 - 1945 zorg dat je het kunt plaatsen.
1.1 DE WERELD VERWELKOMT DE OORLOG
"In elk station waren borden opgehangen die de algemene mobilisatie aankondigden. De
treinen waren gevuld met verse rekruten, er wapperden spandoeken, er klonk muzieken
in Wenen trof ik de hele stad in rep en roer... Er waren optochten op straat, overal waren
er vlaggen, linten en muziek, jonge rekruten marcheerden triomfantelijk, hun gezichten
lichtten op bij het gejuich ... “ (Stefan Zweig)
In eerste instantie was iedereen enthousiast, enkel de plattelandsbevolking en de
arbeiders zagen het niet zitten.
VANWAAR DIT ENTHOUSIASME?
- Na een lange tijd van vrede, leek een oorlog iets glorieus en romantisch.
- Het opkomende nationalisme (gestimuleerd door onderwijs) zorgde voor extreem
patriottisme, vooral bij jonge mannen.
- Iedereen ging ervan uit dat de oorlog van korte duur zou zijn.
- Naarmate de oorlog vorderde, minderde het enthousiasme. De ellendige realiteit
van de loopgraven heeft komaf gemaakt met het romantische beeld van de
oorlog.
Kunstgeschiedenis sem 2 - Annelies Monseré 1
,WIE WAREN DIE ENTHOUSIASTELINGEN?
- Conservatieven en nationalisten wilden een ‘zuiverende’ oorlog om hun eigen
machtspositie veilig te stellen, én om zichzelf te bewijzen in de onvermijdelijke
‘strijd der volkeren’;
- Maar ook de stedelijke (progressieve) burgerij (inclusief pacifisten en nationale
minderheden) verklaarden massaal hun steun aan ‘de natie’.
- Studenten waren zelfs enthousiast.
- Enkel de plattelandsbevolking en de arbeiders waren sceptisch én bezorgd.
1.2 KUNSTENAARS ‘VECHTEN’ MEE
Uiteenlopende kunstenaars zoals de kubisten Georges Braque en Fernand Léger; de
expressionisten Oskar Kokoschka, August Macke, Franz Marc en Otto Dix (later: Nieuwe
Zakelijkheid); en de futurist Umberto Boccioni vochten aan het front of werkten als
verpleger achter de frontlinie.
Van wie verwacht je het enthousiasme voor de oorlog het meest, van kubisten,
futuristen of expressionisten? En waarom?
Þ Futuristen, zij zagen het voor zich, we moeten de wereld zuiveren van alle zwakke
elementen.
- Terwijl expressionisten en kubisten vooral focusten op kunst zelf (Wat moet kunst
doen? Wat is de waarde van kunst?), richtten futuristen zich op de rol van kunst in
de maatschappij. Zij geloofden dat kunst en politiek samengingen en dat kunst de
(fascistische) revolutie moest helpen realiseren.
- Ze waren enthousiast over de oorlog, omdat ze geloofden dat onrust en
vernietiging zouden leiden tot een sterker (mannelijker) Italië.
MODERNE KUNST ALS RECLAME VOOR DE OORLOG
Zien jullie dit als kunst?
Þ Kunst draagt meestal wel een boodschap. Het idee van kunst toen
was dat het je liet nadenken over dingen. Een politiek kunstwerk
laat je dan nadenken over wat is de juiste manier om hierover na te
denken. Bij propagande heb je gewon ‘bam’ dit is het, je hoeft niet
te denken.
- Kunsthistorici en kunstliefhebbers hebben weinig aandacht
besteed aan deze nationalistische fase in de kunstgeschiedenis.
- Blijkbaar vond men het pijnlijk dat deze kunstenaars zich hadden laten
meeslepen door politieke emoties die hadden geleid tot deze gruwelijke oorlog.
Het enthousiasme vervaagde snel…
Þ Door de loopgraven oorlog, heel wat soldaten zagen hier hard door af.
Kunstgeschiedenis sem 2 - Annelies Monseré 2
,KUNSTENAARS GESNEUVELD IN WERELDOORLOG I
Expressionisten August Macke, Franz Marc en Albert Weisgerber, en Futurist Umberto
Boccioni sneuvelden tijdens de oorlog.
1.3. NATIONALE VERSUS VIJANDELIJKE KUNST
Kunst werd ingezet tijdens de oorlog als een retorisch instrument. Kunst van de vijand is
geen echte kunst, ontaarde kunst, gedegenereerd, … Terwijl onze kunst is wel echte
kunst.
- Kunst speelde een niet onbelangrijke rol in de retoriek over de oorlog.
- Begin 20ste eeuw leefde het idee dat kunst een spiegel was van de nationale
volksziel, en dus een uitdrukking was van nationale verbondenheid en collectieve
identiteit (zie: Romantiek).
- De moderne, geïndividualiseerde en materialistische maatschappij werd gezien
als leeg, decadent en verziekt. De oorlog zou zuivering en genezing brengen.
- De oorzaak van deze ‘ziekte’ werd toegeschreven aan de vijand (inclusief haar
artistieke uitdrukkingen).
Þ Leven deze ideeën van kunst als uitdrukking van de natie nu nog?
Voorbeeld 1:
- De Nederlandse Staat trekt 150 miljoen euro uit voor de aankoop van het
schilderij "De Vaandeldrager" van Rembrandt.
- Volgens het Nederlandse ministerie van Cultuur behoort "De
Vaandeldrager" tot de absolute meesterwerken van Rembrandt en is het
werk onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van Nederland.
- Vaandeldragers liepen voor de troepen uit in de Tachtigjarige Oorlog, die
leidde tot de geboorte van Nederland.
Voorbeeld 2:
- Rubens wordt, zeker nu een Vlaamse canon is samengesteld, gevierd als
Vlaams kunstenaar (die geen nood had aan subsidies!).
- Maar Rubens werd reeds Duitser, Brabander, Antwerpenaar, Nederlander,
Belg en Vlaming genoemd, afhankelijk van verschillende politiek doelen.
- Wat Rubens er zelf van zou vinden? Helemaal niets. In zijn tijd dacht
niemand in termen van nationale identiteit.
Antwerps districtsburgemeester Paul Cordy (N-VA): ‘Een cultuurbeleid moet de Vlaamse
identiteit als dominant en vanzelfsprekend laten ervaren.’ (2024)
Kunstgeschiedenis sem 2 - Annelies Monseré 3
, TERUG NAAR DE EERSTE WERELDOORLOG
‘Fransen moeten zich verre houden van Duitse artistieke invloeden, het zijn de
‘hersenspinsels van een zieke geest’. (August Rodin)
Ontmenselijking van de vijand (komt zeer vaak voor tijdens
oorlogen)
Cultuur en spirituele waarden associeerde men met het eigen volk, alles wat daarmee in
strijd was, associeerde men met de vijand.
Dit leidde soms tot vreemde situaties:
- Kubisme werd door conservatieve Fransen gezien als een Duitse kunstvorm.
- Zowel in Frankrijk als in Duitsland bestreden impressionisten en
expressionisten elkaars werk als decadent en internationaal.
- Fransen beweerden dat de conservatieve Duitse keizer Wilhelm II zich liefst
kubistisch liet portretteren.
- Een Duitse kunsthistoricus beweerde dat creativiteit een uniek Duitse
eigenschap was. Daaruit volgt dat kunstenaars zoals Michelangelo of Dante
van Duitse afstamming waren.
Hoogoplopende discussies over vernielingen aan cultureel erfgoed:
- De Fransen beweerden dat de Duitsers een ‘volk van barbaren waren, zonder enig
begrip en respect voor de superieure cultuur van andere volken’
- De Duitsers beschuldigden de Fransen van barbarij door de kathedraal
van Reims – in strijd met internationale afspraken – te misbruiken als
commandopost en wapenopslag.
CONCLUSIE: KUNST EN POLITIEK IN WWI
- Net als veel andere burgers, toonden moderne kunstenaars veel enthousiasme
over de oorlog, en waren vaak bereid de oorlog te ondersteunen
- De conservatieve nationalistische elites, daarentegen, stonden vaak vijandig
tegenover moderne kunst en zagen deze kunst als bewijs van de inferieure
volksaard van de vijand
- Moderne kunstenaars gingen daar deels in mee: de moderne kunst van de vijand
was volgens hen ‘ontaard’, internationaal en decadent.
Kunstgeschiedenis sem 2 - Annelies Monseré 4
KUNST EN POLITIEK
1. KUNST IN WOI: KUNST ALS UITDRUKKING VAN DE NATIONALE IDENTITEIT
Even vooraf: de Eerste Wereldoorlog
- Op 28 juni 1914 werd de troonopvolger van Oostenrijk-Hongarije, de prins Frans
Ferdinand, doodgeschoten in Sarajevo door Servische nationalist.
- Dit leidde tot een sneeuwbaleCect: door vooraf gesmede allianties was al snel
bijna heel Europa betrokken in de oorlog.
- De oorzaken van de oorlog waren: een steeds machtiger Duitsland die het
machtsevenwicht verstoorde, het opkomend nationalisme, de toenemende
wapenwedloop en militarisme, en het imperialisme.
- WWI was een loopgravenoorlog en dit had een zeer zware fysieke en mentale
impact op de soldaten.
1ste Wereldoorlog: 1914 – 1918 Zorg dat je je niet verward tussen deze datums,
2de Wereldoorlog: 1940 - 1945 zorg dat je het kunt plaatsen.
1.1 DE WERELD VERWELKOMT DE OORLOG
"In elk station waren borden opgehangen die de algemene mobilisatie aankondigden. De
treinen waren gevuld met verse rekruten, er wapperden spandoeken, er klonk muzieken
in Wenen trof ik de hele stad in rep en roer... Er waren optochten op straat, overal waren
er vlaggen, linten en muziek, jonge rekruten marcheerden triomfantelijk, hun gezichten
lichtten op bij het gejuich ... “ (Stefan Zweig)
In eerste instantie was iedereen enthousiast, enkel de plattelandsbevolking en de
arbeiders zagen het niet zitten.
VANWAAR DIT ENTHOUSIASME?
- Na een lange tijd van vrede, leek een oorlog iets glorieus en romantisch.
- Het opkomende nationalisme (gestimuleerd door onderwijs) zorgde voor extreem
patriottisme, vooral bij jonge mannen.
- Iedereen ging ervan uit dat de oorlog van korte duur zou zijn.
- Naarmate de oorlog vorderde, minderde het enthousiasme. De ellendige realiteit
van de loopgraven heeft komaf gemaakt met het romantische beeld van de
oorlog.
Kunstgeschiedenis sem 2 - Annelies Monseré 1
,WIE WAREN DIE ENTHOUSIASTELINGEN?
- Conservatieven en nationalisten wilden een ‘zuiverende’ oorlog om hun eigen
machtspositie veilig te stellen, én om zichzelf te bewijzen in de onvermijdelijke
‘strijd der volkeren’;
- Maar ook de stedelijke (progressieve) burgerij (inclusief pacifisten en nationale
minderheden) verklaarden massaal hun steun aan ‘de natie’.
- Studenten waren zelfs enthousiast.
- Enkel de plattelandsbevolking en de arbeiders waren sceptisch én bezorgd.
1.2 KUNSTENAARS ‘VECHTEN’ MEE
Uiteenlopende kunstenaars zoals de kubisten Georges Braque en Fernand Léger; de
expressionisten Oskar Kokoschka, August Macke, Franz Marc en Otto Dix (later: Nieuwe
Zakelijkheid); en de futurist Umberto Boccioni vochten aan het front of werkten als
verpleger achter de frontlinie.
Van wie verwacht je het enthousiasme voor de oorlog het meest, van kubisten,
futuristen of expressionisten? En waarom?
Þ Futuristen, zij zagen het voor zich, we moeten de wereld zuiveren van alle zwakke
elementen.
- Terwijl expressionisten en kubisten vooral focusten op kunst zelf (Wat moet kunst
doen? Wat is de waarde van kunst?), richtten futuristen zich op de rol van kunst in
de maatschappij. Zij geloofden dat kunst en politiek samengingen en dat kunst de
(fascistische) revolutie moest helpen realiseren.
- Ze waren enthousiast over de oorlog, omdat ze geloofden dat onrust en
vernietiging zouden leiden tot een sterker (mannelijker) Italië.
MODERNE KUNST ALS RECLAME VOOR DE OORLOG
Zien jullie dit als kunst?
Þ Kunst draagt meestal wel een boodschap. Het idee van kunst toen
was dat het je liet nadenken over dingen. Een politiek kunstwerk
laat je dan nadenken over wat is de juiste manier om hierover na te
denken. Bij propagande heb je gewon ‘bam’ dit is het, je hoeft niet
te denken.
- Kunsthistorici en kunstliefhebbers hebben weinig aandacht
besteed aan deze nationalistische fase in de kunstgeschiedenis.
- Blijkbaar vond men het pijnlijk dat deze kunstenaars zich hadden laten
meeslepen door politieke emoties die hadden geleid tot deze gruwelijke oorlog.
Het enthousiasme vervaagde snel…
Þ Door de loopgraven oorlog, heel wat soldaten zagen hier hard door af.
Kunstgeschiedenis sem 2 - Annelies Monseré 2
,KUNSTENAARS GESNEUVELD IN WERELDOORLOG I
Expressionisten August Macke, Franz Marc en Albert Weisgerber, en Futurist Umberto
Boccioni sneuvelden tijdens de oorlog.
1.3. NATIONALE VERSUS VIJANDELIJKE KUNST
Kunst werd ingezet tijdens de oorlog als een retorisch instrument. Kunst van de vijand is
geen echte kunst, ontaarde kunst, gedegenereerd, … Terwijl onze kunst is wel echte
kunst.
- Kunst speelde een niet onbelangrijke rol in de retoriek over de oorlog.
- Begin 20ste eeuw leefde het idee dat kunst een spiegel was van de nationale
volksziel, en dus een uitdrukking was van nationale verbondenheid en collectieve
identiteit (zie: Romantiek).
- De moderne, geïndividualiseerde en materialistische maatschappij werd gezien
als leeg, decadent en verziekt. De oorlog zou zuivering en genezing brengen.
- De oorzaak van deze ‘ziekte’ werd toegeschreven aan de vijand (inclusief haar
artistieke uitdrukkingen).
Þ Leven deze ideeën van kunst als uitdrukking van de natie nu nog?
Voorbeeld 1:
- De Nederlandse Staat trekt 150 miljoen euro uit voor de aankoop van het
schilderij "De Vaandeldrager" van Rembrandt.
- Volgens het Nederlandse ministerie van Cultuur behoort "De
Vaandeldrager" tot de absolute meesterwerken van Rembrandt en is het
werk onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van Nederland.
- Vaandeldragers liepen voor de troepen uit in de Tachtigjarige Oorlog, die
leidde tot de geboorte van Nederland.
Voorbeeld 2:
- Rubens wordt, zeker nu een Vlaamse canon is samengesteld, gevierd als
Vlaams kunstenaar (die geen nood had aan subsidies!).
- Maar Rubens werd reeds Duitser, Brabander, Antwerpenaar, Nederlander,
Belg en Vlaming genoemd, afhankelijk van verschillende politiek doelen.
- Wat Rubens er zelf van zou vinden? Helemaal niets. In zijn tijd dacht
niemand in termen van nationale identiteit.
Antwerps districtsburgemeester Paul Cordy (N-VA): ‘Een cultuurbeleid moet de Vlaamse
identiteit als dominant en vanzelfsprekend laten ervaren.’ (2024)
Kunstgeschiedenis sem 2 - Annelies Monseré 3
, TERUG NAAR DE EERSTE WERELDOORLOG
‘Fransen moeten zich verre houden van Duitse artistieke invloeden, het zijn de
‘hersenspinsels van een zieke geest’. (August Rodin)
Ontmenselijking van de vijand (komt zeer vaak voor tijdens
oorlogen)
Cultuur en spirituele waarden associeerde men met het eigen volk, alles wat daarmee in
strijd was, associeerde men met de vijand.
Dit leidde soms tot vreemde situaties:
- Kubisme werd door conservatieve Fransen gezien als een Duitse kunstvorm.
- Zowel in Frankrijk als in Duitsland bestreden impressionisten en
expressionisten elkaars werk als decadent en internationaal.
- Fransen beweerden dat de conservatieve Duitse keizer Wilhelm II zich liefst
kubistisch liet portretteren.
- Een Duitse kunsthistoricus beweerde dat creativiteit een uniek Duitse
eigenschap was. Daaruit volgt dat kunstenaars zoals Michelangelo of Dante
van Duitse afstamming waren.
Hoogoplopende discussies over vernielingen aan cultureel erfgoed:
- De Fransen beweerden dat de Duitsers een ‘volk van barbaren waren, zonder enig
begrip en respect voor de superieure cultuur van andere volken’
- De Duitsers beschuldigden de Fransen van barbarij door de kathedraal
van Reims – in strijd met internationale afspraken – te misbruiken als
commandopost en wapenopslag.
CONCLUSIE: KUNST EN POLITIEK IN WWI
- Net als veel andere burgers, toonden moderne kunstenaars veel enthousiasme
over de oorlog, en waren vaak bereid de oorlog te ondersteunen
- De conservatieve nationalistische elites, daarentegen, stonden vaak vijandig
tegenover moderne kunst en zagen deze kunst als bewijs van de inferieure
volksaard van de vijand
- Moderne kunstenaars gingen daar deels in mee: de moderne kunst van de vijand
was volgens hen ‘ontaard’, internationaal en decadent.
Kunstgeschiedenis sem 2 - Annelies Monseré 4
