GWR
Grondwettelijk Recht (deel prof. Sottiaux)
Deel 1: Algemene Inleiding
Hoofdstuk 1: Basisbegrippen & centrale thema’s vh GWR
1. De Grondwet
1.1. Betekenis & functies vd GW
GW
- United States Declaration of Independence (1776): macht komt vh
volk (consent)
- Déclaration des droits de l’homme et du coityoen (1789): GW moet
rechten beschermen & machten scheiden
basis v 1e moderne GWen v Amerika & Frankrijk (formuleren
basisideeën vh GWR)
andere: Charter v Kortenberg, Blijde Inkomst vh Hertogdom Brabant,
Plakkaat v Verlatinghe, Magna Carta (teksten die macht v vorst
beperken & vrijheden beschermen)
Eerste functie: democratische organisatie vd overheidsmacht
= GW brengt overheid tot stand (positieve functie)
- Groep mensen vormt politieke gemeenschap & door GW aan te
nemen wordt die gemeenschap een rechtsgemeenschap
- GW creëert regering & bepaalt wat elk orgaan mag doen (primaire
rechtsbron waaraan andere wetten moeten voldoen)
- Macht komt vh volk volkssoevereiniteit
zonder GW geen juridisch georganiseerde staat
Niet elke GW = democratisch:
- E.g. Nazi-Duitsland had GW, Iran heeft GW maar geen democratie,
… (= façadegrondwetten)
- Democratie als gecontesteerd begrip: er is discussie over wat echte
democratie is (sommige vinden dat België of Eu een democratisch
tekort hebben)
Tweede functie: beperken vd overheidsmacht
= GW beperkt overheid (negatieve functie)
- Reden: machtsmisbruik tegengaan & vrijheid v burgers beschermen
Technieken (2):
a. Machtenscheiding
1
,GWR
Gebaseerd op Locke (Two Treatises of Government: wie wetten maakt,
mag ze zelf niet uitvoeren, want dat leidt tot misbruik) & Montesquieu (De
l’esprit des lois: macht moet macht stoppen)
Soorten:
- Horizontale machtenscheiding – trias politica
o Overheidstaken worden verdeeld binnen dezelfde staat om
machtsmisbruik te voorkomen (WM, UM, RM)
o Absolute machtenscheiding: 3 machten volledig gescheiden
E.g. Franse GW (1791)
Gevolgen: geen controle door rechter op bestuur,
administration-juge, jurisdictioneel dualisme (aparte
administratieve rechtbanken), verbod op rechterlijke
grondwettigheidscontrole
Later: Conseil Constitutionnel
o Machtsevenwicht/ checks & balances:
o Geen volledige scheiding, maar evenwicht
o Belangrijke denkers:
James Madison
Federalist No. 47: Montesquieu bedoelde geen
volledige scheiding, maar dat één orgaan niet
alle macht mag hebben
E.g. VS: President (veto) Congres (kan veto
overrulen met 2/3 meerderheid)
Alexander Hamilton
Federalist No. 78: rechter is de ‘least dangerous
branch’, wet die strijdig is met GW is ongeldig,
& rechter moet GW volgen
- Verticale machtenscheiding
o Bevoegdheden verdeeld tss verschillende niveaus (gelaagde
rechtsorde: gemeente, provincie, Gemeenschap/Gewest,
Staat, EU, IO)
o Federalisme: bevoegdheden verdeeld tss autonome
rechtsordes
o Decentralisatie: centrale overheid geeft taken aan lagere
besturen
o Subsidiariteitsbeginsel: hogere overheid moet niets doen wat
lagere overheid kan doen
versterkt democratie
b. Verankering v fundamentele rechten & vrijheden
Historische vb: Magna Carta, Blijde Inkomst, Bill of Rights, Déclaration des
droits, Universele Verklaring, Europees Verdrag voor de Rechten vd Mens
2
,GWR
Idee: mensen hebben onvervreemdbare rechten (leven, vrijheid,
nastreven v geluk) (llp)
Verschil met machtenscheiding:
- Machtenscheiding: verdeelt macht tss organen
- Grondrechten: verbieden overheid bepaalde dingen te doen
o Klassieke rechten: beschermen tegen overheid
o Sociaaleconomische rechten: verplichten overheid iets te doen
(e.g. kosteloos onderwijs tot einde leerplicht)
Overige functies
Natie- & staatsvorming:
- Verband tss GW afkondigen & staat/natie vormen
- Reden: GW heeft pas zin als er een overheid (staat) is die macht
moet je organiseren & begrenzen
- Historisch: tijdperk v staatsvorming in Europa (met
godsdienstoorlogen & machtsconflicten) werd macht steeds meer
geconcentreerd bij (soevereine) vorst & centraal bestuur bestuur
moet geregeld worden na absolutisme moest die macht ook
ingeperkt worden GW link tss GW & staatsvorming blijft
- Nieuwe onafhankelijke staten ‘bezegelen’ hun breuk vaak met GW
(e.g. VS in 1787, landen in Azië & Afrika na dekolonisatie)
- Nieuwe politieke verbanden (e.g. EU) streven naar GW als teken v
nauwere integratie & verstatelijking
Programmatorische functie:
- GW bevat ook regels over doelstellingen die nagestreven moeten
worden
- Voor: bevordering v materiële gelijkheid, bescherming vh leefmilieu
Conclusie: de GW als maatschappelijk contract
Constitutionele democratie:
- Tss anarchie & tirannie: GW moet zorgen voor overheid (niet
anarchie), maar ook zorgen dat overheid niet willekeurig wordt (niet
tirannie)
Beeld vh ‘maatschappelijk contract’:
- Fictieve overeenkomst waar vrije individuen afspreken om een
georganiseerde politieke gemeenschap te vormen
- Individu staat vrijheid af: OH krijgt geweldmonopolie & moet met
handhaving vh recht zorgen voor orde, vrede, & veiligheid
OH moet zorgen voor goed bestuur & bescherming v individuele
vrijheden
3
, GWR
als OH faalt, heeft burger recht om in opstand te komen &
maatschappelijk verdrag te verbreken
Natuurstaat (toestand zonder overheid):
- Hobbes (Leviathan, 1651): natuurtoestand als oorlog v iedereen
tegen iedereen (homo homini lupus, bellum omnium contra omnes)
o Mensen handelen uit eigenbelang
o Leven omschreven als “solitary, poor, nasty, brutish, & short)
o Om daaraan te ontsnappen sluit men maatschappelijk
contract
o Staatsgezag dat ontstaat is onbeperkt (soeverein)
- Locke: overheidsmacht moet begrensd zijn (regering bestaat door
instemming v vrije & gelijke individuen, regering moet
natuurrechten handhaven)
- Jefferson: regeringen worden ingesteld om rechten te garanderen,
ze ontlenen hun rechtmatige bevoegdheden aan instemming vd
geregeerden
Actueel vb: Conejo Arias v. Noem, 24 Jan 2026
- Casus: asielzoeker & 5jarige zoon vragen bescherming via habeas
corpus
- Court: overheid toont ‘ignorance’ v Declaration of Independence,
Jefferson somde ‘grievances’ op tegen mogelijk autoritaire koning,
vb v klachten
- Belang: laat zien dat oude constitutionele ideeën/teksten nog
worden “opgeroepen” in hedendaagse context
1.2. GW in materiële en formele zin
= geheel v fundamentele regels over organisatie & beperking vh
overheidsgezag
GW in materiële zin/ materiële GW:
- = alle fundamentele regels over hoe OH werkt & hoe haar macht
wordt beperkt
- Niet één tekst, maar alle regels samen die fundamenteel zijn voor
OH
GW in formele zin/ formele GW:
- = officiële document met bijzonder gezag
- Reden voor bijzonder gezag:
o Bijzondere wijzigingsprocedure
4
Grondwettelijk Recht (deel prof. Sottiaux)
Deel 1: Algemene Inleiding
Hoofdstuk 1: Basisbegrippen & centrale thema’s vh GWR
1. De Grondwet
1.1. Betekenis & functies vd GW
GW
- United States Declaration of Independence (1776): macht komt vh
volk (consent)
- Déclaration des droits de l’homme et du coityoen (1789): GW moet
rechten beschermen & machten scheiden
basis v 1e moderne GWen v Amerika & Frankrijk (formuleren
basisideeën vh GWR)
andere: Charter v Kortenberg, Blijde Inkomst vh Hertogdom Brabant,
Plakkaat v Verlatinghe, Magna Carta (teksten die macht v vorst
beperken & vrijheden beschermen)
Eerste functie: democratische organisatie vd overheidsmacht
= GW brengt overheid tot stand (positieve functie)
- Groep mensen vormt politieke gemeenschap & door GW aan te
nemen wordt die gemeenschap een rechtsgemeenschap
- GW creëert regering & bepaalt wat elk orgaan mag doen (primaire
rechtsbron waaraan andere wetten moeten voldoen)
- Macht komt vh volk volkssoevereiniteit
zonder GW geen juridisch georganiseerde staat
Niet elke GW = democratisch:
- E.g. Nazi-Duitsland had GW, Iran heeft GW maar geen democratie,
… (= façadegrondwetten)
- Democratie als gecontesteerd begrip: er is discussie over wat echte
democratie is (sommige vinden dat België of Eu een democratisch
tekort hebben)
Tweede functie: beperken vd overheidsmacht
= GW beperkt overheid (negatieve functie)
- Reden: machtsmisbruik tegengaan & vrijheid v burgers beschermen
Technieken (2):
a. Machtenscheiding
1
,GWR
Gebaseerd op Locke (Two Treatises of Government: wie wetten maakt,
mag ze zelf niet uitvoeren, want dat leidt tot misbruik) & Montesquieu (De
l’esprit des lois: macht moet macht stoppen)
Soorten:
- Horizontale machtenscheiding – trias politica
o Overheidstaken worden verdeeld binnen dezelfde staat om
machtsmisbruik te voorkomen (WM, UM, RM)
o Absolute machtenscheiding: 3 machten volledig gescheiden
E.g. Franse GW (1791)
Gevolgen: geen controle door rechter op bestuur,
administration-juge, jurisdictioneel dualisme (aparte
administratieve rechtbanken), verbod op rechterlijke
grondwettigheidscontrole
Later: Conseil Constitutionnel
o Machtsevenwicht/ checks & balances:
o Geen volledige scheiding, maar evenwicht
o Belangrijke denkers:
James Madison
Federalist No. 47: Montesquieu bedoelde geen
volledige scheiding, maar dat één orgaan niet
alle macht mag hebben
E.g. VS: President (veto) Congres (kan veto
overrulen met 2/3 meerderheid)
Alexander Hamilton
Federalist No. 78: rechter is de ‘least dangerous
branch’, wet die strijdig is met GW is ongeldig,
& rechter moet GW volgen
- Verticale machtenscheiding
o Bevoegdheden verdeeld tss verschillende niveaus (gelaagde
rechtsorde: gemeente, provincie, Gemeenschap/Gewest,
Staat, EU, IO)
o Federalisme: bevoegdheden verdeeld tss autonome
rechtsordes
o Decentralisatie: centrale overheid geeft taken aan lagere
besturen
o Subsidiariteitsbeginsel: hogere overheid moet niets doen wat
lagere overheid kan doen
versterkt democratie
b. Verankering v fundamentele rechten & vrijheden
Historische vb: Magna Carta, Blijde Inkomst, Bill of Rights, Déclaration des
droits, Universele Verklaring, Europees Verdrag voor de Rechten vd Mens
2
,GWR
Idee: mensen hebben onvervreemdbare rechten (leven, vrijheid,
nastreven v geluk) (llp)
Verschil met machtenscheiding:
- Machtenscheiding: verdeelt macht tss organen
- Grondrechten: verbieden overheid bepaalde dingen te doen
o Klassieke rechten: beschermen tegen overheid
o Sociaaleconomische rechten: verplichten overheid iets te doen
(e.g. kosteloos onderwijs tot einde leerplicht)
Overige functies
Natie- & staatsvorming:
- Verband tss GW afkondigen & staat/natie vormen
- Reden: GW heeft pas zin als er een overheid (staat) is die macht
moet je organiseren & begrenzen
- Historisch: tijdperk v staatsvorming in Europa (met
godsdienstoorlogen & machtsconflicten) werd macht steeds meer
geconcentreerd bij (soevereine) vorst & centraal bestuur bestuur
moet geregeld worden na absolutisme moest die macht ook
ingeperkt worden GW link tss GW & staatsvorming blijft
- Nieuwe onafhankelijke staten ‘bezegelen’ hun breuk vaak met GW
(e.g. VS in 1787, landen in Azië & Afrika na dekolonisatie)
- Nieuwe politieke verbanden (e.g. EU) streven naar GW als teken v
nauwere integratie & verstatelijking
Programmatorische functie:
- GW bevat ook regels over doelstellingen die nagestreven moeten
worden
- Voor: bevordering v materiële gelijkheid, bescherming vh leefmilieu
Conclusie: de GW als maatschappelijk contract
Constitutionele democratie:
- Tss anarchie & tirannie: GW moet zorgen voor overheid (niet
anarchie), maar ook zorgen dat overheid niet willekeurig wordt (niet
tirannie)
Beeld vh ‘maatschappelijk contract’:
- Fictieve overeenkomst waar vrije individuen afspreken om een
georganiseerde politieke gemeenschap te vormen
- Individu staat vrijheid af: OH krijgt geweldmonopolie & moet met
handhaving vh recht zorgen voor orde, vrede, & veiligheid
OH moet zorgen voor goed bestuur & bescherming v individuele
vrijheden
3
, GWR
als OH faalt, heeft burger recht om in opstand te komen &
maatschappelijk verdrag te verbreken
Natuurstaat (toestand zonder overheid):
- Hobbes (Leviathan, 1651): natuurtoestand als oorlog v iedereen
tegen iedereen (homo homini lupus, bellum omnium contra omnes)
o Mensen handelen uit eigenbelang
o Leven omschreven als “solitary, poor, nasty, brutish, & short)
o Om daaraan te ontsnappen sluit men maatschappelijk
contract
o Staatsgezag dat ontstaat is onbeperkt (soeverein)
- Locke: overheidsmacht moet begrensd zijn (regering bestaat door
instemming v vrije & gelijke individuen, regering moet
natuurrechten handhaven)
- Jefferson: regeringen worden ingesteld om rechten te garanderen,
ze ontlenen hun rechtmatige bevoegdheden aan instemming vd
geregeerden
Actueel vb: Conejo Arias v. Noem, 24 Jan 2026
- Casus: asielzoeker & 5jarige zoon vragen bescherming via habeas
corpus
- Court: overheid toont ‘ignorance’ v Declaration of Independence,
Jefferson somde ‘grievances’ op tegen mogelijk autoritaire koning,
vb v klachten
- Belang: laat zien dat oude constitutionele ideeën/teksten nog
worden “opgeroepen” in hedendaagse context
1.2. GW in materiële en formele zin
= geheel v fundamentele regels over organisatie & beperking vh
overheidsgezag
GW in materiële zin/ materiële GW:
- = alle fundamentele regels over hoe OH werkt & hoe haar macht
wordt beperkt
- Niet één tekst, maar alle regels samen die fundamenteel zijn voor
OH
GW in formele zin/ formele GW:
- = officiële document met bijzonder gezag
- Reden voor bijzonder gezag:
o Bijzondere wijzigingsprocedure
4
