Nederlands: taal, maatschappij
en cultuur
Inhoudsopgave
1. Het tijdvak 1830-1880.........................................................................................................4
1.1 Letterkunde als niet-gescheiden domein .......................................................................4
1.2 Leescultuur ...................................................................................................................4
1.3 Politieke achtergronden: politieke onrust .......................................................................4
1.4 Nederland en België: vereniging en afscheiding............................................................5
1.5 Sociaal-economische achtergronden ............................................................................6
1.6 Wetenschap en filosofie ................................................................................................7
1.7 Indeling in richtingen en stromingen ..............................................................................8
2. Literaire ontwikkelingen 1830-1850 ....................................................................................8
2.1 De romantische natuurfilosofie ......................................................................................8
2.2 De romantische levenshouding .....................................................................................9
2.3 De term ‘romantisch’ ................................................................................................... 10
2.4 Romantische literatuuropvattingen .............................................................................. 10
2.5 Romantische thematiek............................................................................................... 11
2.6 Het proza: de historische roman ................................................................................. 13
3. Literaire ontwikkelingen 1850-1880 .................................................................................. 15
3.1 Het realisme................................................................................................................ 15
3.2 Het realistische proza.................................................................................................. 15
3.3 Realisme met trekken van Biedermeier ....................................................................... 16
3.4 Koloniale letterkunde .................................................................................................. 17
4. Achtergronden bij de literaire ontwikkelingen 1880-1918 .................................................. 20
4.1 Politieke achtergronden .............................................................................................. 20
4.2 Sociaal-economische achtergronden .......................................................................... 23
4.3 Maatschappelijke stromingen ...................................................................................... 24
4.4 Wetenschap ................................................................................................................ 26
4.5 Godsdienst en filosofie ................................................................................................ 26
4.6 Fin de siècle................................................................................................................ 26
4.7 De literaire ontwikkelingen in grote lijnen .................................................................... 28
5. Literaire ontwikkelingen 1880-1895 .................................................................................. 32
1
, 5.1 Het naturalistische proza............................................................................................. 32
6. Literaire ontwikkelingen 1895-1918 .................................................................................. 37
6.1 Symbolisme ................................................................................................................ 37
7. Achtergronden bij de literaire ontwikkelingen 1918-1940 .................................................. 41
7.1. Afbakening en indeling van het tijdvak ....................................................................... 41
7.2. Nederland en Vlaanderen .......................................................................................... 41
7.3. Politieke en sociaaleconomische achtergronden ...................................................... 41
7.4. Koloniale ontwikkelingen ............................................................................................ 44
7.5. Veranderingen in het dagelijkse leven ........................................................................ 45
7.6. Vitalisme en ondergangsbesef ................................................................................... 46
7.7 Sigmund Freud (1856-1939) ....................................................................................... 47
7.7.1. Doorwerking van freudiaanse begrippen ................................................................ 48
7.8 Verzuiling .................................................................................................................... 48
7.9 Veranderingen in het culturele leven ........................................................................... 48
7.10 Vernieuwing in kunst en literatuur.............................................................................. 49
7.11 Avant-garde: kernpunten ........................................................................................... 49
7.12 De afzonderlijke ismen .............................................................................................. 52
8. Literaire ontwikkelingen 1918-1930 .................................................................................. 57
8.1 Vlaanderen: Humanitair expressionisme: poëzie......................................................... 57
8.2 De ontwikkeling van Paul van Ostaijen ....................................................................... 58
9. Literaire ontwikkelingen 1930-1940 .................................................................................. 63
9.1 De romanvernieuwing in Vlaanderen .......................................................................... 63
9.2 De romanvernieuwing in Nederland (9.4) .................................................................... 64
Carry van Bruggen: Eva (1927) ......................................................................................... 65
10. Achtergronden bij de literaire ontwikkelingen 1940-1985 ................................................... 67
10.1 Afbakening en indeling van het tijdvak ......................................................................... 67
10.2 De literaire verwerking van de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog ...................... 67
10.3 De literaire verwerking van de dekolonisatie................................................................. 69
Eig 10.4 maja da ga ni : Maatschappelijke veranderingen in de Jaren 40 en 50 ....................... 70
10.4 Veranderingen in taalgebruik en spelling ...................................................................... 71
10.5 Maatschappelijke ontwikkelingen in de jaren 60 en 70 .................................................. 71
10.6 Boekenmarkt en media ............................................................................................... 73
11. Literaire ontwikkelingen 1940-1960 ................................................................................... 74
11.1 Hoofdlijnen in het verhalende proza rond 1950 ............................................................ 74
11.2 De Beweging van Vijftig ............................................................................................... 76
13. Achtergronden bij de literaire ontwikkelingen 1985 - heden (2005) ..................................... 80
2
, 13.1 Politieke en maatschappelijke achtergronden .............................................................. 80
13.2 Culturele veranderingen en vernieuwingen in de kunst (13.2)........................................ 81
14. Literaire ontwikkelingen 1985-heden ................................................................................ 82
14.1 Postmodernisme ........................................................................................................ 82
Lyrisch gedicht = dichtvorm waarin de dichter persoonlijke gevoelens, emoties,
stemmingen of gedachten uitdrukt => subjectief + ik-vorm
Examen gedicht: van wie is dit, tot welke stroming, wat zijn de kenmerken
3
, 1. Het tijdvak 1830-1880
Achtergronden bij de literaire ontwikkelingen 1830-1880
+ Stukje van Vlaamse beweging site!!!
Het tijdvak 1830-1880
1830 :
• Begin van de moderne letterkunde in Nederland en Vlaanderen
• België maakt zich los van Nederland
1880:
• Opkomst van een nieuwe schrijversgeneratie, de Tachtigers
1.1 Letterkunde als niet-gescheiden domein
• Tot 1880 stond het literaire leven niet los van:
o maatschappij, politiek, religie of wetenschap
o literatuur heeft pragmatische functie
• schrijverschap als nevenactiviteit: priesters, leraars, advocaten, vrouwen uit de
burgerij/aristocratie
o Zie: Guido Gezelle
1.2 Leescultuur
Boeken = heel duur
Nog geen openbare bibliotheken
Leesgezelschappen, kranten/tijdschriften
Er werd veel voorgelezen (binnen- en buitenshuis)
Belangstelling voor literatuur in het Nederlands neemt toe.
Roman wint aan populariteit
• Einde 18de eeuw worden de Noordelijke en de Zuidelijke
Nederlanden deel van Frankrijk
• 1804-1815: Eerste Franse keizerrijk beslaat groot deel
Europa (op zijn grootst in 1811)
• 1804: Napoleon Bonaparte kroont zich tot keizer
• 1815: slag van Waterloo
1.3 Politieke achtergronden: politieke onrust
• 19de eeuw op vele plaatsen in Europa commotie
• Frankrijk :
o Franse Revolutie (1789) → Eerste Republiek
o Napoleon I kroont zich tot keizer (1804)
o Napoleon wordt verslagen (1815)
o Julirevolutie (1830) → koning Louis Philippe
o Opstand (1848) → Tweede Republiek
o staatsgreep Napoleon III (1851): tweede Keizerrijk
o Derde Republiek (1871-1940)
• Frans-Duitse oorlog (1870)
• Slag bij Waterloo (1815)
4
en cultuur
Inhoudsopgave
1. Het tijdvak 1830-1880.........................................................................................................4
1.1 Letterkunde als niet-gescheiden domein .......................................................................4
1.2 Leescultuur ...................................................................................................................4
1.3 Politieke achtergronden: politieke onrust .......................................................................4
1.4 Nederland en België: vereniging en afscheiding............................................................5
1.5 Sociaal-economische achtergronden ............................................................................6
1.6 Wetenschap en filosofie ................................................................................................7
1.7 Indeling in richtingen en stromingen ..............................................................................8
2. Literaire ontwikkelingen 1830-1850 ....................................................................................8
2.1 De romantische natuurfilosofie ......................................................................................8
2.2 De romantische levenshouding .....................................................................................9
2.3 De term ‘romantisch’ ................................................................................................... 10
2.4 Romantische literatuuropvattingen .............................................................................. 10
2.5 Romantische thematiek............................................................................................... 11
2.6 Het proza: de historische roman ................................................................................. 13
3. Literaire ontwikkelingen 1850-1880 .................................................................................. 15
3.1 Het realisme................................................................................................................ 15
3.2 Het realistische proza.................................................................................................. 15
3.3 Realisme met trekken van Biedermeier ....................................................................... 16
3.4 Koloniale letterkunde .................................................................................................. 17
4. Achtergronden bij de literaire ontwikkelingen 1880-1918 .................................................. 20
4.1 Politieke achtergronden .............................................................................................. 20
4.2 Sociaal-economische achtergronden .......................................................................... 23
4.3 Maatschappelijke stromingen ...................................................................................... 24
4.4 Wetenschap ................................................................................................................ 26
4.5 Godsdienst en filosofie ................................................................................................ 26
4.6 Fin de siècle................................................................................................................ 26
4.7 De literaire ontwikkelingen in grote lijnen .................................................................... 28
5. Literaire ontwikkelingen 1880-1895 .................................................................................. 32
1
, 5.1 Het naturalistische proza............................................................................................. 32
6. Literaire ontwikkelingen 1895-1918 .................................................................................. 37
6.1 Symbolisme ................................................................................................................ 37
7. Achtergronden bij de literaire ontwikkelingen 1918-1940 .................................................. 41
7.1. Afbakening en indeling van het tijdvak ....................................................................... 41
7.2. Nederland en Vlaanderen .......................................................................................... 41
7.3. Politieke en sociaaleconomische achtergronden ...................................................... 41
7.4. Koloniale ontwikkelingen ............................................................................................ 44
7.5. Veranderingen in het dagelijkse leven ........................................................................ 45
7.6. Vitalisme en ondergangsbesef ................................................................................... 46
7.7 Sigmund Freud (1856-1939) ....................................................................................... 47
7.7.1. Doorwerking van freudiaanse begrippen ................................................................ 48
7.8 Verzuiling .................................................................................................................... 48
7.9 Veranderingen in het culturele leven ........................................................................... 48
7.10 Vernieuwing in kunst en literatuur.............................................................................. 49
7.11 Avant-garde: kernpunten ........................................................................................... 49
7.12 De afzonderlijke ismen .............................................................................................. 52
8. Literaire ontwikkelingen 1918-1930 .................................................................................. 57
8.1 Vlaanderen: Humanitair expressionisme: poëzie......................................................... 57
8.2 De ontwikkeling van Paul van Ostaijen ....................................................................... 58
9. Literaire ontwikkelingen 1930-1940 .................................................................................. 63
9.1 De romanvernieuwing in Vlaanderen .......................................................................... 63
9.2 De romanvernieuwing in Nederland (9.4) .................................................................... 64
Carry van Bruggen: Eva (1927) ......................................................................................... 65
10. Achtergronden bij de literaire ontwikkelingen 1940-1985 ................................................... 67
10.1 Afbakening en indeling van het tijdvak ......................................................................... 67
10.2 De literaire verwerking van de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog ...................... 67
10.3 De literaire verwerking van de dekolonisatie................................................................. 69
Eig 10.4 maja da ga ni : Maatschappelijke veranderingen in de Jaren 40 en 50 ....................... 70
10.4 Veranderingen in taalgebruik en spelling ...................................................................... 71
10.5 Maatschappelijke ontwikkelingen in de jaren 60 en 70 .................................................. 71
10.6 Boekenmarkt en media ............................................................................................... 73
11. Literaire ontwikkelingen 1940-1960 ................................................................................... 74
11.1 Hoofdlijnen in het verhalende proza rond 1950 ............................................................ 74
11.2 De Beweging van Vijftig ............................................................................................... 76
13. Achtergronden bij de literaire ontwikkelingen 1985 - heden (2005) ..................................... 80
2
, 13.1 Politieke en maatschappelijke achtergronden .............................................................. 80
13.2 Culturele veranderingen en vernieuwingen in de kunst (13.2)........................................ 81
14. Literaire ontwikkelingen 1985-heden ................................................................................ 82
14.1 Postmodernisme ........................................................................................................ 82
Lyrisch gedicht = dichtvorm waarin de dichter persoonlijke gevoelens, emoties,
stemmingen of gedachten uitdrukt => subjectief + ik-vorm
Examen gedicht: van wie is dit, tot welke stroming, wat zijn de kenmerken
3
, 1. Het tijdvak 1830-1880
Achtergronden bij de literaire ontwikkelingen 1830-1880
+ Stukje van Vlaamse beweging site!!!
Het tijdvak 1830-1880
1830 :
• Begin van de moderne letterkunde in Nederland en Vlaanderen
• België maakt zich los van Nederland
1880:
• Opkomst van een nieuwe schrijversgeneratie, de Tachtigers
1.1 Letterkunde als niet-gescheiden domein
• Tot 1880 stond het literaire leven niet los van:
o maatschappij, politiek, religie of wetenschap
o literatuur heeft pragmatische functie
• schrijverschap als nevenactiviteit: priesters, leraars, advocaten, vrouwen uit de
burgerij/aristocratie
o Zie: Guido Gezelle
1.2 Leescultuur
Boeken = heel duur
Nog geen openbare bibliotheken
Leesgezelschappen, kranten/tijdschriften
Er werd veel voorgelezen (binnen- en buitenshuis)
Belangstelling voor literatuur in het Nederlands neemt toe.
Roman wint aan populariteit
• Einde 18de eeuw worden de Noordelijke en de Zuidelijke
Nederlanden deel van Frankrijk
• 1804-1815: Eerste Franse keizerrijk beslaat groot deel
Europa (op zijn grootst in 1811)
• 1804: Napoleon Bonaparte kroont zich tot keizer
• 1815: slag van Waterloo
1.3 Politieke achtergronden: politieke onrust
• 19de eeuw op vele plaatsen in Europa commotie
• Frankrijk :
o Franse Revolutie (1789) → Eerste Republiek
o Napoleon I kroont zich tot keizer (1804)
o Napoleon wordt verslagen (1815)
o Julirevolutie (1830) → koning Louis Philippe
o Opstand (1848) → Tweede Republiek
o staatsgreep Napoleon III (1851): tweede Keizerrijk
o Derde Republiek (1871-1940)
• Frans-Duitse oorlog (1870)
• Slag bij Waterloo (1815)
4
