Volkenrecht
Openingscollege
Hoe studeren?:
Key arresten: - Rechtbank of andere instelling (bv. ICJ, ECHR, WTO DSB, …)
- Naam (of gangbare naam)
- Partijen (indien van toepassing)
- Relevante leerstukken besproken in broodtekst Henriksen
Geen key arresten: leerstukken Henriksen, zonder referenties naar arresten (bv. “ICJ rechtspraak zegt …”)
Intro: plaats in curriculum
Volkenrecht = internationaal (publiek) recht
Rechtssysteem dat de relatie tussen soevereine staten regelt, evenals hun rechten en verplichtingen
aka ‘inter-nationaal recht’
<-> Nationaal recht: trias politica (wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht)*
MAAR gedecentraliseerd rechtssysteem: geen centrale autoriteit boven de staten
Staten zijn juridisch soeverein en gelijk
* Door nationaal recht ben je gebonden aan wetten, ookal ben je niet akkoord. In het internationaal recht zijn
staten enkel gebonden als ze instemmen (behalve jus cogens-normen) -> komt nog later in HF2
Korte geschiedenis & eigentijdse kritieken
Vroege sporen: contact tussen culturen waardoor behoefte aan regels, zekerheid en voorspelbaarheid, met
wortels modern internationaal recht in Europa
Laat middeleeuws Europa (15e – 16e eeuw): macht was verspreid en overlappend, geen duidelijke, soevereine staten
Meerdere niveaus loyaliteiten, rechten en verplichtingen: Een persoon had tegelijk verschillende “bindingen”,
bv. een ridder kon vazal zijn van lokale vorst, onderdaan van koning en onder gezag van paus vallen
Transnationale krachten (twee machten die over grenzen heen gaan):
- Roomse Rijk: geen moderne staat, maar los verband van gebieden onder één keizer
- Katholieke Kerk (paus): had eigen rechtssysteem, rechtbanken, gezag
Transnationale netwerken van ridders en kooplieden: handel en militaire structuren over grenzen heen
Natuurrecht: tijdloze, universele normen die voortvloeien uit natuur van de mens, gericht op individuen en
staten
Jus Gentium: = volkenrecht, ontstaat uit feitelijke omgang tussen volkeren en gebaseerd op gewoonte en praktijk
Francisco De Vitoria
- Context: Spanje had Amerika net “ontdekt” en koloniseerde grote gebieden. Is dat juridisch en moreel
gerechtvaardigd?
- Inheemse bevolking uit Amerika maken deel uit van menselijke samenleving (hebben dus eigendom, gezag,
rechten, …) -> Spanje mag dus niet automatisch heerschappij uitoefenen
, - Verwerping van bepaalde rechtvaardigingen voor verovering:
1) “Ontdekking”: argument dat Spanje eigenaar wordt omdat het land “ontdekt” heeft -> je kan geen land
ontdekken dat al bewoond en georganiseerd is, lokale bevolking heeft al bezit en soevereiniteit
2) Pauselijke toekenning: paus had gebieden aan Spanje toegekend -> paus heeft geen wereldlijke macht over
niet-christelijke volkeren en kan hun land dus niet zomaar aan Spanje schenken
- Oorlog tegen inheemse bevolkingen moeten op natuurrecht gebaseerd zijn
- Gerechtvaardigd als:
1) Verzet tegen christelijke missionarissen: Spanjaarden hebben o.b.v. natuurrecht recht op vrij reizen,
communiceren en geloof te verkondigen (zonder dwang) -> als inheemse volkeren missionarissen zonder reden
aanvallen of doden, dan is dit rechtvaardige reden tot optreden
2) Oppositie tegen vrije doorgang en handel: er bestaat universeel recht op vrij verkeer en handel tussen
volkeren -> als inheemse bevolking dat blokkeert zonder rechtvaardige reden, dan mag Spanje zit verzetten
17e – 18e eeuw
Internationaal recht ontwikkelt vanuit jus gentium -> (soevereine) staat wordt centrale actor
Denkers: Suárez, de Vattel en Grotius
Vrede van Westphalia
- Einde Dertigjarige Oorlog
- Vrede van Münster en Osnabrück: reeks verdragen, multilaterale onderhandelingen
- Creatie orde en structuur: soevereiniteit, non-interventie, gelijkheid van staten
- Minder macht Romeinse rijk en Kerk
Jean Bodin: conceptualiseerde staatssoevereiniteit (absolute en blijvende macht staat) voor Vrede Westfalen
Soeverein bezit ‘absolute en ondeelbare macht’, verantwoording enkel aan God, soeverein > wet
Tijdperk van positivisme
- In eerdere periodes was recht gebaseerd op God of natuurrecht -> verwerpen
- Positivisme: enige ware bron van recht is de wil van de staat
- Belang staatstoestemming: expliciet (via verdrag) of impliciet (via gewoonte)
- Consensuele theorie: staat is enkel gebonden als hij ermee heeft ingestemd
- Positivisme wordt zichtbaar in instellingen, bv. Permanent Hof voor Arbitrage
- Eerste multilaterale verdragen over gewapende conflicten
- Internationale conferenties in Den Haag over oorlogsvoering
Kolonialisme
- Spaanse en Portugese kolonies in Latijns-Amerika worden onafhankelijk -> nieuwe staten ontstaan
- Hierdoor verschuift kolonialisme naar Azië en vooral Afrika (zonder rekening te houden met inheemse
bevolking of soevereiniteit)
- Conferentie van Berlijn: Europese machten regelen onderling verdeling Afrika, maar Afrikaanse volkeren
waren niet vertegenwoordigd en soevereiniteit werd niet erkend
Volgens TWAIL (Third World Approaches To International Law): internationaal recht is historisch en
structureel verbonden met kolonialisme en machtsongelijkheid
- Bias is inherent en moeilijk om te zien: internationaal recht presenteert zich als neutraal en universeel,
maar heeft ingebouwde machtsstructuren in voordeel van dominante staten (US, Europa) -> bias is
“inherent” want systeem is ontstaan in koloniale context en concepten zoals soevereiniteit zijn gevormd
vanuit Europees perspectief + moeilijk zichtbaar want voorgesteld als “normaal” of “objectief”
, - We leven midden in neoliberalisme: vrije markt, vrijhandel, privatisering, … -> internationale
instellingen (IMF, Wereldbank, …) bevorderen zaken die nadelig zijn voor ontwikkelingslanden
- Concepten geformuleerd vanuit Noordelijk perspectief en definiëren Globale Zuiden als “achtergesteld”
of “problematisch” -> ongelijke structuren blijven zo behouden
Volgens FtAIL (Feminist Approaches to International Law): internationaal recht is niet genderneutraal
- Bias inherent en moeilijk zichtbaar: historisch ontwikkeld door mannen en weerspiegelt mannelijke
prioriteiten (oorlog, territorium, staatsmacht) + moeilijk zichtbaar want beschouwd als “neutraal”
- Ervaringen en ideeën van mannen weerspiegeld: focus op oorlog en vrede, diplomatie, veiligheid, …
maar minder op huiselijk geweld (gezien als privézaak), zorgarbeid, genderongelijkheid, …
- Leven in patriarchaat: sociale structuren bevoordelen mannen systematisch, internationaal recht
versterkt dit
MAAR… internationaal recht was gecreëerd voor stabiliteit en niet voor rechtvaardigheid
Doel internationaal recht: - Vrede van Westphalia: Europese rechtsorde
- Na WOI: Volkenbond -> poging tot collectieve veiligheid
- Na WOII: VN -> bredere ambitie (vrede en veiligheid, mensenrechten, ontwikkeling, …)
Internationaal recht weerspiegelt internationale orde & Westerse kapitalistische visie (ontstaan in Europa,
kolonialisme, context van kapitalistische expansie, …) -> sterkte verloren? (schendingen Handvest, oorlogen, … OF
juist sterker maar complexer door vele verdragen, internationale rechtbanken, klimaatrecht, …)
B2 Charter of the United Nations GEEN KEY ARREST
Artikel 7: 193 staten zijn vandaag lid
Artikel 2(1): soevereiniteit
Artikel 2(7): VN mag zich niet mengen met zaken die binnen jurisdictie van een staat vallen
Artikel 1: doelen VN
VN Veiligheidsraad -> Artikel 2(4): verbod op geweld
Functioneert pas: - sinds einde Koude Oorlog: tijdens Oorlog gebruikten VS en Sovjet-Unie vaak veto
- Irak uit Koeweit verdreven
Andere internationale organisaties: WHO, regionale organisaties (NAVO, EU, Raad van Europa:
intergouvernementele organisatie gericht op bevorderen van mensenrechten, democratie en de rechtsstaat in
Europa, Afrikaanse Unie)
B11 UN Security Council resolution 678 (klein voorbeeld, later meer) GEEN KEY ARREST
Irak valt Koeweit binnen, maar Koeweit is een soevereine staat. Dit was dus duidelijk schending van Artikel 2(4) VN-
Handvest (verbod op geweld) en de territoriale integriteit van een staat. Irak claimde onder meer historische
aanspraken en economische redenen (olie, schulden), maar juridisch was het een illegale agressie. De VN-
Veiligheidsraad veroordeelde de invasie en legde economische sancties op. De raad nam resolutie 678 aan die
toestemming gaf om “alle noodzakelijke middelen” te gebruiken als Irak zich niet terugtrok (m.a.w. militair geweld
was toegestaan). Een internationale coalitie (VS, VK, Frankrijk, …) startte operatie Desert Storm en dreef Irak uit
Koeweit, waardoor soevereiniteit van Koeweit werd hersteld.
, Internationaal recht van ‘samen bestaan’: verplichtingen door inhoud, onontkoombaar, inherent vaag
Internationaal recht van ‘samenwerken’: verplichtingen door vorm, optioneel en jonger, instemming bij verdrag
Staten discussiëren niet of ze gebonden zijn door internationaal recht, maar wél over de interpretatie
Relatie tussen internationaal en nationaal recht
Internationaal recht bindt staten MAAR staten beslissen zelf hoe ze aan internationaal recht voldoen
Deel van Grondwettelijk recht
! Uitzondering: EU-recht heeft voorrang op nationaal recht volgens Hof van Justitie EU
Monisme: internationaal en nationaal recht vormen één enkele rechtsorde
Dualisme: internationaal en nationaal recht zijn twee aparte systemen
Afdwinging: uitzonderlijk -> in de regel: ‘self-help’ (staten reageren zelf op schendingen) & reputatie
Bronnen
Artikel 38(1) ICJ Statuut
a) Internationale verdragen
b) Internationale gewoonte Primaire bronnen: creatie recht
c) Algemene rechtsbeginselen
d) Rechterlijke beslissingen en opvattingen van de meest bevoegde schrijvers Secundaire bronnen: identificatie
- als subsidiaire bronnen
B3 Statute International Court of Justice -> Artikel 38(1)(a) ICJ Statuut: VERDRAGEN GEEN KEY ARREST
Gebaseerd op instemming (‘consent’)
Pacta sunt servanda: afspraken moeten worden nagekomen
Enkel bindend tussen partijen: regels zijn bindend omdat staten ze uitdrukkelijk hebben aanvaard
Algemeen (voor iedereen) of specifiek (bilateraal, multilateraal)
Oprichtingsverdrag: verdrag dat internationale organisatie opricht, bv. B2 VN Verdrag
C8 Gabčíkovo–Nagymaros Project (Hungary/Slovakia) (als klein voorbeeld, komt later nog) KEY ARREST
Dit is een bilateraal verdrag dat voor het Internationaal Gerechtshof stond. Het ging om een sluizensysteem op de
Donau waarbij Hongarije het project stopte, terwijl Tsjecho-Slowakije (later Slowakije) toch gedeeltelijk verder ging.
Het ICJ moest oordelen of een staat een verdrag eenzijdig mag opschorten, of je je kan beroepen op noodtoestand, …
B7 International Covenant on Civil and Political Rights (als voorbeeld) GEEN KEY ARREST
Het is een multilateraal verdrag aangenomen door de VN met als doel fundamentele klassieke vrijheidsrechten te
beschermen tegen staatsinmenging. Enkele basisrechten zijn bv. recht op leven, verbod op foltering, verbod op
slavernij, … Het Mensenrechtencomité toetst periodieke statenrapporten en kan individuele klachten behandelen.
Openingscollege
Hoe studeren?:
Key arresten: - Rechtbank of andere instelling (bv. ICJ, ECHR, WTO DSB, …)
- Naam (of gangbare naam)
- Partijen (indien van toepassing)
- Relevante leerstukken besproken in broodtekst Henriksen
Geen key arresten: leerstukken Henriksen, zonder referenties naar arresten (bv. “ICJ rechtspraak zegt …”)
Intro: plaats in curriculum
Volkenrecht = internationaal (publiek) recht
Rechtssysteem dat de relatie tussen soevereine staten regelt, evenals hun rechten en verplichtingen
aka ‘inter-nationaal recht’
<-> Nationaal recht: trias politica (wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht)*
MAAR gedecentraliseerd rechtssysteem: geen centrale autoriteit boven de staten
Staten zijn juridisch soeverein en gelijk
* Door nationaal recht ben je gebonden aan wetten, ookal ben je niet akkoord. In het internationaal recht zijn
staten enkel gebonden als ze instemmen (behalve jus cogens-normen) -> komt nog later in HF2
Korte geschiedenis & eigentijdse kritieken
Vroege sporen: contact tussen culturen waardoor behoefte aan regels, zekerheid en voorspelbaarheid, met
wortels modern internationaal recht in Europa
Laat middeleeuws Europa (15e – 16e eeuw): macht was verspreid en overlappend, geen duidelijke, soevereine staten
Meerdere niveaus loyaliteiten, rechten en verplichtingen: Een persoon had tegelijk verschillende “bindingen”,
bv. een ridder kon vazal zijn van lokale vorst, onderdaan van koning en onder gezag van paus vallen
Transnationale krachten (twee machten die over grenzen heen gaan):
- Roomse Rijk: geen moderne staat, maar los verband van gebieden onder één keizer
- Katholieke Kerk (paus): had eigen rechtssysteem, rechtbanken, gezag
Transnationale netwerken van ridders en kooplieden: handel en militaire structuren over grenzen heen
Natuurrecht: tijdloze, universele normen die voortvloeien uit natuur van de mens, gericht op individuen en
staten
Jus Gentium: = volkenrecht, ontstaat uit feitelijke omgang tussen volkeren en gebaseerd op gewoonte en praktijk
Francisco De Vitoria
- Context: Spanje had Amerika net “ontdekt” en koloniseerde grote gebieden. Is dat juridisch en moreel
gerechtvaardigd?
- Inheemse bevolking uit Amerika maken deel uit van menselijke samenleving (hebben dus eigendom, gezag,
rechten, …) -> Spanje mag dus niet automatisch heerschappij uitoefenen
, - Verwerping van bepaalde rechtvaardigingen voor verovering:
1) “Ontdekking”: argument dat Spanje eigenaar wordt omdat het land “ontdekt” heeft -> je kan geen land
ontdekken dat al bewoond en georganiseerd is, lokale bevolking heeft al bezit en soevereiniteit
2) Pauselijke toekenning: paus had gebieden aan Spanje toegekend -> paus heeft geen wereldlijke macht over
niet-christelijke volkeren en kan hun land dus niet zomaar aan Spanje schenken
- Oorlog tegen inheemse bevolkingen moeten op natuurrecht gebaseerd zijn
- Gerechtvaardigd als:
1) Verzet tegen christelijke missionarissen: Spanjaarden hebben o.b.v. natuurrecht recht op vrij reizen,
communiceren en geloof te verkondigen (zonder dwang) -> als inheemse volkeren missionarissen zonder reden
aanvallen of doden, dan is dit rechtvaardige reden tot optreden
2) Oppositie tegen vrije doorgang en handel: er bestaat universeel recht op vrij verkeer en handel tussen
volkeren -> als inheemse bevolking dat blokkeert zonder rechtvaardige reden, dan mag Spanje zit verzetten
17e – 18e eeuw
Internationaal recht ontwikkelt vanuit jus gentium -> (soevereine) staat wordt centrale actor
Denkers: Suárez, de Vattel en Grotius
Vrede van Westphalia
- Einde Dertigjarige Oorlog
- Vrede van Münster en Osnabrück: reeks verdragen, multilaterale onderhandelingen
- Creatie orde en structuur: soevereiniteit, non-interventie, gelijkheid van staten
- Minder macht Romeinse rijk en Kerk
Jean Bodin: conceptualiseerde staatssoevereiniteit (absolute en blijvende macht staat) voor Vrede Westfalen
Soeverein bezit ‘absolute en ondeelbare macht’, verantwoording enkel aan God, soeverein > wet
Tijdperk van positivisme
- In eerdere periodes was recht gebaseerd op God of natuurrecht -> verwerpen
- Positivisme: enige ware bron van recht is de wil van de staat
- Belang staatstoestemming: expliciet (via verdrag) of impliciet (via gewoonte)
- Consensuele theorie: staat is enkel gebonden als hij ermee heeft ingestemd
- Positivisme wordt zichtbaar in instellingen, bv. Permanent Hof voor Arbitrage
- Eerste multilaterale verdragen over gewapende conflicten
- Internationale conferenties in Den Haag over oorlogsvoering
Kolonialisme
- Spaanse en Portugese kolonies in Latijns-Amerika worden onafhankelijk -> nieuwe staten ontstaan
- Hierdoor verschuift kolonialisme naar Azië en vooral Afrika (zonder rekening te houden met inheemse
bevolking of soevereiniteit)
- Conferentie van Berlijn: Europese machten regelen onderling verdeling Afrika, maar Afrikaanse volkeren
waren niet vertegenwoordigd en soevereiniteit werd niet erkend
Volgens TWAIL (Third World Approaches To International Law): internationaal recht is historisch en
structureel verbonden met kolonialisme en machtsongelijkheid
- Bias is inherent en moeilijk om te zien: internationaal recht presenteert zich als neutraal en universeel,
maar heeft ingebouwde machtsstructuren in voordeel van dominante staten (US, Europa) -> bias is
“inherent” want systeem is ontstaan in koloniale context en concepten zoals soevereiniteit zijn gevormd
vanuit Europees perspectief + moeilijk zichtbaar want voorgesteld als “normaal” of “objectief”
, - We leven midden in neoliberalisme: vrije markt, vrijhandel, privatisering, … -> internationale
instellingen (IMF, Wereldbank, …) bevorderen zaken die nadelig zijn voor ontwikkelingslanden
- Concepten geformuleerd vanuit Noordelijk perspectief en definiëren Globale Zuiden als “achtergesteld”
of “problematisch” -> ongelijke structuren blijven zo behouden
Volgens FtAIL (Feminist Approaches to International Law): internationaal recht is niet genderneutraal
- Bias inherent en moeilijk zichtbaar: historisch ontwikkeld door mannen en weerspiegelt mannelijke
prioriteiten (oorlog, territorium, staatsmacht) + moeilijk zichtbaar want beschouwd als “neutraal”
- Ervaringen en ideeën van mannen weerspiegeld: focus op oorlog en vrede, diplomatie, veiligheid, …
maar minder op huiselijk geweld (gezien als privézaak), zorgarbeid, genderongelijkheid, …
- Leven in patriarchaat: sociale structuren bevoordelen mannen systematisch, internationaal recht
versterkt dit
MAAR… internationaal recht was gecreëerd voor stabiliteit en niet voor rechtvaardigheid
Doel internationaal recht: - Vrede van Westphalia: Europese rechtsorde
- Na WOI: Volkenbond -> poging tot collectieve veiligheid
- Na WOII: VN -> bredere ambitie (vrede en veiligheid, mensenrechten, ontwikkeling, …)
Internationaal recht weerspiegelt internationale orde & Westerse kapitalistische visie (ontstaan in Europa,
kolonialisme, context van kapitalistische expansie, …) -> sterkte verloren? (schendingen Handvest, oorlogen, … OF
juist sterker maar complexer door vele verdragen, internationale rechtbanken, klimaatrecht, …)
B2 Charter of the United Nations GEEN KEY ARREST
Artikel 7: 193 staten zijn vandaag lid
Artikel 2(1): soevereiniteit
Artikel 2(7): VN mag zich niet mengen met zaken die binnen jurisdictie van een staat vallen
Artikel 1: doelen VN
VN Veiligheidsraad -> Artikel 2(4): verbod op geweld
Functioneert pas: - sinds einde Koude Oorlog: tijdens Oorlog gebruikten VS en Sovjet-Unie vaak veto
- Irak uit Koeweit verdreven
Andere internationale organisaties: WHO, regionale organisaties (NAVO, EU, Raad van Europa:
intergouvernementele organisatie gericht op bevorderen van mensenrechten, democratie en de rechtsstaat in
Europa, Afrikaanse Unie)
B11 UN Security Council resolution 678 (klein voorbeeld, later meer) GEEN KEY ARREST
Irak valt Koeweit binnen, maar Koeweit is een soevereine staat. Dit was dus duidelijk schending van Artikel 2(4) VN-
Handvest (verbod op geweld) en de territoriale integriteit van een staat. Irak claimde onder meer historische
aanspraken en economische redenen (olie, schulden), maar juridisch was het een illegale agressie. De VN-
Veiligheidsraad veroordeelde de invasie en legde economische sancties op. De raad nam resolutie 678 aan die
toestemming gaf om “alle noodzakelijke middelen” te gebruiken als Irak zich niet terugtrok (m.a.w. militair geweld
was toegestaan). Een internationale coalitie (VS, VK, Frankrijk, …) startte operatie Desert Storm en dreef Irak uit
Koeweit, waardoor soevereiniteit van Koeweit werd hersteld.
, Internationaal recht van ‘samen bestaan’: verplichtingen door inhoud, onontkoombaar, inherent vaag
Internationaal recht van ‘samenwerken’: verplichtingen door vorm, optioneel en jonger, instemming bij verdrag
Staten discussiëren niet of ze gebonden zijn door internationaal recht, maar wél over de interpretatie
Relatie tussen internationaal en nationaal recht
Internationaal recht bindt staten MAAR staten beslissen zelf hoe ze aan internationaal recht voldoen
Deel van Grondwettelijk recht
! Uitzondering: EU-recht heeft voorrang op nationaal recht volgens Hof van Justitie EU
Monisme: internationaal en nationaal recht vormen één enkele rechtsorde
Dualisme: internationaal en nationaal recht zijn twee aparte systemen
Afdwinging: uitzonderlijk -> in de regel: ‘self-help’ (staten reageren zelf op schendingen) & reputatie
Bronnen
Artikel 38(1) ICJ Statuut
a) Internationale verdragen
b) Internationale gewoonte Primaire bronnen: creatie recht
c) Algemene rechtsbeginselen
d) Rechterlijke beslissingen en opvattingen van de meest bevoegde schrijvers Secundaire bronnen: identificatie
- als subsidiaire bronnen
B3 Statute International Court of Justice -> Artikel 38(1)(a) ICJ Statuut: VERDRAGEN GEEN KEY ARREST
Gebaseerd op instemming (‘consent’)
Pacta sunt servanda: afspraken moeten worden nagekomen
Enkel bindend tussen partijen: regels zijn bindend omdat staten ze uitdrukkelijk hebben aanvaard
Algemeen (voor iedereen) of specifiek (bilateraal, multilateraal)
Oprichtingsverdrag: verdrag dat internationale organisatie opricht, bv. B2 VN Verdrag
C8 Gabčíkovo–Nagymaros Project (Hungary/Slovakia) (als klein voorbeeld, komt later nog) KEY ARREST
Dit is een bilateraal verdrag dat voor het Internationaal Gerechtshof stond. Het ging om een sluizensysteem op de
Donau waarbij Hongarije het project stopte, terwijl Tsjecho-Slowakije (later Slowakije) toch gedeeltelijk verder ging.
Het ICJ moest oordelen of een staat een verdrag eenzijdig mag opschorten, of je je kan beroepen op noodtoestand, …
B7 International Covenant on Civil and Political Rights (als voorbeeld) GEEN KEY ARREST
Het is een multilateraal verdrag aangenomen door de VN met als doel fundamentele klassieke vrijheidsrechten te
beschermen tegen staatsinmenging. Enkele basisrechten zijn bv. recht op leven, verbod op foltering, verbod op
slavernij, … Het Mensenrechtencomité toetst periodieke statenrapporten en kan individuele klachten behandelen.
