Algemene leerstukken
● Week 1
○ geschiedenis, achtergrond
○ grondrechtdragers (gevangene, buitenlander, vereniging, bedrijf, foetus, overheid)
● Week 2
○ rechtsbescherming (NL-rechter, EHRM, HvJEU, internationale organen)
○ reikwijdte (hypnoseshow, tampons richting Gouden Koets gooien, weigeren vaccin)
● Week 3
○ beperkingsmogelijkheden in EVRM
○ beperkingsmogelijkheden in Grondwet
● Week 4
○ positieve verplichtingen (vegetarische gevangene; beschermen demonstraties, robotarm vergoeden)
○ horizontale werking (tussen particulieren: maffiamaatje; godsdienst op werkplek)
● Week 5
○ samenloop en botsing (bijv. persvrijheid versus privacy; godsdienstvrijheid-gelijke behandeling)
● Week 6
○ verhouding tussen bescherming in verschillende rechtsordes (bijv. EVRM-EU)
● Week 7
○ taakverdeling wetgever/rechter, belang sociale grondrechten
Week 1 Algemene Begrippen en Dragers van Grondrechten
Hoofdstukken Grondrechten:
1. Hoofdstuk 1 Inleiding;
2. Hoofdstuk 2 Geschiedenis en achtergronden;
3. Hoofdstuk 3 Dragers van grondrechten
Fundamentele rechten/mensenrechten/grondrechten
● fundamentele normen
● die de handelingsvrijheid van - in de eerste plaats - de overheid beperken
● en die strekken tot een menswaardig bestaan
Onderscheid mensenrechten/grondrechten
● evt. nadruk op pré-positieve natuurrechtelijke aanspraken: ‘mensenrechten’
● evt. nadruk op in Grondwet vastgelegde rechten: ‘grondrechten’
Rechtsbelangen
Nationaal belang rechtsorde
Belangrijk element van de rechtsstaat:
● Legaliteitsbeginsel
● Machtenscheiding/verdeling
● Rechtsbescherming door onafhankelijk rechter
● Grondrechten
Belangrijk in democratie:
● Politieke grondrechten
● Gelijkheid
Internationaal belang rechtsorde
Element van de internationale rechtsorde:
● Doelstelling VN (art. 1 Handvest)
● Vastlegging in verdragen
● Staten spreken elkaar er op aan
● Toezicht en handhavingsmechanismen-Jurisprudentie EHRM
EU belang rechtsorde
Toenemend belang in rechtsorde EU:
1
, ● oorspronkelijke ‘vier vrijheden’: vrij verkeer van goederen, diensten, arbeid, kapitaal
● fundamentele rechten steeds meer betekenis (vgl. ook art. 2 VEU); evt. sancties bij schending (art. 7 VEU)
● inmiddels eigen Handvest van de grondrechten
● belangrijke arresten HvJ (opslaan verkeersgegevens, recht ‘om vergeten te worden’)
Praktische/principiele kwesties
1. Veiligheid
Tal van maatregelen ter bevordering van de veiligheid beperken grondrechten, o.a.
● opsporing strafbare feiten (bijv. huiszoeking)
● opslag gegevens (vingerafdrukken, DNA, verkeersgegevens)
● bestuurlijke maatregelen (o.a. gebiedsverboden)-activiteiten AIVD
Jurisprudentie (Opslaan DNA gegevens)
EHRM (GK) 4 december 2008, S. and Marper v. U.K.
https://njcm.nl/actueel/ehrm-4-december-2008-s-en-marper-tegen-het-verenigd-koninkrijk/
● DNA gegevens van alle verdachten van alle misdrijven werden voor onbepaalde tijd bewaard
● inmenging in recht op respect voor privé leven (art. 8 EVRM): highly personal nature, sensitive information
● stigmatisering (vgl. veroordeelden); extra problematisch voor minderjarigen
○ in dit geval schending art. 8 EVRM
Jurisprudentie (Bewaren verkeersgegevens telefonie)
HvJ EU 21 december 2016:
https://njcm.nl/actueel/hvj-eu-21-december-2016-gevoegde-zaken-c-20315/
● EU-richtlijn: plicht voor telecomaanbieders om verkeersgegevens van alle gebruikers te bewaren (0,5 - 2 jaar)
● Tegengaan/opsporen criminaliteit/terrorisme
● vergaande beperking: iedereen, al die gegevens
● algemene bewaarplicht sowieso in strijd met art. 7 en 8 Hv
AIVD
Wiv 2017: verruiming bevoegdheden AIVD
● Oude wet: bij telecommunicatie via ether grootschalig opvangen en enige analyse toegestaan; bij kabelgebonden
communicatie alleen (op persoon) gericht opvangen toegestaan
● Nieuwe wet: ook bij kabel meer dan individueel gericht opvangen en analyseren (AIVD anders blind(?))
○ Hoe grootschalig?, bewaartermijn bulk?
○ Proportionaliteit, subsidiariteit?
● Evaluatie: wet zorgvuldiger formuleren
2. Grenzen politiek debat
Wanneer beperken?
● Bij aanzetten tot geweld?
○ publicist schrijft op internet dat premier geëxecuteerd hoort te worden
○ oproepen tot strijd in Syrië (?)
● Bij streven i.s.m. de uitgangspunten van de democratische rechtsstaat?
○ verbod CP`86 (Rb Amsterdam 18-11-1998)
○ verbod Refah Partisi (EHRM 13-2-2003)
■ Welvaartspartij vs Turkije
● Bij belediging, haatzaaien?
Grenzen van politiek debat t.b.v. beledigen
EHRM 13 maart 2018 (Stern Taulats)
https://globalfreedomofexpression.columbia.edu/cases/stern-taulats-roura-capellera-v-spain/
Beledigen van gezagsdragers/staatshoofden:
veroordeeld wegens verbranden van foto’s van Koning; EHRM: politieke discussie, gezagdrager, niet tegen privé persoon gericht,
veroordeling is schending van art. 10 EVRM
● Al eerder EHRM 15 maart 2011: koning niet teveel beschermen tegen belediging
● Mede onder invloed daarvan: in Nederland delict majesteitsschennis afgeschaft
2
,Grenzen van politiek debat t.b.v. uitlatingen over groepen
HR 16 december 2014
https://uitspraken.rechtspraak.nl/inziendocument?id=ECLI:NL:HR:2014:3583
Tirade van politicus in spe tegen (invloed van) homoseksuelen in stad(sbestuur)
HR vernietigt arrest Hof Amsterdam, dat had overwogen dat politicus alleen strafbaar kan zijn, indien zijn uitlatingen aanzetten tot haat,
discriminatie en geweld.
HR: mogelijkerwijs ook strafbaar indien uitlatingen aanzetten tot onverdraagzaamheid
Covid maatregelen
Welke grondrechten: o.a.
● vrijheid van beweging,
● vrijheid van betoging
● vrijheid van godsdienst
● recht op respect voor het privéleven
● recht op onderwijsMaar ook: recht op bescherming van het leven, recht op gezondheidszorg
Probleem 1 van Covid maatregelen
Bevoegdheidsgrondslag overheid?:
● Gewone bestaande wetgeving: bijv. meldingsplicht infectieziekten in Wet Publieke gezondheid
● Noodbevoegdheden burgemeester (Gemeentewet): gebruikt maart 2020 - oktober 2020, bijv. afstand houden
● Tijdelijke wet maatregelen COVID, vanaf november 2020, bijv. afstand houden, mondkapjesplicht in winkels
● In geval van buitengewone omstandigheden - bepaalde - bevoegdheden WBBG te gebruiken, voorbeeld avondklok(Hof Den
Haag 26 februari 2021)
Probleem 2 van Covid maatregelen
Proportionaliteit?
Welke belangen, hoe af te wegen:
● Voorkomen doden
● Beschermen capaciteit IC’s
● Draaiende houden economie
● Belang persoonlijke vrijheid
● Consequenties op langere termijn
Welke maatregelen te kiezen:
● Verboden of adviezen
● Scholen dicht of avondklok
(vgl. Ook Hof Den Haag 26 februari 2021)
Grenzen van de Covid maatregelen
● Mondkapjesplicht in winkels niet te baseren op noodbevoegdheid art. 176 GemW; inmiddels specifieke wettelijke basis in
tijdelijke wet COVID
● Regels omtrent aantal thuis te ontvangen bezoekers zijn – nog steeds – adviezen; belang persoonlijke levenssfeer (en ook
probleem handhaafbaarheid)COVID algemeen:
● relativering grondrechten of juist grote betekenis
● tijdelijk
Kritieken op mensenrechten
● Natuurrecht/menselijke waardigheid/universaliteit bestaat niet
● Overtrokken individualisme
● Algemeen belang hoort voor te gaan
● Ondermijnen democratische natiestaat
● Teveel, te ruim
Natuurrecht/menselijke waardigheid /universaliteit
Kritiek:
3
, ● ‘Natural rights’ bij Locke; uiteindelijk van god gegeven; ‘natuurtoestand’ vooringenomen projectie
● Westerse liberale ‘uitvinding’
● Mens is niet meer dan een laf roofdier, een volgzaam kuddedier, een zak vol chemische reacties
Reactie:
● Menselijke waardigheid: normatieve idee
● In elke geval enige overeenstemming over negatie menselijke waardigheid (slavernij, marteling, etc)
● Sterker nog: UVRM/IVBPR/IVESC wereldwijd
Overtrokken individualisme
Kritiek:
● Individu is abstractie, is niet autonoom
● Gemeenschap(pen) en cultuur wezenlijk voor waarden en persoonlijke ontwikkeling
● Plichten/deugden belangrijker dan rechten
● Verschilt althans per samenleving
Reactie:
● Ook vrijheden voor (vrij gevormde) groepen
● Vrijheid en verantwoordelijkheid
● Vrijheden juist extra van belang voor afwijkende individuen/opvattingen
Algemeen belang
Kritiek:
● Raison d’État gaat uiteindelijk voor
○ bijvoorbeeld tijdens noodtoestand (vgl. Hobbes)
● Grootste geluk van grootste aantal hoort altijd voor te gaan
○ grondrechten zijn ‘nonsense upon stilts’ (Bentham)
Reactie:
● Ook ‘notstandsfeste’ grondrechten
● Noodtoestand in beginsel tijdelijk
● Ook Bentham veronderstelt juist gelijkheid en vrijheid
Uitholling nationaal democratische staat
Kritiek:
● Beslissingen internationale rechters kunnen in strijd zijn met nationale vormgeving democratie en rechtsstaat
● Geen democratische checks zoals bij uitspraak rechter o.g.v. nationale wet en Grondwet
Reactie evt.:
● minimum -- garantie tegen afglijden
Te veel, te ruim?
Kritiek
● Steeds meer grondrechten en reikwijdte steeds ruimer ->
● bijna altijd grondrecht(en) in het geding -> verwatering bescherming (?)
● Steeds vaker ook ‘botsing’ -> grondrechtelijke belangen gewoon tegen elkaar wegstrepen??
Reactie:
● Idee kernwaarden, kernrechten (?)
Week 1 Jurisprundentie college
1. EHRM 8 juli 2004, NJCM-bulletin 2005-5, p. 579, (Vo vs Frankrijk)
2. HR 25 juni 1982, NJ 1983, 296 (Vereniging Gedetineerden)
3. HR 26 april 1996, RvdW 1996, 99c (Rasti Rostelli)
EHRM 26 april 1979, NJ 1980, 146 (Sunday Times vs U.K.) (N.B.: het laatste arrest ziet niet op de stof van deze
week, maar wordt in het eerste jurisprudentiecollege behandeld om te laten zien hoe een arrest van het EHRM in
elkaar steekt en hoe deze gelezen dient te worden.)
Belang van de jurisprudentie
● Interpretatie normen (grenzen reikwijdte, beperkingsmogelijkheden)
● Ontwikkeling leerstukken (horizontale werking, positieve verplichtingen, etc.)
● Brengen rechtsnormen tot leven
● Belang jurisprudentie in bundel
4
● Week 1
○ geschiedenis, achtergrond
○ grondrechtdragers (gevangene, buitenlander, vereniging, bedrijf, foetus, overheid)
● Week 2
○ rechtsbescherming (NL-rechter, EHRM, HvJEU, internationale organen)
○ reikwijdte (hypnoseshow, tampons richting Gouden Koets gooien, weigeren vaccin)
● Week 3
○ beperkingsmogelijkheden in EVRM
○ beperkingsmogelijkheden in Grondwet
● Week 4
○ positieve verplichtingen (vegetarische gevangene; beschermen demonstraties, robotarm vergoeden)
○ horizontale werking (tussen particulieren: maffiamaatje; godsdienst op werkplek)
● Week 5
○ samenloop en botsing (bijv. persvrijheid versus privacy; godsdienstvrijheid-gelijke behandeling)
● Week 6
○ verhouding tussen bescherming in verschillende rechtsordes (bijv. EVRM-EU)
● Week 7
○ taakverdeling wetgever/rechter, belang sociale grondrechten
Week 1 Algemene Begrippen en Dragers van Grondrechten
Hoofdstukken Grondrechten:
1. Hoofdstuk 1 Inleiding;
2. Hoofdstuk 2 Geschiedenis en achtergronden;
3. Hoofdstuk 3 Dragers van grondrechten
Fundamentele rechten/mensenrechten/grondrechten
● fundamentele normen
● die de handelingsvrijheid van - in de eerste plaats - de overheid beperken
● en die strekken tot een menswaardig bestaan
Onderscheid mensenrechten/grondrechten
● evt. nadruk op pré-positieve natuurrechtelijke aanspraken: ‘mensenrechten’
● evt. nadruk op in Grondwet vastgelegde rechten: ‘grondrechten’
Rechtsbelangen
Nationaal belang rechtsorde
Belangrijk element van de rechtsstaat:
● Legaliteitsbeginsel
● Machtenscheiding/verdeling
● Rechtsbescherming door onafhankelijk rechter
● Grondrechten
Belangrijk in democratie:
● Politieke grondrechten
● Gelijkheid
Internationaal belang rechtsorde
Element van de internationale rechtsorde:
● Doelstelling VN (art. 1 Handvest)
● Vastlegging in verdragen
● Staten spreken elkaar er op aan
● Toezicht en handhavingsmechanismen-Jurisprudentie EHRM
EU belang rechtsorde
Toenemend belang in rechtsorde EU:
1
, ● oorspronkelijke ‘vier vrijheden’: vrij verkeer van goederen, diensten, arbeid, kapitaal
● fundamentele rechten steeds meer betekenis (vgl. ook art. 2 VEU); evt. sancties bij schending (art. 7 VEU)
● inmiddels eigen Handvest van de grondrechten
● belangrijke arresten HvJ (opslaan verkeersgegevens, recht ‘om vergeten te worden’)
Praktische/principiele kwesties
1. Veiligheid
Tal van maatregelen ter bevordering van de veiligheid beperken grondrechten, o.a.
● opsporing strafbare feiten (bijv. huiszoeking)
● opslag gegevens (vingerafdrukken, DNA, verkeersgegevens)
● bestuurlijke maatregelen (o.a. gebiedsverboden)-activiteiten AIVD
Jurisprudentie (Opslaan DNA gegevens)
EHRM (GK) 4 december 2008, S. and Marper v. U.K.
https://njcm.nl/actueel/ehrm-4-december-2008-s-en-marper-tegen-het-verenigd-koninkrijk/
● DNA gegevens van alle verdachten van alle misdrijven werden voor onbepaalde tijd bewaard
● inmenging in recht op respect voor privé leven (art. 8 EVRM): highly personal nature, sensitive information
● stigmatisering (vgl. veroordeelden); extra problematisch voor minderjarigen
○ in dit geval schending art. 8 EVRM
Jurisprudentie (Bewaren verkeersgegevens telefonie)
HvJ EU 21 december 2016:
https://njcm.nl/actueel/hvj-eu-21-december-2016-gevoegde-zaken-c-20315/
● EU-richtlijn: plicht voor telecomaanbieders om verkeersgegevens van alle gebruikers te bewaren (0,5 - 2 jaar)
● Tegengaan/opsporen criminaliteit/terrorisme
● vergaande beperking: iedereen, al die gegevens
● algemene bewaarplicht sowieso in strijd met art. 7 en 8 Hv
AIVD
Wiv 2017: verruiming bevoegdheden AIVD
● Oude wet: bij telecommunicatie via ether grootschalig opvangen en enige analyse toegestaan; bij kabelgebonden
communicatie alleen (op persoon) gericht opvangen toegestaan
● Nieuwe wet: ook bij kabel meer dan individueel gericht opvangen en analyseren (AIVD anders blind(?))
○ Hoe grootschalig?, bewaartermijn bulk?
○ Proportionaliteit, subsidiariteit?
● Evaluatie: wet zorgvuldiger formuleren
2. Grenzen politiek debat
Wanneer beperken?
● Bij aanzetten tot geweld?
○ publicist schrijft op internet dat premier geëxecuteerd hoort te worden
○ oproepen tot strijd in Syrië (?)
● Bij streven i.s.m. de uitgangspunten van de democratische rechtsstaat?
○ verbod CP`86 (Rb Amsterdam 18-11-1998)
○ verbod Refah Partisi (EHRM 13-2-2003)
■ Welvaartspartij vs Turkije
● Bij belediging, haatzaaien?
Grenzen van politiek debat t.b.v. beledigen
EHRM 13 maart 2018 (Stern Taulats)
https://globalfreedomofexpression.columbia.edu/cases/stern-taulats-roura-capellera-v-spain/
Beledigen van gezagsdragers/staatshoofden:
veroordeeld wegens verbranden van foto’s van Koning; EHRM: politieke discussie, gezagdrager, niet tegen privé persoon gericht,
veroordeling is schending van art. 10 EVRM
● Al eerder EHRM 15 maart 2011: koning niet teveel beschermen tegen belediging
● Mede onder invloed daarvan: in Nederland delict majesteitsschennis afgeschaft
2
,Grenzen van politiek debat t.b.v. uitlatingen over groepen
HR 16 december 2014
https://uitspraken.rechtspraak.nl/inziendocument?id=ECLI:NL:HR:2014:3583
Tirade van politicus in spe tegen (invloed van) homoseksuelen in stad(sbestuur)
HR vernietigt arrest Hof Amsterdam, dat had overwogen dat politicus alleen strafbaar kan zijn, indien zijn uitlatingen aanzetten tot haat,
discriminatie en geweld.
HR: mogelijkerwijs ook strafbaar indien uitlatingen aanzetten tot onverdraagzaamheid
Covid maatregelen
Welke grondrechten: o.a.
● vrijheid van beweging,
● vrijheid van betoging
● vrijheid van godsdienst
● recht op respect voor het privéleven
● recht op onderwijsMaar ook: recht op bescherming van het leven, recht op gezondheidszorg
Probleem 1 van Covid maatregelen
Bevoegdheidsgrondslag overheid?:
● Gewone bestaande wetgeving: bijv. meldingsplicht infectieziekten in Wet Publieke gezondheid
● Noodbevoegdheden burgemeester (Gemeentewet): gebruikt maart 2020 - oktober 2020, bijv. afstand houden
● Tijdelijke wet maatregelen COVID, vanaf november 2020, bijv. afstand houden, mondkapjesplicht in winkels
● In geval van buitengewone omstandigheden - bepaalde - bevoegdheden WBBG te gebruiken, voorbeeld avondklok(Hof Den
Haag 26 februari 2021)
Probleem 2 van Covid maatregelen
Proportionaliteit?
Welke belangen, hoe af te wegen:
● Voorkomen doden
● Beschermen capaciteit IC’s
● Draaiende houden economie
● Belang persoonlijke vrijheid
● Consequenties op langere termijn
Welke maatregelen te kiezen:
● Verboden of adviezen
● Scholen dicht of avondklok
(vgl. Ook Hof Den Haag 26 februari 2021)
Grenzen van de Covid maatregelen
● Mondkapjesplicht in winkels niet te baseren op noodbevoegdheid art. 176 GemW; inmiddels specifieke wettelijke basis in
tijdelijke wet COVID
● Regels omtrent aantal thuis te ontvangen bezoekers zijn – nog steeds – adviezen; belang persoonlijke levenssfeer (en ook
probleem handhaafbaarheid)COVID algemeen:
● relativering grondrechten of juist grote betekenis
● tijdelijk
Kritieken op mensenrechten
● Natuurrecht/menselijke waardigheid/universaliteit bestaat niet
● Overtrokken individualisme
● Algemeen belang hoort voor te gaan
● Ondermijnen democratische natiestaat
● Teveel, te ruim
Natuurrecht/menselijke waardigheid /universaliteit
Kritiek:
3
, ● ‘Natural rights’ bij Locke; uiteindelijk van god gegeven; ‘natuurtoestand’ vooringenomen projectie
● Westerse liberale ‘uitvinding’
● Mens is niet meer dan een laf roofdier, een volgzaam kuddedier, een zak vol chemische reacties
Reactie:
● Menselijke waardigheid: normatieve idee
● In elke geval enige overeenstemming over negatie menselijke waardigheid (slavernij, marteling, etc)
● Sterker nog: UVRM/IVBPR/IVESC wereldwijd
Overtrokken individualisme
Kritiek:
● Individu is abstractie, is niet autonoom
● Gemeenschap(pen) en cultuur wezenlijk voor waarden en persoonlijke ontwikkeling
● Plichten/deugden belangrijker dan rechten
● Verschilt althans per samenleving
Reactie:
● Ook vrijheden voor (vrij gevormde) groepen
● Vrijheid en verantwoordelijkheid
● Vrijheden juist extra van belang voor afwijkende individuen/opvattingen
Algemeen belang
Kritiek:
● Raison d’État gaat uiteindelijk voor
○ bijvoorbeeld tijdens noodtoestand (vgl. Hobbes)
● Grootste geluk van grootste aantal hoort altijd voor te gaan
○ grondrechten zijn ‘nonsense upon stilts’ (Bentham)
Reactie:
● Ook ‘notstandsfeste’ grondrechten
● Noodtoestand in beginsel tijdelijk
● Ook Bentham veronderstelt juist gelijkheid en vrijheid
Uitholling nationaal democratische staat
Kritiek:
● Beslissingen internationale rechters kunnen in strijd zijn met nationale vormgeving democratie en rechtsstaat
● Geen democratische checks zoals bij uitspraak rechter o.g.v. nationale wet en Grondwet
Reactie evt.:
● minimum -- garantie tegen afglijden
Te veel, te ruim?
Kritiek
● Steeds meer grondrechten en reikwijdte steeds ruimer ->
● bijna altijd grondrecht(en) in het geding -> verwatering bescherming (?)
● Steeds vaker ook ‘botsing’ -> grondrechtelijke belangen gewoon tegen elkaar wegstrepen??
Reactie:
● Idee kernwaarden, kernrechten (?)
Week 1 Jurisprundentie college
1. EHRM 8 juli 2004, NJCM-bulletin 2005-5, p. 579, (Vo vs Frankrijk)
2. HR 25 juni 1982, NJ 1983, 296 (Vereniging Gedetineerden)
3. HR 26 april 1996, RvdW 1996, 99c (Rasti Rostelli)
EHRM 26 april 1979, NJ 1980, 146 (Sunday Times vs U.K.) (N.B.: het laatste arrest ziet niet op de stof van deze
week, maar wordt in het eerste jurisprudentiecollege behandeld om te laten zien hoe een arrest van het EHRM in
elkaar steekt en hoe deze gelezen dient te worden.)
Belang van de jurisprudentie
● Interpretatie normen (grenzen reikwijdte, beperkingsmogelijkheden)
● Ontwikkeling leerstukken (horizontale werking, positieve verplichtingen, etc.)
● Brengen rechtsnormen tot leven
● Belang jurisprudentie in bundel
4
