HC8 – Geriatrische reuzen
Klinische presentatie ouderen
• Glijdende schaal = onduidelijke grens tussen ziekte en normale veroudering – klachten
ontwikkelen geleidelijk en overlappen vaak met leeftijdsgebonden veroudering
• Ouderen presenteren vaak met een symptoomarme/atypische presentatie (bv UWI met
alleen verwardheid, late koorts) van ziekte (functieverlies vaak als eerste symptoom)
• Slippery sloop = 1 kleine stap in achteruitgang kan leiden tot steeds verdere stappen →
geen volledig herstel in functionaliteit
• Competing riks = meerdere gezondheidsrisico’s tegelijk aanwezig, waarbij 1 risico kan
optreden voordat een ander risico zich kan manifesteren (bv eerder overlijden aan
hartfalen voordat prostaatkanker klinisch relevant wordt)
Ziekte/problemen op oudere leeftijd worden vaak laat herkend, omdat …
• Ageism
• Extrapolatie = overnemen kennis van jongeren naar ouderen – niet altijd mogelijk
o Uitgaan van lage prevalenties/afwachten
o Klassieke ziektescripts ipv ook onverwachte veranderingen in functionaliteit
o Vergelijken tov gemiddelden leeftijd ipv gemiddelden van fitte individuen
Geriatische reuzen
De verschillende I’s van Kane et al.
- Hoge prevalentie disfunctioneren op oudere leeftijd
- Syndromen met grote lijst aan mogelijke oorzaken
- Niet aangepakt → kans herhaling/schadelijk gezondheid + grote negatieve invloed op
zelfstandigheid/functionaliteit
- Hoge kosten
→ tijdig opsporen + behandelen van oorzaak
De verschillende I’s
Disfunctioneren = grijs gebied
- Uiting van verminderde reserve → aanpassen belasting voldoende voor normaal functioneren
- Eerste uiting ziekte door atypische/symptoomarme presentatie op oude leeftijd → niet
aanpakken: belangrijke negatieve gevolgen bv fracturen, wonden, sterfte
Verwardheid
• Insomnia
• Isolatie (depressie)
• Intellectuele achteruitgang
Vallen/loopstoornissen
• Immobiliteit
• Instabiliteit
• Impairment hearing
• Impairment vision
Bekkenbodem problemen
• Impotentie
• Incontinentie
Immunosenescentie
• Immuundeficiëntie
• Infectie
Overig
• Iatrogenese (medicatiebijwerkingen, complicaties behandeling/diagnostiek)
• Intoxicatie
• Inanitie/inadequate voedingstoestand (malnutritie)
(Extra)
• Irritable bowel
• Impecutiny/armoede
Insomnia/slaapstoornissen
25% ouderen chronisch gebrek aan slaap – potentiële oorzaken
• Somatisch: orthopneu, nycturie, pijn, slaapapneu (ook van partner), restless legs
, • Medicatie
• Intoxicaties: caffeïne, alcohol
• Depressie
• Primaire slaapstoornis: insomnia (inslaap/doorslaapproblemen), OSAS (snurken,
ademstop, ochtendhoofdpijn), restless legs (drang tot bewegen, onaangenaam gevoel
benen, vooral in rust), circadiane ritmestoornis, REM gedragsstoornis (dromen naspelen
– kan een voorbode zijn voor parkinson)
• Cognitieve stoornissen (bv dementie) → veranderen dag- en nacht ritme
Normaal bij ouderen (fysiologisch)
- 1 uur minder slaap per nacht - Minder diepe slaap, meer dromen
- Inslapen moeilijker - Plotseling wakker (nog half in droom)
- Vaker wakker (gemiddeld 3-4/keer) - Minder uitgerust → meer slaap overdag
→ auto-ongelukken geweten aan “in slaap gevallen” bij jongeren vooral nacht & ouderen overdag
Diagnostiek: slaapdagboek, epworth sleepiness scale, uitvragen patroon en mogelijke oorzaken,
LO KNO-gebied, BMI, neurologisch onderzoek, polysomnografie (OSAS, REMGS, RLS), actigrafie
(circadiane ritmestoornissen), lab (ferritine bij RLS & TSH bij vermoeidheid)
Therapie: Niet-medicamenteus (slaaphygiëne – vaste slaaptijden, geen caffeïne in avond, beperk
schermtijd, genoeg daglicht, beweging overdag, geen dutjes overdag), CBT -I (CGT voor insomnie),
Medicamenteus (benzodiazepine-achtige middelen (bv zolpidem), melatonine (circardiane
ritmestoornissen), dopamine-agonisten/gabapentine (restless legs), CPAP (slaapapneu)
Prognose: insomnia kan chronisch worden → hoger risico vallen, cognitie achteruit, depressie
Isolatie
= zelfverwaarlozing bij ouderen = observeerbare toestand als gevolg van iemands verminderde
zelfzorg – vaak alleenstaand/weinig contacten (eenzaamheid) → hoge morbiditeit (bv
deficiënties, anemie, gewichtsverlies, incontinentie, pneumonie, vallen) & mortaliteit (50%) –
alarmsignaal: kan wijzen op kwetsbaarheid/onveilige thuissituatie – oorzaken:
• Meest voorkomend: dementie, psychiatrische stoornis, alcoholmisbruik
• Lichamelijk: bv algehele malaise Sociaal: bv gebrek aan geld
• Syndroom van Diogenes = extreme zelfverwaarlozing, onverschillig over hygiëne en
gezondheid, wil geen medische hulp – maar geen dementie/psychiatrische stoornis/alcohol
→ analyse is lastig omdat bevindingen zowel oorzaak als gevolg van zelfverwaarlozing kunnen zijn
– bv ondervoeding & anemie
Signalen: slechte hygiëne, onverzorgde kleding, medicatie niet gebruiken, vuile woning,
ondervoeding, isolatie
Intellectuele achteruitgang
• Delier met onderliggende somatiek → grote gevolgen beloop
• Depressie – atypisch beloop tov jonge mensen
• Dementie (Alzheimer, vasculair, Lewy Body, frontotemporaalkwab) → grote gevolgen
systeem → tijdig inzetten passende zorg
Impairment vision/hearing
Meest voorkomend probleem bij ouderen met grote functionele gevolgen:
- Isolement, depressie
- Ongelukken
- Verwardheid
Soms wordt dit onterecht bestempeld met verwardheid:
15% slechtzienden: Charles Bonnet syndroom = verminderd zicht geeft visuele hallucinaties
(hersenen vullen aan) terwijl bewustzijn normaal is/weten dat beelden niet echt zijn – DD: delier
Instabiliteit Incontinentie
- Orthostase: multifactorieel Reversibel
- Vertigo = draaiduizeligheid - D: Delirium
- Stoornissen zien//horen - I: Infectie
- Minder cognitie - A: Atrofische uretritis/vaginitis
- Neurologische aandoeningen - P: Pharmaceutisch, alcohol
- Minder spierkracht en conditie - P: Psychiatrisch
- Gewrichtsaandoeningen - E: Exces urine output (polyurie)
- Incontinentie – snel naar de WC - R: Restricted mobility
- Angst vallen - S: Stool impaction (obstipatie)
, - Medicijnen Irreversibel
- Intoxicaties - Overflow: blokkade, niet goed legen
→ doxasozine (cave orthostatische hypotensie), CAD
(katheterisatie – cave infectie)
- Stress: > abdominale druk, pelvische relaxatie
→ kegel, oefeningen, oestrogenen lokaal
- Urge: oversensitiviteit door infectie, neurologisch
→ antibiotica (cave resistentie), oxybutine, solifenacine
(cave verward)
- Funcioneel → toiletkalender
Intoxicatie
5% ouderen drankprobleem – oorzaken:
- 67% al te veel voor 60ste levensjaar en gaat daarmee door
- 10% van de problemen door leeftijd niet goed meer tegen alcohol, zonder aanpassen gebruik
• Minder lichaamsvocht (meer vetmassa)
• Doelorgaan: andere receptorenexpressie/neurotransmitter verhouding hersenen
• Afbraak: slechte nier/leverfunctie
- Klein percentage: te veel drinken → stoppen → te veel drinken etc = periodieke drinkers
- Klein percentage: door ernstige gebeurtenis (bv overlijden dierbaren)
- Lab: > MCV (soms < Hb/trombocyten) & > leverenzymen (ASAT > ALAT / gammaGT > AF)
Cave: onderdiagnostiek door hoge sociale acceptatie → VRAAG DOOR
Overmatig alcoholgebruik
Zware drinkers = 1 keer per week 6 glazen/dag neemt toe (hoger bij vrouwen,
verpleeg/verzorgingstehuizen) → laat herkend door ontkenning & meer toegeeflijk naar ouderen
- Stimulatie GABA-receptoren
- Oxidatie alcohol door alcohol dehydrogenase & mitochondriale CYP2E1 (meer actief bij
chronisch alcohol gebruik) → toxisch metaboliet: acetylaldehyde (alle organen) + vrije
radicalen (lever) → acetylaldehyde door aldehyde dehydrogenase: acetaat (energiebron)
Klinisch beeld: ataxie, dysartrie, verward, vallen, alcoholgeur, leverfunctiestoornis
Nadelige gevolgen alcohol abusus
Ziekten: hepatitis, pancreatitis, leververvetting, levercirrose (gevolg portale hypertensie, maagvarices,
leverfalen), maligniteiten (keel, slokdarm, maag), minder cognitie (Wernicke encefalopathie, Korsakoff
psychose, hersenatrofie, persoonlijkheidsveranderingen, ontrekkingsdelier)
- Riskant om alcohol te combineren met andere genot/geneesmiddelen
- Lichamelijk: hypertensie, gewichtsveranderingen, GI problemen, incontinentie, vallen, moe,
hyperventilatie, seksuele problemen
- Psychiatrisch: heftig wisselende emoties, lichtgeraaktheid, toenemend achterdochtig
worden, somber/depressiviteit, delier, zelfmoordgedachten/pogingen, slapeloosheid, angsten,
geheugen- en waarnemingsstoornissen
Inanitie (malnutritie)
Ondervoeding heeft veel klinische consequenties
- Signaalfunctie - Initiëren of onderhouden van complicaties
- Achteruitgang functioneren & mobiliteit - Toegenomen mortaliteit
Daling in gewicht sneller bij mensen met
- Bijkomende somatische ziekten
- Bijwerkingen medicatie
- Intoxicaties
- Minder smaak- en reukzin, gebit
- Sociale isolatie & stemmingsstoornissen
- Cognitieve stoornissen
→ Operatie: voorkomen decubitus/genezing wonden → herstellen (vooral spier belangrijk)
, Iatrogenese
Medicijnen zijn de “prime suspect” bij analyse van
- Hypotensie/orthostase - Evenwichtsstoornissen/vallen
- Hypothermie - GI-stoornissen
- Cognitieve achteruitgang/delier - Veranderd lab
Voorschrijvingscascade = bijwerkingen → voorschrijven nieuw middel → bijwerking etc
In week 5 – toevoeging op I’s
- 30% ouderen CV-ziekte (een van belangrijkste oorzaken van I’s) → behandeling op maat
Functionele achteruitgang
• Lichamelijk: ziekten, medicatie, minder mobiliteit → ADL, immobiliteit, ondervoeding etc
• Psychisch: dementie, delier, depressie → minder motivatie/initatief/concentratie
• Sociaal: eenzaamheid, onvoldoende hulp bij zelfzorg, slechte woonsituatie (geen trappen
etc) → minder deelname dagelijkse activiteiten & onvoldoende ondersteuning zelfzorg
ZSO voorbereiding bij WC geriatische reuzen
Klinische presentatie ouderen
• Glijdende schaal = onduidelijke grens tussen ziekte en normale veroudering – klachten
ontwikkelen geleidelijk en overlappen vaak met leeftijdsgebonden veroudering
• Ouderen presenteren vaak met een symptoomarme/atypische presentatie (bv UWI met
alleen verwardheid, late koorts) van ziekte (functieverlies vaak als eerste symptoom)
• Slippery sloop = 1 kleine stap in achteruitgang kan leiden tot steeds verdere stappen →
geen volledig herstel in functionaliteit
• Competing riks = meerdere gezondheidsrisico’s tegelijk aanwezig, waarbij 1 risico kan
optreden voordat een ander risico zich kan manifesteren (bv eerder overlijden aan
hartfalen voordat prostaatkanker klinisch relevant wordt)
Ziekte/problemen op oudere leeftijd worden vaak laat herkend, omdat …
• Ageism
• Extrapolatie = overnemen kennis van jongeren naar ouderen – niet altijd mogelijk
o Uitgaan van lage prevalenties/afwachten
o Klassieke ziektescripts ipv ook onverwachte veranderingen in functionaliteit
o Vergelijken tov gemiddelden leeftijd ipv gemiddelden van fitte individuen
Geriatische reuzen
De verschillende I’s van Kane et al.
- Hoge prevalentie disfunctioneren op oudere leeftijd
- Syndromen met grote lijst aan mogelijke oorzaken
- Niet aangepakt → kans herhaling/schadelijk gezondheid + grote negatieve invloed op
zelfstandigheid/functionaliteit
- Hoge kosten
→ tijdig opsporen + behandelen van oorzaak
De verschillende I’s
Disfunctioneren = grijs gebied
- Uiting van verminderde reserve → aanpassen belasting voldoende voor normaal functioneren
- Eerste uiting ziekte door atypische/symptoomarme presentatie op oude leeftijd → niet
aanpakken: belangrijke negatieve gevolgen bv fracturen, wonden, sterfte
Verwardheid
• Insomnia
• Isolatie (depressie)
• Intellectuele achteruitgang
Vallen/loopstoornissen
• Immobiliteit
• Instabiliteit
• Impairment hearing
• Impairment vision
Bekkenbodem problemen
• Impotentie
• Incontinentie
Immunosenescentie
• Immuundeficiëntie
• Infectie
Overig
• Iatrogenese (medicatiebijwerkingen, complicaties behandeling/diagnostiek)
• Intoxicatie
• Inanitie/inadequate voedingstoestand (malnutritie)
(Extra)
• Irritable bowel
• Impecutiny/armoede
Insomnia/slaapstoornissen
25% ouderen chronisch gebrek aan slaap – potentiële oorzaken
• Somatisch: orthopneu, nycturie, pijn, slaapapneu (ook van partner), restless legs
, • Medicatie
• Intoxicaties: caffeïne, alcohol
• Depressie
• Primaire slaapstoornis: insomnia (inslaap/doorslaapproblemen), OSAS (snurken,
ademstop, ochtendhoofdpijn), restless legs (drang tot bewegen, onaangenaam gevoel
benen, vooral in rust), circadiane ritmestoornis, REM gedragsstoornis (dromen naspelen
– kan een voorbode zijn voor parkinson)
• Cognitieve stoornissen (bv dementie) → veranderen dag- en nacht ritme
Normaal bij ouderen (fysiologisch)
- 1 uur minder slaap per nacht - Minder diepe slaap, meer dromen
- Inslapen moeilijker - Plotseling wakker (nog half in droom)
- Vaker wakker (gemiddeld 3-4/keer) - Minder uitgerust → meer slaap overdag
→ auto-ongelukken geweten aan “in slaap gevallen” bij jongeren vooral nacht & ouderen overdag
Diagnostiek: slaapdagboek, epworth sleepiness scale, uitvragen patroon en mogelijke oorzaken,
LO KNO-gebied, BMI, neurologisch onderzoek, polysomnografie (OSAS, REMGS, RLS), actigrafie
(circadiane ritmestoornissen), lab (ferritine bij RLS & TSH bij vermoeidheid)
Therapie: Niet-medicamenteus (slaaphygiëne – vaste slaaptijden, geen caffeïne in avond, beperk
schermtijd, genoeg daglicht, beweging overdag, geen dutjes overdag), CBT -I (CGT voor insomnie),
Medicamenteus (benzodiazepine-achtige middelen (bv zolpidem), melatonine (circardiane
ritmestoornissen), dopamine-agonisten/gabapentine (restless legs), CPAP (slaapapneu)
Prognose: insomnia kan chronisch worden → hoger risico vallen, cognitie achteruit, depressie
Isolatie
= zelfverwaarlozing bij ouderen = observeerbare toestand als gevolg van iemands verminderde
zelfzorg – vaak alleenstaand/weinig contacten (eenzaamheid) → hoge morbiditeit (bv
deficiënties, anemie, gewichtsverlies, incontinentie, pneumonie, vallen) & mortaliteit (50%) –
alarmsignaal: kan wijzen op kwetsbaarheid/onveilige thuissituatie – oorzaken:
• Meest voorkomend: dementie, psychiatrische stoornis, alcoholmisbruik
• Lichamelijk: bv algehele malaise Sociaal: bv gebrek aan geld
• Syndroom van Diogenes = extreme zelfverwaarlozing, onverschillig over hygiëne en
gezondheid, wil geen medische hulp – maar geen dementie/psychiatrische stoornis/alcohol
→ analyse is lastig omdat bevindingen zowel oorzaak als gevolg van zelfverwaarlozing kunnen zijn
– bv ondervoeding & anemie
Signalen: slechte hygiëne, onverzorgde kleding, medicatie niet gebruiken, vuile woning,
ondervoeding, isolatie
Intellectuele achteruitgang
• Delier met onderliggende somatiek → grote gevolgen beloop
• Depressie – atypisch beloop tov jonge mensen
• Dementie (Alzheimer, vasculair, Lewy Body, frontotemporaalkwab) → grote gevolgen
systeem → tijdig inzetten passende zorg
Impairment vision/hearing
Meest voorkomend probleem bij ouderen met grote functionele gevolgen:
- Isolement, depressie
- Ongelukken
- Verwardheid
Soms wordt dit onterecht bestempeld met verwardheid:
15% slechtzienden: Charles Bonnet syndroom = verminderd zicht geeft visuele hallucinaties
(hersenen vullen aan) terwijl bewustzijn normaal is/weten dat beelden niet echt zijn – DD: delier
Instabiliteit Incontinentie
- Orthostase: multifactorieel Reversibel
- Vertigo = draaiduizeligheid - D: Delirium
- Stoornissen zien//horen - I: Infectie
- Minder cognitie - A: Atrofische uretritis/vaginitis
- Neurologische aandoeningen - P: Pharmaceutisch, alcohol
- Minder spierkracht en conditie - P: Psychiatrisch
- Gewrichtsaandoeningen - E: Exces urine output (polyurie)
- Incontinentie – snel naar de WC - R: Restricted mobility
- Angst vallen - S: Stool impaction (obstipatie)
, - Medicijnen Irreversibel
- Intoxicaties - Overflow: blokkade, niet goed legen
→ doxasozine (cave orthostatische hypotensie), CAD
(katheterisatie – cave infectie)
- Stress: > abdominale druk, pelvische relaxatie
→ kegel, oefeningen, oestrogenen lokaal
- Urge: oversensitiviteit door infectie, neurologisch
→ antibiotica (cave resistentie), oxybutine, solifenacine
(cave verward)
- Funcioneel → toiletkalender
Intoxicatie
5% ouderen drankprobleem – oorzaken:
- 67% al te veel voor 60ste levensjaar en gaat daarmee door
- 10% van de problemen door leeftijd niet goed meer tegen alcohol, zonder aanpassen gebruik
• Minder lichaamsvocht (meer vetmassa)
• Doelorgaan: andere receptorenexpressie/neurotransmitter verhouding hersenen
• Afbraak: slechte nier/leverfunctie
- Klein percentage: te veel drinken → stoppen → te veel drinken etc = periodieke drinkers
- Klein percentage: door ernstige gebeurtenis (bv overlijden dierbaren)
- Lab: > MCV (soms < Hb/trombocyten) & > leverenzymen (ASAT > ALAT / gammaGT > AF)
Cave: onderdiagnostiek door hoge sociale acceptatie → VRAAG DOOR
Overmatig alcoholgebruik
Zware drinkers = 1 keer per week 6 glazen/dag neemt toe (hoger bij vrouwen,
verpleeg/verzorgingstehuizen) → laat herkend door ontkenning & meer toegeeflijk naar ouderen
- Stimulatie GABA-receptoren
- Oxidatie alcohol door alcohol dehydrogenase & mitochondriale CYP2E1 (meer actief bij
chronisch alcohol gebruik) → toxisch metaboliet: acetylaldehyde (alle organen) + vrije
radicalen (lever) → acetylaldehyde door aldehyde dehydrogenase: acetaat (energiebron)
Klinisch beeld: ataxie, dysartrie, verward, vallen, alcoholgeur, leverfunctiestoornis
Nadelige gevolgen alcohol abusus
Ziekten: hepatitis, pancreatitis, leververvetting, levercirrose (gevolg portale hypertensie, maagvarices,
leverfalen), maligniteiten (keel, slokdarm, maag), minder cognitie (Wernicke encefalopathie, Korsakoff
psychose, hersenatrofie, persoonlijkheidsveranderingen, ontrekkingsdelier)
- Riskant om alcohol te combineren met andere genot/geneesmiddelen
- Lichamelijk: hypertensie, gewichtsveranderingen, GI problemen, incontinentie, vallen, moe,
hyperventilatie, seksuele problemen
- Psychiatrisch: heftig wisselende emoties, lichtgeraaktheid, toenemend achterdochtig
worden, somber/depressiviteit, delier, zelfmoordgedachten/pogingen, slapeloosheid, angsten,
geheugen- en waarnemingsstoornissen
Inanitie (malnutritie)
Ondervoeding heeft veel klinische consequenties
- Signaalfunctie - Initiëren of onderhouden van complicaties
- Achteruitgang functioneren & mobiliteit - Toegenomen mortaliteit
Daling in gewicht sneller bij mensen met
- Bijkomende somatische ziekten
- Bijwerkingen medicatie
- Intoxicaties
- Minder smaak- en reukzin, gebit
- Sociale isolatie & stemmingsstoornissen
- Cognitieve stoornissen
→ Operatie: voorkomen decubitus/genezing wonden → herstellen (vooral spier belangrijk)
, Iatrogenese
Medicijnen zijn de “prime suspect” bij analyse van
- Hypotensie/orthostase - Evenwichtsstoornissen/vallen
- Hypothermie - GI-stoornissen
- Cognitieve achteruitgang/delier - Veranderd lab
Voorschrijvingscascade = bijwerkingen → voorschrijven nieuw middel → bijwerking etc
In week 5 – toevoeging op I’s
- 30% ouderen CV-ziekte (een van belangrijkste oorzaken van I’s) → behandeling op maat
Functionele achteruitgang
• Lichamelijk: ziekten, medicatie, minder mobiliteit → ADL, immobiliteit, ondervoeding etc
• Psychisch: dementie, delier, depressie → minder motivatie/initatief/concentratie
• Sociaal: eenzaamheid, onvoldoende hulp bij zelfzorg, slechte woonsituatie (geen trappen
etc) → minder deelname dagelijkse activiteiten & onvoldoende ondersteuning zelfzorg
ZSO voorbereiding bij WC geriatische reuzen
