Samenvatting Geschiedenis van het Publiekrecht | BA 1 | UA | 2025/26

De geschiedenis van het publiekrecht
UA Ba 1 2025-2026 Marie-Jo De Baecker

BA 1: De geschiedenis van het publiekrecht
DEEL I: Staat & recht..........................................................................................................................2
Het moderne staatsbegrip......................................................................................................................2
Verhouding tussen staten sinds 1453...................................................................................................12
Absolute monarchie en revolutie.........................................................................................................19
De 19de eeuw........................................................................................................................................21
De 20ste eeuw........................................................................................................................................24
DEEL II: INTERN PUBLIEKRECHT.......................................................................................................27
1. Frankrijk............................................................................................................................................27
2. Verenigd Koninkrijk..........................................................................................................................37
3. Verenigde Staten..............................................................................................................................47
4. Rusland.............................................................................................................................................56
5. Duitsland...........................................................................................................................................64
6. China.................................................................................................................................................78




1

,De geschiedenis van het publiekrecht
UA Ba 1 2025-2026 Marie-Jo De Baecker

DEEL I: Staat & recht
Het moderne staatsbegrip

1. Inleiding
- Hoe regelen we de manier waarop we onszelf bestuderen?
 ‘Regelen’  ‘regel’  veronderstelt norm = recht
- Gemeenschappelijk element in bestuur van staten  drang naar legitimiteit
 Legitimiteit (om de mensen te besturen): bestuurders – bestuurden
o Verschilt van staat tot staat + verschillen in ontwikkeling  geen uniform model
o Ook verschil in tijd
o 1 ding staat vast: bestuurders zoeken naar legitimiteit
 Representatief regime, waarbij bevolking zich kan laten vertegenwoordigen
o Constante drang naar representatie
o Geen vaste waarde
o Meest gangbaar bestuurlijk model van meeste staten
 Geen ‘vaste waarde’/vanzelfsprekend gegeven
- Essentiële problematiek publiekrecht: hoe onszelf besturen zodat we vrij blijven?
 Spanningsveld
 Blijft de meerderheid altijd wel dezelfde meerderheid in de legislatuur?
 Kan leiden tot conflict bij verschillende partijen
 2 partijen vechten voor macht  polarisatie
 Hoe rechten waarborgen?
o Rechten van burgers waarborgen vs overheid
o rechten van minderheid waarborgen vs democratische meerderheid
 Hoe institutioneel denken?
o = intellectuele achtergrond van ontwikkeling van liberale staat

2. De idee van ‘de staat’
- Uitgangspunt
 Iets/iemand nodig om samenleven te waarborgen & chaos + geweld verhinderen
o Persoon /instelling met macht om bevelen op te leggen
o Persoon / instelling maakt wet = op iedereen van toepassing
o Persoon / instelling = geweldmonopolie
 Theorie nodig  conceptie van ‘staat’ (wie/wat als staat beschouwen en waarom?)
o Antwoord = afhankelijk van welk standpunt men inneemt: Middeleeuwen –
Vroegmoderne / Nieuwe geschiedenis – Moderne / Hedendaagse geschiedenis

2.1. Middeleeuwen
- Mediëvisten (val van West-Romeinse Rijk 476 – val Oost Romeinse Rijk 1453): moderne
staat = opvolger van Middeleeuwse (ME) standenvertegenwoordiging + leenrecht
 ME SL = opgebouwd uit standen (dragen elk op eigen manier bij aan de maatschappij)
o zij die bidden (clerus) / zij die strijden (ridders) / zij die werken (3 de stand)
 Vertegenwoordigers van die groepen vormen ‘natie’
 Bestaan verschillen qua graad van autonomie tussen bepaalde gebieden/ steden




2

,De geschiedenis van het publiekrecht
UA Ba 1 2025-2026 Marie-Jo De Baecker

 Vorst regeert bij gratie Gods, volgens contract met 3 standen = uitdrukking van
‘Gods gewilde orde’
 Tyrannie = verbreken contract  recht op weerstand (weerstandsrecht)
 Contractuele opvatting, gestoeld op leenrecht
o Idee van relatie leenheer - leenman (structureert vanaf 10 de tot 18de eeuw ME SL)
 Terbeschikkingstelling leen (grond, kasteel, huis) door vorst aan vazal
(levensonderhoud)
 In ruil: vazal staat vorst bij (raad en daad)
o = oorspronkelijk privaatrechtelijke relatie (persoonlijke), economisch + militair ingegeven
o Wordt publiekrechtelijk gegeven (stuurt machtsrelaties)
 Versnippering territorium (achterleen)
 Bv.: prins-bisschop van Luik heeft grellige grens vol enclaves et
graafschappen Henegouwen + Namen

2.2. Vroegmoderne/ nieuwe geschiedenis
- Liberale staten = opvolgers vroegmoderne staat
- Tijdens vroegmoderne / nieuwe geschiedenis: notie v. soevereiniteit wetgever
 Middeleeuwen: vorstelijke machtsconsolidatie  centrale staat
 16de – 17de eeuw: religieuze spanningen  band religie – publiekrecht (in Spanje)
 Macht exclusief bij vorst: ook bij vertegenwoordigers van volk
 Van ME tot revolurues schakelt vort concurrenten uit: machtigste edelen + steden
wijken voor centrale staat
- Tijdens 17de eeuw: verdere ontwikkeling naar idee van “état souverain”
 Staat die geen andere macht boven zich heeft
 ‘republiek’ (res publica– ‘de politieke zaak’)
 ‘natie’: in de 17de eeuw, maar pas juridische betekenis vanaf Franse Revolutie

2.3. Moderne/ hedendaagse geschiedenis
- Staat begrepen als democratische staat
 Verkozen bestuurders
o Rechtstreeks
o Onrechtstreeks
- Staat begrepen als liberale staat (betekend VRIJHEID)
 Democratisch verkozen heersers
 Machtenscheiding
o Wetgevende M o Uitvoerende M o Rechterlijke M
 Overheid gebonden aan recht
o Maakt normen
o Gebonden door deze normen
 Waarborgen voor grondrechten van burgers
o Via (grond)wetsbepalingen (bv eeuwigheidsclausules)
o Via instellingen
 Constitutioneel (bv. machtenscheiding)
 Buiten-constitutioneel (bv. pers als ‘waakhond’ democratie)




3

, De geschiedenis van het publiekrecht
UA Ba 1 2025-2026 Marie-Jo De Baecker

3. De notie ‘soevereiniteit’
3.1. Het begrip ‘soevereiniteit
- Meer en meer doen nadenken na WO II
 Terug populair na Brexit -> let’s take back control
- ‘De staat’
 Grondgebied
 Bevolking
 Overheidsinstelling met gezag en erkenning
o Gebeurt vandaag via recht
o Vroeger enkel alleenheerser
- 2 vormen van soevereiniteit
1. Externe soevereiniteit
2. Interne soevereiniteit
- Soevereiniteit: zowel interne als extrene elementen
 In welke mate instellingen legitiem zijn om normen uit te vaardigen + af te dwingen
tegenover bevolking
 In welke mate entiteit kan deelnemen aan internationaal rechtsverkeer

3.2. Externe soevereiniteit
- Erkenning door andere staten
- Niet onderworpen aan andere staat
 Bv. Palestijnse autoriteit veel moeite om zich te erkennen, de hele tijd bezettingen
- = kwestie van internationaal recht

3.3. Interne soevereiniteit
- ‘Hoogste macht om op een territorium een gemeenschap te beheersen om de
continuïteit/cohesie van de samenleving te garanderen’
- Veronderstelt van staat
 Vermogen om zichzelf te organiseren
 Staatswil > wil van andere morele en fysieke persoenen
o Opleggen van staatswil
 Staatsmonopolie op creëren van recht
 Staatsmonopolie op (legitiem) geweld
 = gezag + controle op bevolking
- Verplichtingen/ verwachtingen om legitiem te blijven  bevoegdheden
 Administratief bestuur en handhaving openbare orde
 Recht spreken
 Nationale defensie
 Geld slaan (economie doen draaien)  budgetrecht
- Soevereiniteit = centraal idee in politieke denken, maar ook in publiek recht
 Internationaal recht
o Garanties voor niet-inmenging (regeling via internationale verdragen)
 Nationaal recht
o Regeling toe uitoefening soevereiniteit door instellingen + controle (regeling via Gw)




4