Adolescentiepsychologie
Psychologie van de adolescentie basisboek – Wim Slot, Marcel van Aken
Inhoud
Hoofdstuk 1. ......................................................................................................................... 10
1.1 Inleiding ....................................................................................................................... 10
1.2 Adolescentie: een beschrijving ..................................................................................... 10
1.3 Puberteit en adolescentie ............................................................................................. 11
1.3.1 Begin en einde van de adolescentie; verschillen per cultuur en sekse ...................... 11
1.4 Een moeilijke leeftijd?................................................................................................... 12
1.5 Een ontwikkelingspsychologisch uitgangspunt .............................................................. 12
1.5.1 De adolescentie als een karakteristieke ontwikkelingsperiode, met daaraan
verbonden specifieke ontwikkelingstaken ....................................................................... 13
1.5.2 De adolescentie als onderdeel van een ontwikkelingsproces met continue en
discontinue momenten .................................................................................................. 14
1.5.3 Ontwikkelingspsychopathologie: het samenspel tussen individu en omgeving ......... 15
1.5.4 Hoe beïnvloedt iemand zijn of haar omgeving? ........................................................ 15
1.6 de opzet van dit boek: adolescentie als periode van transities ........................................ 16
Brightspace vragen hoofdstuk 1 ............................................................................................. 16
Opdracht 1.1.1 Puberteit en Adolescentie, begripsbepaling ................................................ 16
Opdracht 1.1.2 Een moeilijke leeftijd? ................................................................................ 17
Opdracht 1.1.3 Ontwikkelingstaken tijdens de adolescentie ................................................ 18
Hoofdstuk 2. ......................................................................................................................... 19
2.1 Inleiding ....................................................................................................................... 19
2.2 De rol van theorieën over de ontwikkeling: ontwikkelingstaken als voorbeeld ................. 20
2.2.1 Specifieke uitdagingen in elke fase van de ontwikkeling ....................................... 20
2.2.2 Verschillende invloeden op ontwikkelingstaken .................................................. 20
2.3 Vier theoretische benaderingen van de adolescentie ............................................... 21
2.3.1 Psychoanalytische theorieën ................................................................................. 21
2.3.2 Cognitieve theorieën .......................................................................................... 22
2.3.3 Contextuele theorieën ........................................................................................ 23
2.3.4 Dynamische systeemtheorie en positieve ontwikkeling ....................................... 26
2.4 Besluit ................................................................................................................... 27
Brightspace vragen hoofdstuk 2 ............................................................................................. 27
Opdracht 1.2.1 Invloeden op de ontwikkeling ...................................................................... 27
Opdracht 1.2.2 Theoretische benaderingen van de adolescentie ......................................... 28
Opdracht 1.2.3 Adolescentietheorieën geïntegreerd ........................................................... 31
1
, Afsluiting thema 1 .............................................................................................................. 32
Hoofdstuk 3. ...................................................................................................................... 32
3.1 Inleiding ....................................................................................................................... 32
3.2 De lichamelijke veranderingen tijdens de adolescentie ........................................... 33
3.2.1 De hormonale regelsystemen achter de lichamelijke veranderingen .................... 33
3.2.2 Lichamelijke veranderingen ................................................................................ 35
3.2.3 Verschillen in lichamelijke ontwikkeling als gevolg van omgevingsfactoren .......... 36
3.3 Rijping en lichamelijke ontwikkeling en het functioneren van adolescenten ............. 37
3.3.1 Status en het functioneren ................................................................................. 37
3.3.2 Timing en het functioneren ................................................................................. 38
3.3.3 Tempo van de lichamelijke ontwikkeling en het functioneren ............................... 39
3.3.4 Voorlopige conclusies ........................................................................................ 40
3.4 Verklaringen voor de invloed van de lichamelijke ontwikkeling op het functioneren .. 40
3.4.1 De hypothese van de stressvolle verandering .......................................................... 40
3.4.2De hypothese van de hormooninvloeden ................................................................. 40
3.4.3 De hypothese van de ‘afwijkende timing’ ............................................................. 41
3.4.4 De contextuele versterkingshypothese ............................................................... 41
3.4.5 De accentueringshypothese ............................................................................... 42
3.4.6 De rijpingsdichtheidhypothese ........................................................................... 42
3.5 Besluit ................................................................................................................... 42
Brightspace vragen hoofdstuk 3 ............................................................................................. 42
Opdracht 2.1.1 Lichamelijke veranderingen en hormonale regelsystemen ........................... 42
Opdracht 2.1.2 Verschillen in ontwikkeling ......................................................................... 45
Opdracht 2.1.3 Status, timing en tempo ............................................................................. 46
Hoofdstuk 4 .......................................................................................................................... 48
4.1 Inleiding ................................................................................................................ 48
4.2 Hersenontwikkeling ............................................................................................... 49
4.3 Puberteit ............................................................................................................... 49
4.4 Hersenontwikkeling en gedrag ................................................................................ 50
4.5 Executieve functies ................................................................................................ 50
4.6 Risico’s en beloningen ........................................................................................... 51
4.7 Gezichten en emoties ............................................................................................ 52
4.8 Sociale interacties ................................................................................................. 52
4.9 Besluit ................................................................................................................... 53
Brightspace vragen hoofdstuk 4 ............................................................................................. 54
Opdracht 2.2.1 Hersenontwikkeling.................................................................................... 54
2
,Hoofdstuk 5 .......................................................................................................................... 56
5.1 Inleiding ................................................................................................................ 56
5.2 Adolescenten en seksualiteit: de Nederlandse context ........................................... 57
5.3 Sekse, gender en seksuele oriëntatie ...................................................................... 58
5.3.1 Sekse en gender ................................................................................................. 58
5.3.2 Seksuele oriëntatie ............................................................................................ 59
5.4 Psychoseksuele ontwikkeling: normatieve, riskante en positieve aspecten .............. 59
5.4.1 Seksuele gedragingen: stapsgewijze ontwikkeling ............................................... 59
5.4.2 Daten, verkering en romantische relaties ................................................................ 60
5.4.3 Vroege en late starters ....................................................................................... 60
5.4.4 Voorspellers van seksuele trajecten ....................................................................... 61
5.4.5 Seksueel mediagebruik ...................................................................................... 61
5.4.6 Seksuele risicogedragingen ................................................................................ 62
5.4.7 Psychoseksuele beleving ................................................................................... 64
5.4.8 Sekseverschillen en -overeenkomsten ................................................................ 65
5.4.9 Cultuur en religie................................................................................................ 66
5.5 Besluit ................................................................................................................... 67
Brightspace vragen hoofdstuk 5 ............................................................................................. 67
Opdracht 2.3.1 Psychoseksuele ontwikkeling ..................................................................... 67
Opdracht 2.3.2 Seksueel gedrag van adolescenten in Nederland ......................................... 70
Afsluiting Thema 2 ............................................................................................................. 75
Hoofdstuk 6 .......................................................................................................................... 75
6.1 Inleiding ................................................................................................................ 75
6.2 Benaderingen van cognitieve ontwikkeling .............................................................. 76
6.3 De Piagetiaanse benadering ................................................................................... 76
6.3.1 Adaptatie ........................................................................................................... 77
6.3.2 Cognitieve structuren ......................................................................................... 77
6.3.3 Ontwikkelingsfasen ............................................................................................ 77
6.3.4 Het wetenschappelijk denken............................................................................. 79
6.4 De informatieverwerkingsbenadering ............................................................................ 81
6.4.1 Executieve functies ................................................................................................ 81
6.4.2 Langetermijngeheugen ....................................................................................... 82
6.4.3 Cognitieve strategieën: een voorbeeld ................................................................ 82
6.4.4 Metacognitie ...................................................................................................... 83
6.4.5 Sociale informatieverwerking.............................................................................. 83
6.4.6 Samenvatting ..................................................................................................... 84
3
, 6.5 De psychometrische benadering ............................................................................ 84
6.5.1 De intelligentietest ................................................................................................. 84
6.5.2 Stereotype over scores op een intelligentietest: sekse en cultuur ............................ 85
6.5.3 De ontwikkeling van intelligentie ............................................................................. 86
6.5.4 De veranderlijkheid van intelligentie ....................................................................... 86
6.6 Besluit ......................................................................................................................... 87
Brightspace vragen hoofdstuk 6 ............................................................................................. 87
Opdracht 3.1.1 De Piagetiaanse benadering ....................................................................... 87
Opdracht 3.1.2 Informatieverwerkingsbenadering ............................................................... 89
Opdracht 3.1.3 De psychometrische visie ........................................................................... 91
Opdracht 3.1.4 Terminologie en overkoepelende vragen ..................................................... 92
Hoofdstuk 7 .......................................................................................................................... 94
7.1 Inleiding ....................................................................................................................... 94
7.2 Wat is ‘emotie’? ........................................................................................................... 94
7.3 Waarom ervaren we emotie? ........................................................................................ 95
7.4 Emotionele ontwikkeling vóór de adolescentie .............................................................. 96
7.5 Emotionele ontwikkeling in de adolescentie .................................................................. 97
7.6 Socialisatie van emotie in de adolescentie .................................................................... 98
7.7 Emotionele problematiek in de adolescentie ................................................................. 99
7.8 Emotie-interventie in de adolescentie ......................................................................... 100
7.9 Besluit ....................................................................................................................... 101
Brightspace vragen hoofdstuk 7 ........................................................................................... 102
Opdracht 3.2.1 Emoties ................................................................................................... 102
Opdracht 3.2.2 Emotionele ontwikkeling .......................................................................... 102
Opdracht 3.2.3 Emotionele problematiek ......................................................................... 105
Hoofdstuk 8 ........................................................................................................................ 109
8.1 Inleiding ..................................................................................................................... 109
8.1.1 Wie ben ik ............................................................................................................ 109
8.1.2 Begripsbepaling ................................................................................................... 109
8.2 De ontwikkeling van het zelf ........................................................................................ 110
8.2.1 Theorieën ............................................................................................................ 110
8.2.2 Normatieve ontwikkeling ...................................................................................... 111
8.2.3 Persoon-context-effecten .................................................................................... 111
8.2.4 Niet-adaptieve ontwikkeling ................................................................................. 113
8.3 De ego-ontwikkelingstheorie van Loevinger ................................................................. 113
8.4 De identiteitstheorie van Erikson................................................................................. 114
4
Psychologie van de adolescentie basisboek – Wim Slot, Marcel van Aken
Inhoud
Hoofdstuk 1. ......................................................................................................................... 10
1.1 Inleiding ....................................................................................................................... 10
1.2 Adolescentie: een beschrijving ..................................................................................... 10
1.3 Puberteit en adolescentie ............................................................................................. 11
1.3.1 Begin en einde van de adolescentie; verschillen per cultuur en sekse ...................... 11
1.4 Een moeilijke leeftijd?................................................................................................... 12
1.5 Een ontwikkelingspsychologisch uitgangspunt .............................................................. 12
1.5.1 De adolescentie als een karakteristieke ontwikkelingsperiode, met daaraan
verbonden specifieke ontwikkelingstaken ....................................................................... 13
1.5.2 De adolescentie als onderdeel van een ontwikkelingsproces met continue en
discontinue momenten .................................................................................................. 14
1.5.3 Ontwikkelingspsychopathologie: het samenspel tussen individu en omgeving ......... 15
1.5.4 Hoe beïnvloedt iemand zijn of haar omgeving? ........................................................ 15
1.6 de opzet van dit boek: adolescentie als periode van transities ........................................ 16
Brightspace vragen hoofdstuk 1 ............................................................................................. 16
Opdracht 1.1.1 Puberteit en Adolescentie, begripsbepaling ................................................ 16
Opdracht 1.1.2 Een moeilijke leeftijd? ................................................................................ 17
Opdracht 1.1.3 Ontwikkelingstaken tijdens de adolescentie ................................................ 18
Hoofdstuk 2. ......................................................................................................................... 19
2.1 Inleiding ....................................................................................................................... 19
2.2 De rol van theorieën over de ontwikkeling: ontwikkelingstaken als voorbeeld ................. 20
2.2.1 Specifieke uitdagingen in elke fase van de ontwikkeling ....................................... 20
2.2.2 Verschillende invloeden op ontwikkelingstaken .................................................. 20
2.3 Vier theoretische benaderingen van de adolescentie ............................................... 21
2.3.1 Psychoanalytische theorieën ................................................................................. 21
2.3.2 Cognitieve theorieën .......................................................................................... 22
2.3.3 Contextuele theorieën ........................................................................................ 23
2.3.4 Dynamische systeemtheorie en positieve ontwikkeling ....................................... 26
2.4 Besluit ................................................................................................................... 27
Brightspace vragen hoofdstuk 2 ............................................................................................. 27
Opdracht 1.2.1 Invloeden op de ontwikkeling ...................................................................... 27
Opdracht 1.2.2 Theoretische benaderingen van de adolescentie ......................................... 28
Opdracht 1.2.3 Adolescentietheorieën geïntegreerd ........................................................... 31
1
, Afsluiting thema 1 .............................................................................................................. 32
Hoofdstuk 3. ...................................................................................................................... 32
3.1 Inleiding ....................................................................................................................... 32
3.2 De lichamelijke veranderingen tijdens de adolescentie ........................................... 33
3.2.1 De hormonale regelsystemen achter de lichamelijke veranderingen .................... 33
3.2.2 Lichamelijke veranderingen ................................................................................ 35
3.2.3 Verschillen in lichamelijke ontwikkeling als gevolg van omgevingsfactoren .......... 36
3.3 Rijping en lichamelijke ontwikkeling en het functioneren van adolescenten ............. 37
3.3.1 Status en het functioneren ................................................................................. 37
3.3.2 Timing en het functioneren ................................................................................. 38
3.3.3 Tempo van de lichamelijke ontwikkeling en het functioneren ............................... 39
3.3.4 Voorlopige conclusies ........................................................................................ 40
3.4 Verklaringen voor de invloed van de lichamelijke ontwikkeling op het functioneren .. 40
3.4.1 De hypothese van de stressvolle verandering .......................................................... 40
3.4.2De hypothese van de hormooninvloeden ................................................................. 40
3.4.3 De hypothese van de ‘afwijkende timing’ ............................................................. 41
3.4.4 De contextuele versterkingshypothese ............................................................... 41
3.4.5 De accentueringshypothese ............................................................................... 42
3.4.6 De rijpingsdichtheidhypothese ........................................................................... 42
3.5 Besluit ................................................................................................................... 42
Brightspace vragen hoofdstuk 3 ............................................................................................. 42
Opdracht 2.1.1 Lichamelijke veranderingen en hormonale regelsystemen ........................... 42
Opdracht 2.1.2 Verschillen in ontwikkeling ......................................................................... 45
Opdracht 2.1.3 Status, timing en tempo ............................................................................. 46
Hoofdstuk 4 .......................................................................................................................... 48
4.1 Inleiding ................................................................................................................ 48
4.2 Hersenontwikkeling ............................................................................................... 49
4.3 Puberteit ............................................................................................................... 49
4.4 Hersenontwikkeling en gedrag ................................................................................ 50
4.5 Executieve functies ................................................................................................ 50
4.6 Risico’s en beloningen ........................................................................................... 51
4.7 Gezichten en emoties ............................................................................................ 52
4.8 Sociale interacties ................................................................................................. 52
4.9 Besluit ................................................................................................................... 53
Brightspace vragen hoofdstuk 4 ............................................................................................. 54
Opdracht 2.2.1 Hersenontwikkeling.................................................................................... 54
2
,Hoofdstuk 5 .......................................................................................................................... 56
5.1 Inleiding ................................................................................................................ 56
5.2 Adolescenten en seksualiteit: de Nederlandse context ........................................... 57
5.3 Sekse, gender en seksuele oriëntatie ...................................................................... 58
5.3.1 Sekse en gender ................................................................................................. 58
5.3.2 Seksuele oriëntatie ............................................................................................ 59
5.4 Psychoseksuele ontwikkeling: normatieve, riskante en positieve aspecten .............. 59
5.4.1 Seksuele gedragingen: stapsgewijze ontwikkeling ............................................... 59
5.4.2 Daten, verkering en romantische relaties ................................................................ 60
5.4.3 Vroege en late starters ....................................................................................... 60
5.4.4 Voorspellers van seksuele trajecten ....................................................................... 61
5.4.5 Seksueel mediagebruik ...................................................................................... 61
5.4.6 Seksuele risicogedragingen ................................................................................ 62
5.4.7 Psychoseksuele beleving ................................................................................... 64
5.4.8 Sekseverschillen en -overeenkomsten ................................................................ 65
5.4.9 Cultuur en religie................................................................................................ 66
5.5 Besluit ................................................................................................................... 67
Brightspace vragen hoofdstuk 5 ............................................................................................. 67
Opdracht 2.3.1 Psychoseksuele ontwikkeling ..................................................................... 67
Opdracht 2.3.2 Seksueel gedrag van adolescenten in Nederland ......................................... 70
Afsluiting Thema 2 ............................................................................................................. 75
Hoofdstuk 6 .......................................................................................................................... 75
6.1 Inleiding ................................................................................................................ 75
6.2 Benaderingen van cognitieve ontwikkeling .............................................................. 76
6.3 De Piagetiaanse benadering ................................................................................... 76
6.3.1 Adaptatie ........................................................................................................... 77
6.3.2 Cognitieve structuren ......................................................................................... 77
6.3.3 Ontwikkelingsfasen ............................................................................................ 77
6.3.4 Het wetenschappelijk denken............................................................................. 79
6.4 De informatieverwerkingsbenadering ............................................................................ 81
6.4.1 Executieve functies ................................................................................................ 81
6.4.2 Langetermijngeheugen ....................................................................................... 82
6.4.3 Cognitieve strategieën: een voorbeeld ................................................................ 82
6.4.4 Metacognitie ...................................................................................................... 83
6.4.5 Sociale informatieverwerking.............................................................................. 83
6.4.6 Samenvatting ..................................................................................................... 84
3
, 6.5 De psychometrische benadering ............................................................................ 84
6.5.1 De intelligentietest ................................................................................................. 84
6.5.2 Stereotype over scores op een intelligentietest: sekse en cultuur ............................ 85
6.5.3 De ontwikkeling van intelligentie ............................................................................. 86
6.5.4 De veranderlijkheid van intelligentie ....................................................................... 86
6.6 Besluit ......................................................................................................................... 87
Brightspace vragen hoofdstuk 6 ............................................................................................. 87
Opdracht 3.1.1 De Piagetiaanse benadering ....................................................................... 87
Opdracht 3.1.2 Informatieverwerkingsbenadering ............................................................... 89
Opdracht 3.1.3 De psychometrische visie ........................................................................... 91
Opdracht 3.1.4 Terminologie en overkoepelende vragen ..................................................... 92
Hoofdstuk 7 .......................................................................................................................... 94
7.1 Inleiding ....................................................................................................................... 94
7.2 Wat is ‘emotie’? ........................................................................................................... 94
7.3 Waarom ervaren we emotie? ........................................................................................ 95
7.4 Emotionele ontwikkeling vóór de adolescentie .............................................................. 96
7.5 Emotionele ontwikkeling in de adolescentie .................................................................. 97
7.6 Socialisatie van emotie in de adolescentie .................................................................... 98
7.7 Emotionele problematiek in de adolescentie ................................................................. 99
7.8 Emotie-interventie in de adolescentie ......................................................................... 100
7.9 Besluit ....................................................................................................................... 101
Brightspace vragen hoofdstuk 7 ........................................................................................... 102
Opdracht 3.2.1 Emoties ................................................................................................... 102
Opdracht 3.2.2 Emotionele ontwikkeling .......................................................................... 102
Opdracht 3.2.3 Emotionele problematiek ......................................................................... 105
Hoofdstuk 8 ........................................................................................................................ 109
8.1 Inleiding ..................................................................................................................... 109
8.1.1 Wie ben ik ............................................................................................................ 109
8.1.2 Begripsbepaling ................................................................................................... 109
8.2 De ontwikkeling van het zelf ........................................................................................ 110
8.2.1 Theorieën ............................................................................................................ 110
8.2.2 Normatieve ontwikkeling ...................................................................................... 111
8.2.3 Persoon-context-effecten .................................................................................... 111
8.2.4 Niet-adaptieve ontwikkeling ................................................................................. 113
8.3 De ego-ontwikkelingstheorie van Loevinger ................................................................. 113
8.4 De identiteitstheorie van Erikson................................................................................. 114
4
