Persoonlijkheids Ψ
Hoofdstuk 1: Persoonlijkheid – een introductie
PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 1: PERSOONLIJKHEID – EEN INTRODUCTIE
WAT IS PERSOONLIJKHEID
Persoonlijkheid: De kenmerkende individuele verschillen tussen mensen in de manier waarop ze zich gedragen, hoe ze
zich voelen en hoe ze denken. Deze individuele verschillen zijn vrij stabiel, deels genetisch bepaald en openbaren zich in
verschillende situaties.
Individuele verschillen: Datgene wat mensen van elkaar onderscheidt.
- Stabiele individuele verschillen: Geslacht, oogkleur, impulsiviteit, intelligentie
- Instabiele individuele verschillen: Leeftijd, persoonlijke voorkeuren, persoonlijke eigenschappen, emoties,
gedachten, …
Persoonlijkheidspsychologie: De studie naar de psychologische individuele verschillen.
Karakter: Het kenmerkende/typerende van een persoon.
Temperament: Aangeboren, vroege persoonlijkheidseigenschappen. = De ‘mengverhouding’ van bepaalde vloeistoffen in
het lichaam. Galenus en Hippocrates, humorenleer:
Een teveel aan Naam temperament Psychologische beschrijving
Bloed Sanguinisch Vrolijk, vriendelijk en grappig
Slijm Flegmatisch Traag, loom en lui
Gal Cholerisch Onstuimig, grootmoedig en onverschrokken
Zwarte gal Melancholisch Somber, zwijgzaam en vasthoudend
1
,Persoonlijkheids Ψ
Hoofdstuk 1: Persoonlijkheid – een introductie
TEMPERAMENT
Binnen deze nieuwe inzichten en modellen zijn er 3 theorieën die tot op de dag van vandaag een belangrijke impact
hebben. Deze theorieën hebben elks een eigen focus:
- Theorieën die de nadruk leggen op verschillen in gedragsstijlen: Thomas en Chess (1977)
- Theorieën die vooral de focus leggen op het verband tussen gedrag en neurobiologische systemen: Rothbart
(1981) en Gray (1981)
TEMPERAMENT: THOMAS EN CHESS (1977)
Thomas en Chess stelden vast dat temperamentverschillen al vroeg in de kindertijd zichtbaar zijn en onderzochten of
deze stabiel zijn en toekomstig gedrag kunnen voorspellen.
Ze beschreven negen temperamentkenmerken
1. Activiteitsniveau
2. Regelmaat
3. Initiële reactie (toenadering/terugtrekking)
4. Aanpassingsvermogen
5. Intensiteit
6. Stemming
7. Afleidbaarheid
8. Aandachts- en doorzettingsvermogen
9. Gevoeligheidsdrempel
Op basis hiervan identificeerden ze vier temperamentcategorieën bij baby’s en jonge kinderen:
- Moeilijk temperament (±10%): intense emoties, onregelmatige ritmes, lage aanpassing en terugtrekking bij
nieuwe prikkels.
- Gemakkelijk temperament (±40%): regelmatige ritmes, snelle aanpassing, positieve stemming en openheid voor
nieuwe prikkels.
- Langzame starter (±15%): trage aanpassing en aanvankelijk negatieve reacties, maar met een regelmatiger
biologisch ritme en lage intensiteit.
- Mengvorm (±35%): geen duidelijk afgebakend temperament, combinatie van kenmerken.
Deze temperamenten vormen een basis voor de latere persoonlijkheidsontwikkeling. Kinderen met een moeilijk
temperament hebben een verhoogd risico op latere gedragsproblemen.
TEMPERAMENT: ROTHBART (1981)
Rothbart definieert temperament als biologisch bepaalde verschillen in neurologische reactiviteit en zelfregulatie,
gebaseerd op empirisch en theoretisch onderzoek.
- Reactiviteit verwijst naar de gevoeligheid van lichamelijke systemen voor prikkels en bestaat uit twee
componenten:
• Negatieve reactiviteit: sterke emotionele reacties op negatieve prikkels zoals angst, verdriet en woede.
• Positieve reactiviteit: sterke reacties op positieve prikkels zoals enthousiasme, vrolijkheid en
impulsiviteit.
- Zelfregulatie stuurt en controleert deze reactiviteit (afremmen, doseren of versterken van reacties), ontwikkelt
zich vanaf het eerste levensjaar en wordt met de leeftijd steeds bewuster en cognitief.
• Sterke zelfregulatie maakt het mogelijk om emoties, aandacht en impulsen effectief te beheersen, zowel
bij negatieve als positieve ervaringen.
Het model van Rothbart is proces- en ontwikkelingsgericht: temperament heeft een biologische basis, maar ontwikkelt
zich door interactie met de omgeving en kan doorheen de tijd veranderen.
2
,Persoonlijkheids Ψ
Hoofdstuk 1: Persoonlijkheid – een introductie
TEMPERAMENT: GRAY (1981)
Gray ontwikkelde het BIS/BAS-model om individuele verschillen in gevoeligheid voor straf en beloning te verklaren, vanuit
een neuropsychologische invalshoek.
- Volgens dit model wordt temperament gestuurd door twee neurobiologische systemen:
• BIS (Behavioral Inhibition System): remt gedrag bij signalen van straf, gevaar of dreiging en leidt tot
voorzichtigheid, angst en vermijdingsgedrag.
• BAS (Behavioral Activation System): activeert gedrag bij beloning en positieve prikkels en stimuleert
toenadering, nieuwsgierigheid en beloningsgericht gedrag.
- Mensen verschillen in hoe sterk hun BIS en BAS geactiveerd zijn:
• Een actiever BIS hangt samen met een meer angstig en vermijdend temperament.
• Een actiever BAS hangt samen met een impulsief, exploratief en beloningsgericht temperament.
Het BIS/BAS-model helpt verklaren hoe aangeboren neurobiologische verschillen leiden tot variaties in temperament en
gedrag.
TEMPERAMENT HEDENDAAGS
- Temperamentkenmerken zijn al vroeg in onze levensloop zichtbaar.
- Naarmate kinderen ouder worden, worden deze eigenschappen stabieler.
- Temperament is stabieler op korte termijn dan over langere periodes, omdat ontwikkeling en omgevingsfactoren
veranderingen kunnen veroorzaken.
KARAKTER
Karakter is, naast temperament, een onderdeel van de persoonlijkheid en verwijst naar eigenschappen die iemand
onderscheiden van anderen.
• Er zijn twee manieren om karakter te bekijken:
o Als interne eigenschappen: verborgen trekken die gedrag veroorzaken en verklaren.
o Als beschrijvende samenvatting van gedrag: karaktertrekken worden afgeleid uit observeerbaar gedrag
in verschillende situaties. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen stabiele trekken en tijdelijke states.
• Persoonlijkheidscoherentie: Gedrag kan doorheen de tijd veranderen, maar de onderliggende karaktertrekken
blijven meestal relatief stabiel.
HET VAKGEBIED PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE
Persoonlijkheidspsychologie: De studie naar de psychologische individuele verschillen en wat dat voor gevolgen heeft
voor hoe personen zich gedragen, hoe ze zich voelen en hoe ze denken. Daarbij wordt de aandacht gericht op zowel heel
algemene kenmerken die passen bij het mens-zijn als heel individuele eigenschappen waarin mensen van elkaar
verschillen.
ERFELIJKHEID VAN PERSOONLIJKHEID
ERFELIJKHEID
- Erfelijkheid (nature) = invloed van genen op persoonlijkheidsverschillen.
- Omgeving (nurture) = niet-genetische invloeden (gedeeld vs. niet-gedeeld).
Onderzoeksmethoden:
- Familieonderzoek: meer gelijkenis bij genetisch verwanten → aanwijzing voor erfelijkheid (maar mix met gedeelde
omgeving).
- Tweelingenonderzoek: vergelijkt eeneiige (100%) en twee-eiige (50%) tweelingen om genetische invloed te
schatten.
Belangrijkste bevindingen:
- Persoonlijkheid is voor ±40–60% erfelijk.
- Niet-gedeelde omgeving (unieke ervaringen) heeft de grootste invloed.
- Gedeelde omgeving/opvoeding heeft relatief weinig effect (onder normale omstandigheden).
3
, Persoonlijkheids Ψ
Hoofdstuk 1: Persoonlijkheid – een introductie
ZELF EN IDENTITEIT
Persoonlijkheid: De kenmerkende verschillen tussen mensen in de manier waarop ze zich gedragen, hoe ze zich voelen
en hoe ze denken. Deze individuele verschillen zijn vrij stabiel, deels genetisch bepaald en openbaren zich in
verschillende situaties.
- Persoonlijkheid heeft 2 delen:
o Objectief: zichtbaar gedrag
o Subjectief: hoe je jezelf ziet (zelfconcept)
Belangrijke begrippen:
- Zelfconcept / zelfbeeld: hoe je denkt dat je bent
- Zelfwaardering: hoe tevreden je bent met jezelf
- Sociale identiteit: hoe je jezelf toont aan anderen
Belangrijk:
- Er kan een kloof zijn tussen gedrag en zelfbeeld
- Identiteit ontwikkelt zich via interactie met omgeving
- Adolescentie = cruciale fase (identiteitsvorming / crisis)
Onderzoeksresultaten:
- Mensen met een hogere zelfwaardering kunnen beter met kritiek omgaan en gaan beter om met tegenslagen.
Twee soorten identiteitscrisissen (periode van twijfel over identiteit, waarden en doelen):
- Identiteitstekort: Iemand heeft nog geen duidelijke (nieuwe) identiteit gevormd.
o Bv. midlifecrisis: mensen zijn ontevreden over bepaalde aspecten van hun identiteit.
o “Ik wou dat ik dingen anders had gedaan.”
- Identiteitsconflict: Enkele aspecten van identiteit zijn moeilijk/niet met elkaar verenigbaar (bv. werk vs. gezin).
ONTWIKKELING VAN HET ZELFCONCEPT
Het zelfconcept verwijst naar hoe iemand zichzelf ziet en begrijpt. Dit ontwikkelt zich geleidelijk doorheen de levensloop
via verschillende mijlpalen:
- Onderscheid tussen ‘ik’ en ‘ik niet’: kinderen beseffen dat ze een aparte persoon zijn.
- Zelfherkenning (± 15–24 maanden): kinderen herkennen zichzelf, bijvoorbeeld in een spiegel.
- Besef van identiteit (± vanaf 2 jaar): bewustzijn van geslacht, leeftijd en familiebanden.
- Privaat zelfconcept (kleutertijd): innerlijke gedachten en gevoelens die niet altijd gedeeld worden met anderen.
- Zelfwaarde: kinderen beginnen zichzelf te evalueren volgens normen en verwachtingen.
- Sociale vergelijking (3–12 jaar): kinderen vergelijken hun vaardigheden en kenmerken met anderen.
- Zelfreflectie (vroege tienerjaren): jongeren denken bewuster na over hun eigen gedachten, gevoelens en
identiteit.
Door deze stappen wordt het zelfconcept steeds complexer en dieper naarmate iemand ouder wordt.
4
Hoofdstuk 1: Persoonlijkheid – een introductie
PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 1: PERSOONLIJKHEID – EEN INTRODUCTIE
WAT IS PERSOONLIJKHEID
Persoonlijkheid: De kenmerkende individuele verschillen tussen mensen in de manier waarop ze zich gedragen, hoe ze
zich voelen en hoe ze denken. Deze individuele verschillen zijn vrij stabiel, deels genetisch bepaald en openbaren zich in
verschillende situaties.
Individuele verschillen: Datgene wat mensen van elkaar onderscheidt.
- Stabiele individuele verschillen: Geslacht, oogkleur, impulsiviteit, intelligentie
- Instabiele individuele verschillen: Leeftijd, persoonlijke voorkeuren, persoonlijke eigenschappen, emoties,
gedachten, …
Persoonlijkheidspsychologie: De studie naar de psychologische individuele verschillen.
Karakter: Het kenmerkende/typerende van een persoon.
Temperament: Aangeboren, vroege persoonlijkheidseigenschappen. = De ‘mengverhouding’ van bepaalde vloeistoffen in
het lichaam. Galenus en Hippocrates, humorenleer:
Een teveel aan Naam temperament Psychologische beschrijving
Bloed Sanguinisch Vrolijk, vriendelijk en grappig
Slijm Flegmatisch Traag, loom en lui
Gal Cholerisch Onstuimig, grootmoedig en onverschrokken
Zwarte gal Melancholisch Somber, zwijgzaam en vasthoudend
1
,Persoonlijkheids Ψ
Hoofdstuk 1: Persoonlijkheid – een introductie
TEMPERAMENT
Binnen deze nieuwe inzichten en modellen zijn er 3 theorieën die tot op de dag van vandaag een belangrijke impact
hebben. Deze theorieën hebben elks een eigen focus:
- Theorieën die de nadruk leggen op verschillen in gedragsstijlen: Thomas en Chess (1977)
- Theorieën die vooral de focus leggen op het verband tussen gedrag en neurobiologische systemen: Rothbart
(1981) en Gray (1981)
TEMPERAMENT: THOMAS EN CHESS (1977)
Thomas en Chess stelden vast dat temperamentverschillen al vroeg in de kindertijd zichtbaar zijn en onderzochten of
deze stabiel zijn en toekomstig gedrag kunnen voorspellen.
Ze beschreven negen temperamentkenmerken
1. Activiteitsniveau
2. Regelmaat
3. Initiële reactie (toenadering/terugtrekking)
4. Aanpassingsvermogen
5. Intensiteit
6. Stemming
7. Afleidbaarheid
8. Aandachts- en doorzettingsvermogen
9. Gevoeligheidsdrempel
Op basis hiervan identificeerden ze vier temperamentcategorieën bij baby’s en jonge kinderen:
- Moeilijk temperament (±10%): intense emoties, onregelmatige ritmes, lage aanpassing en terugtrekking bij
nieuwe prikkels.
- Gemakkelijk temperament (±40%): regelmatige ritmes, snelle aanpassing, positieve stemming en openheid voor
nieuwe prikkels.
- Langzame starter (±15%): trage aanpassing en aanvankelijk negatieve reacties, maar met een regelmatiger
biologisch ritme en lage intensiteit.
- Mengvorm (±35%): geen duidelijk afgebakend temperament, combinatie van kenmerken.
Deze temperamenten vormen een basis voor de latere persoonlijkheidsontwikkeling. Kinderen met een moeilijk
temperament hebben een verhoogd risico op latere gedragsproblemen.
TEMPERAMENT: ROTHBART (1981)
Rothbart definieert temperament als biologisch bepaalde verschillen in neurologische reactiviteit en zelfregulatie,
gebaseerd op empirisch en theoretisch onderzoek.
- Reactiviteit verwijst naar de gevoeligheid van lichamelijke systemen voor prikkels en bestaat uit twee
componenten:
• Negatieve reactiviteit: sterke emotionele reacties op negatieve prikkels zoals angst, verdriet en woede.
• Positieve reactiviteit: sterke reacties op positieve prikkels zoals enthousiasme, vrolijkheid en
impulsiviteit.
- Zelfregulatie stuurt en controleert deze reactiviteit (afremmen, doseren of versterken van reacties), ontwikkelt
zich vanaf het eerste levensjaar en wordt met de leeftijd steeds bewuster en cognitief.
• Sterke zelfregulatie maakt het mogelijk om emoties, aandacht en impulsen effectief te beheersen, zowel
bij negatieve als positieve ervaringen.
Het model van Rothbart is proces- en ontwikkelingsgericht: temperament heeft een biologische basis, maar ontwikkelt
zich door interactie met de omgeving en kan doorheen de tijd veranderen.
2
,Persoonlijkheids Ψ
Hoofdstuk 1: Persoonlijkheid – een introductie
TEMPERAMENT: GRAY (1981)
Gray ontwikkelde het BIS/BAS-model om individuele verschillen in gevoeligheid voor straf en beloning te verklaren, vanuit
een neuropsychologische invalshoek.
- Volgens dit model wordt temperament gestuurd door twee neurobiologische systemen:
• BIS (Behavioral Inhibition System): remt gedrag bij signalen van straf, gevaar of dreiging en leidt tot
voorzichtigheid, angst en vermijdingsgedrag.
• BAS (Behavioral Activation System): activeert gedrag bij beloning en positieve prikkels en stimuleert
toenadering, nieuwsgierigheid en beloningsgericht gedrag.
- Mensen verschillen in hoe sterk hun BIS en BAS geactiveerd zijn:
• Een actiever BIS hangt samen met een meer angstig en vermijdend temperament.
• Een actiever BAS hangt samen met een impulsief, exploratief en beloningsgericht temperament.
Het BIS/BAS-model helpt verklaren hoe aangeboren neurobiologische verschillen leiden tot variaties in temperament en
gedrag.
TEMPERAMENT HEDENDAAGS
- Temperamentkenmerken zijn al vroeg in onze levensloop zichtbaar.
- Naarmate kinderen ouder worden, worden deze eigenschappen stabieler.
- Temperament is stabieler op korte termijn dan over langere periodes, omdat ontwikkeling en omgevingsfactoren
veranderingen kunnen veroorzaken.
KARAKTER
Karakter is, naast temperament, een onderdeel van de persoonlijkheid en verwijst naar eigenschappen die iemand
onderscheiden van anderen.
• Er zijn twee manieren om karakter te bekijken:
o Als interne eigenschappen: verborgen trekken die gedrag veroorzaken en verklaren.
o Als beschrijvende samenvatting van gedrag: karaktertrekken worden afgeleid uit observeerbaar gedrag
in verschillende situaties. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen stabiele trekken en tijdelijke states.
• Persoonlijkheidscoherentie: Gedrag kan doorheen de tijd veranderen, maar de onderliggende karaktertrekken
blijven meestal relatief stabiel.
HET VAKGEBIED PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE
Persoonlijkheidspsychologie: De studie naar de psychologische individuele verschillen en wat dat voor gevolgen heeft
voor hoe personen zich gedragen, hoe ze zich voelen en hoe ze denken. Daarbij wordt de aandacht gericht op zowel heel
algemene kenmerken die passen bij het mens-zijn als heel individuele eigenschappen waarin mensen van elkaar
verschillen.
ERFELIJKHEID VAN PERSOONLIJKHEID
ERFELIJKHEID
- Erfelijkheid (nature) = invloed van genen op persoonlijkheidsverschillen.
- Omgeving (nurture) = niet-genetische invloeden (gedeeld vs. niet-gedeeld).
Onderzoeksmethoden:
- Familieonderzoek: meer gelijkenis bij genetisch verwanten → aanwijzing voor erfelijkheid (maar mix met gedeelde
omgeving).
- Tweelingenonderzoek: vergelijkt eeneiige (100%) en twee-eiige (50%) tweelingen om genetische invloed te
schatten.
Belangrijkste bevindingen:
- Persoonlijkheid is voor ±40–60% erfelijk.
- Niet-gedeelde omgeving (unieke ervaringen) heeft de grootste invloed.
- Gedeelde omgeving/opvoeding heeft relatief weinig effect (onder normale omstandigheden).
3
, Persoonlijkheids Ψ
Hoofdstuk 1: Persoonlijkheid – een introductie
ZELF EN IDENTITEIT
Persoonlijkheid: De kenmerkende verschillen tussen mensen in de manier waarop ze zich gedragen, hoe ze zich voelen
en hoe ze denken. Deze individuele verschillen zijn vrij stabiel, deels genetisch bepaald en openbaren zich in
verschillende situaties.
- Persoonlijkheid heeft 2 delen:
o Objectief: zichtbaar gedrag
o Subjectief: hoe je jezelf ziet (zelfconcept)
Belangrijke begrippen:
- Zelfconcept / zelfbeeld: hoe je denkt dat je bent
- Zelfwaardering: hoe tevreden je bent met jezelf
- Sociale identiteit: hoe je jezelf toont aan anderen
Belangrijk:
- Er kan een kloof zijn tussen gedrag en zelfbeeld
- Identiteit ontwikkelt zich via interactie met omgeving
- Adolescentie = cruciale fase (identiteitsvorming / crisis)
Onderzoeksresultaten:
- Mensen met een hogere zelfwaardering kunnen beter met kritiek omgaan en gaan beter om met tegenslagen.
Twee soorten identiteitscrisissen (periode van twijfel over identiteit, waarden en doelen):
- Identiteitstekort: Iemand heeft nog geen duidelijke (nieuwe) identiteit gevormd.
o Bv. midlifecrisis: mensen zijn ontevreden over bepaalde aspecten van hun identiteit.
o “Ik wou dat ik dingen anders had gedaan.”
- Identiteitsconflict: Enkele aspecten van identiteit zijn moeilijk/niet met elkaar verenigbaar (bv. werk vs. gezin).
ONTWIKKELING VAN HET ZELFCONCEPT
Het zelfconcept verwijst naar hoe iemand zichzelf ziet en begrijpt. Dit ontwikkelt zich geleidelijk doorheen de levensloop
via verschillende mijlpalen:
- Onderscheid tussen ‘ik’ en ‘ik niet’: kinderen beseffen dat ze een aparte persoon zijn.
- Zelfherkenning (± 15–24 maanden): kinderen herkennen zichzelf, bijvoorbeeld in een spiegel.
- Besef van identiteit (± vanaf 2 jaar): bewustzijn van geslacht, leeftijd en familiebanden.
- Privaat zelfconcept (kleutertijd): innerlijke gedachten en gevoelens die niet altijd gedeeld worden met anderen.
- Zelfwaarde: kinderen beginnen zichzelf te evalueren volgens normen en verwachtingen.
- Sociale vergelijking (3–12 jaar): kinderen vergelijken hun vaardigheden en kenmerken met anderen.
- Zelfreflectie (vroege tienerjaren): jongeren denken bewuster na over hun eigen gedachten, gevoelens en
identiteit.
Door deze stappen wordt het zelfconcept steeds complexer en dieper naarmate iemand ouder wordt.
4
