Samenvatting Geschiedenis van België | UGent | 2025/26

Geschiedenis van België
België avant la lettre
Begin van België

 Bestaat België voor 1830?
 Bestonden Belgen al voor ze een koninkrijk vormden?
 Deelden Belgen al een geschiedenis en cultuur?
 Is België een toevallig ontstaan territorium met een bevolking die weinig met elkaar gemeen
had?
 Is België een constructie van toenmalige grootmachten?

19e – 20e eeuw

 Belgische pattrioten weinig twijfels over historische diepgang België
 Belgen bestonden al van voor de Romeinse tijd
 Basiskenmerken Belgisch volk gaat ver terug
 Na eeuwen van ‘buitenlandse bezetting’: volk vocht zich vrij & sticht eigen natiestaat

 Benadering strookt met essentialistische opvatting natiestaat

 Volk bezit fundamentele eenheidsmakende kenmerken  voorbestemd om te leven in kader van
huidige natie

 Staat tegenover constructivistische interpretatie natiestaat (= naties zijn geen ‘natuurlijke’
entiteiten, maar werden stap voor stap opgebouwd door toevallige omstandigheden & door
ideologische & politieke ingrepen die deels ongewild, deels doelbewust van aard waren)

De ‘Oude Belgen’
Was het Belgische volk er al 2000 jaar geleden, toen onze gewesten de
geschiedenis/geschiedschrijving intraden?

 57 v.C.: Julius Caesar  trok naar onze gebieden
o Stootte op Belgae (‘dappersten aller Galliërs’ in Commentarii de bello Gallico)
o Schreef Commentarii de bello Gallico vooral om zichzelf te bejubelen
 Huidige België in 1 rechte lijn verbinden met ‘Oude Belgen’ = onzin
o Werd toch voorgesteld als ‘vaderlandse geschiedenis’
o Jonge België had behoefte aan geschiedschrijving die bewees hoe oud België was
o Richtte zich op aantal momenten uit het verleden
 Werden zo beschreven dat het leek alsof Belgische volk al 1000en jaren wachtte op
onafhankelijkheid
 ‘Belgae’ = evident vertrekpunt
o Echt onze voorouders?
o Werden uitgeroeid door Caesar
o Rechtstreekse bloedband zeer onwaarschijnlijk (migratie, België was doorgangsgebied)
 Culturele erfenis?
o Omgekeerd proces: latere generaties hebben ‘voorouders’ in verband gebracht met
producten/artefacten uit eigen tijd, zonder dat daar werkelijk historisch bewijs van kan
worden geleverd
 Ambiorix: associatie met oorspronkelijke deugden en vrijheid van Belgische natie
o Gevolg van 19e-eeuwse cultus rond figuur




1

,De Romeinse tempel
 Vestigde instellingen die ook vandaag nog grote invloed uitoefenen
o Romeins recht
o Romeinse infrastructuur
o Invloed kunst, taal, cultuur
o Positie christelijke godsdienst + samenspel tussen bisschop van Rome & keizer als hoofd
van wereldlijke macht
 Gewesten lagen aan grens van Romeins imperium (liep +/- gelijk met Rijn)
o Overkant rivier: woeste Germaanse volksstammen
o Liepen Romeins Rijk uiteindelijk onder de voet
o Eerder vreedzame volksverhuizing van Germaanse bevolkingsgroepen die zich met Gallo-
Romeinse groepen vermengden
 Grens Romeins Rijk = permanente grens tussen geromaniseerd deel en Germaans deel Europa
o Gevolgen voor ontwikkeling talen
o Vormt nog steeds taalgrens
 Verre oorzaak van 1 van de 3 breuklijnen die sinds 1830 Belgische geschiedenis
doorkruisen

De vroege middeleeuwen en het ontstaan van het ancien régime
Merovingen en Karolingen
 Na West-Romeinse Rijk: Franken
 Koning: Clovis (Merovingen) 496: liet zich dopen
o Continueerde samenspel Kerk bestaat
o Bood ruimte aan Kerk om structuren verder uit te bouwen
 Vooral bij Karolingen (opvolgers Merovingen)
o Belangrijkste staatsman: Karel de Grote
o Rijk zo groot als West-Europa

Territoriaal
 Onze contreien: centrum Karolingische Rijk  tussen Seine
& Rijn
 Dood Karel de Grote  Rijk werd opgesplitst in 3
 Grens tussen oostelijk & westelijk deel liep dwars door onze
gebieden
= grens tussen Germaanse & Romaanse gebieden einde
WRR
 Contouren Frankrijk & Duitsland (2 grote politieke entiteiten
die geschiedenis van Europa zullen bepalen)
o Voeren > 1000 jaar oorlog
o Gebruikten onze gebieden als strijdtoneel
 Middenrijk: tussen Oost- en West-Francië
o Onze gewesten (buiten Graafschap Vlaanderen)
o Streefdoel bij latere heersers

Feodaliteit als legitimering voor eigendom en macht
 Territoriale verdeling rijk Karel de Grote bleef na verdwijnen Karolingen belangrijk
o Latere heersers gebruikten (al dan niet reële) bloedband met KdG als legitimering voor
hun macht
 Hertogen van Brabant & hertogen van Bourgondië
 Karolingen: grondvesten feodaal systeem (= nieuw eigendomssysteem)
o Germaans eigendomssysteem: buit verdeeld onder heersende elites
o Feodaal systeem: veroveringen kwamen toe aan koning
2

, o Koning deed beroep op getrouwen die stuk grond in leen krijgen (om land te besturen)
 Feodaal systeem = piramide van leenheren en leenmannen
o Bovenaan: koning als opperste leenheer
o Leenmannen bezaten stuk land erfelijk (leen/leengoed)  eigenaars, maar trouw aan de
koning (leenhulde)
o Trouw: bijstand bij oorlog voeren, betalen som geld bij overerving
 Vorst afhankelijk van eigen kroondomein voor inkomsten
o Mogelijk dat leenmannen rijker & machtiger waren dan vorst zelf
o Bleven wel leenrechtelijk ondergeschikt
 Loyaliteit in feodaal systeem: opperste leenheer = soevereine vorst
o Soevereine vorst = macht rechtstreeks gekregen van God, kon hierdoor soeverein
regeren
o Kerk & christelijk geloof speelden essentiële rol in legitimering machtsstructuur
o Bevestigden vorst als legitieme opperste wereldlijke macht
o Symbool: kroning Karel de Grote tot keizer door hoofd van de Kerk (800)
o Karolingische vorst trad in positie van vroegere Romeinse keizers
o Christendom = staatsgodsdienst
o Goddelijke goedkeuring heerschappij  alle geledingen van de maatschappij
aanvaardden feodaal systeem zonder vragen
o Mensen geloofden dat vorst legitieme heerser was
 Grondregels politiek-maatschappelijke legitimering van de machtsstructuren vh AR (gelegd bij
Karolingers) hielden > 1000 jaar stand
 Stichting België = definitief einde ancien-régimesamenleving

Sociale groepen
Karolingisch Rijk: 3 standen die +/- 1000 jaar maatschappij gestalte gaven

1. Kerk
o Instellingen van seculiere & reguliere geestelijken
o Zo omvangrijk dat we clerus als aparte stand noemen
2. Adel
o Leenheren en -mannen
o Facto-eigenaar grond & dus ook opbrengsten
o Landbouw = belangrijkste economische activiteit AR
3. Derde stand
o Overige bevolking
o Verwierf macht naarmate steden zich ontwikkelden & men geld kon verdienen met
handel & nijverheid
o Steden = belangrijkste motor bepaalde veranderingsprocessen die leiden tot einde AR

De feodale machtsstrijd
 Feodaal systeem  politiek van landadel speelde hoofdrol in politiek-territoriale ontwikkeling
van onze gewesten
 Machtuitbreiding landadel
o Oorlog voeren
o Dynastieke politiek met huwelijk ifv politiek-territoriale strategieën
 Succesvolle leenmannen werden hierdoor zeer machtig
o Probeerden statuut van opperste leenheer te verwerven (soevereine vorst)
 Via huwelijk verbinden met geslacht van soevereine vorst
 Militaire macht verwerven dat Kerk gedwongen werd hun als soevereine vorst te
erkennen
o Erkenning ging gepaard met fabriceren van stamboom
 Kersverse soeverein werd verbonden met Karolingische geslacht
 Relaties feodale vorstendommen gekenmerkt door spanningen, conflicten, oorlogen
3

,  Territoriale afbakening: vlottend, met bewegende & ingewikkelde grenzen

Hoe verliep de politiek-territoriale strijd?
 Onze gewesten: leenmannen Franse koning & Duitse keizer
o Keizerskroon KdG ging naar Oost-Francië = Duitsland
 Belangrijke gebieden
o Graafschap Vlaanderen: strekte zich uit tot huidig Frankrijk, oostgrens = Schelde,
behoorde grotendeels tot Franse kroon
o Hertogdom Brabant: Waals- en Vlaams-Brabant, Antwerpen, Noord-Brabant (Nederland)
o Prinsbisdom Luik
 Dekken andere lading dan huidige geografische omschrijvingen Vlaanderen, Brabant & Luik
 Geen rechte lijn middeleeuws Vlaanderen  huidig Vlaanderen
 Huidig Wallonië & deel Vlaanderen: gebied Duitse keizer
 Geopolitieke indeling weinig implicaties voor ontwikkeling talen
 Taalgrens loopt door deze gebieden, taal nog geen factor van loyaliteit (pas na einde AR)
 Guldensporenslag: 19e-eeuws België maakte hier propagandistisch verhaal van
o Sociaal-economisch conflict
 Graaf van Vlaanderen verkreeg door Brugge & Gent aanzienlijke middelen
 Franse koning wou dit gebied aan kroongebied hechten
o Tussen graaf van Vlaanderen & Franse koning
 Mythen Guldensporenslag
o Slag = verzet van Nederlandstaligen  Franse koning
 Vlaamse adel (en ook graaf) sprak Frans
o Slag bij Kortrijk: andere gebeurtenis met dezelfde historische implicaties
 1288: hertog van Brabant versloeg bisschop van Keulen (~ conflict als
Guldensporenslag)
 Brabant kon voortbestaan als ‘onafhankelijke’ entiteit
 Guldensporenslag populairst bewijs eeuwenoude onafhankelijkheidswil België
o Heeft te maken met bruikbaarheid 19e eeuw
o Herontdekking & mystificatie slag in propagandaoorlog België  Frankrijk (bedreigde
Belgische onafhankelijkheid)
o Paste eerst in Belgische nationale propaganda, later werd dit Vlaamse feest- en strijddag

Naar een eenmaking in de Nederlanden
 Militaire gebeurtenissen  onze gebieden behielden onafhankelijkheid (bleven leenrechtelijk
met Franse koning of Duitse keizer)
o Bouwden dynastieke culturen  liet samenhorigheidsgevoel ontstaan bij bewoners
o Adel, clerus & steden vaak vertegenwoordigende instellingen afgedwongen
 Kregen inspraak in beleid (fiscaal)
 Politiek & staatkundig landschap verre van eenvoudig & gestroomlijnd
o Troef: diversiteit & complexitiet
 Voorgeschiedenis moderne natiestaten = contingent
o Ontwikkeling berust op complex samenspel van factoren & zekere mate van toeval
o Constructivistische benadering nationalisme (geen rechte/onontwijbare lijn naar huidige
situatie)
 Staatjes groeiden langzaam naar elkaar toe  vormden aparte politiek-territoriale entiteit: de
Nederlanden
o Middenrijk erfenis KdG speelde rol
o Bourgondië: familie Valois heerser
o Oorlogen & dynastieke politiek  controle verwerven over gebied met Nederlanden
o Vanaf 15e eeuw: Bourgondische Nederlanden
 Eenmakingspolitiek Bourgondische hertogen  samenhorigheidsgevoel Nederlanden


4