Anouk Leering, Aantekeningen Benaderingen in de Kunstgeschiedenis, 2026
HC 1 – Tijd
Wat is een benadering? Van Dale zegt: een wetenschappelijke, zakelijke, technische,
rationele benadering en een wijze van aanpakken. Kunsthistorische benaderingen is dus
een wetenschappelijke wijze van aanpakken van kijken naar kunst. Iconografie is
bijvoorbeeld een benadering. Uitgevonden in de jaren ’30 door Panovski. Het onderzoekt
wat de betekenis is, wat de thematiek is, wat de symboliek is. Een benadering is een
manier van kijken, een manier van kijken die verschilt in de geschiedenis. Een ander
publiek stelt andere vragen in andere tijden. We kijken niet alleen anders, maar ook naar
andere dingen.
Theorie betekent een zienswijze, een systeem van denkbeelden of hypothesen waarmee
waargenomen feiten of verschijnselen kunnen worden verklaard of voorspellingen
kunnen worden gedaan. Woord komt van het Griekse theoria. Kunstgeschiedenis “doen”
is een kunstwerk benaderen vanuit een theorie – een zienswijze – om vanuit een
problematiek vragen te kunnen beantwoorden.
1
,Anouk Leering, Aantekeningen Benaderingen in de Kunstgeschiedenis, 2026
Het begrip van een kunstwerk verschilt steeds per benadering. Kijk bijvoorbeeld naar
Olympia van Manet. T.J. Clark bespreekt hij Olympia, hij is een vertegenwoordiger van de
sociale kunstgeschiedenis, hij is geïnteresseerd in klasse verschillen, hij vat het werk op
als een commentaar op het vrouwelijk naakt. Hij ontleedt dat hele schilderij waarin hij
geen woord wijdt aan de zwarte vrouw op het schilderij. In 2015 heeft Darcy Grimaldo
Grisby een artikel geschreven Still thinking about Olympia’s maid, zij heeft een andere
benadering.
De verschillen tussen Clark en Grisby zijn vaak ook onderhevig aan zogenaamde Turns in
Humanities. Dit zijn verschillende focussen binnen de geesteswetenschappen door de
jaren heen:
• Linguistic Turn/poststrusturalisme
o Jaren ‘80
o Nadruk op hoe betekenis wordt gegenereerd door taalsystemen
o Kunst is een visuele taal
o Semiotiek is de leer der tekens (overkoepelend taalsysteem)
• Material Turn
o Sinds 2000
o Nadruk niet op afbeelding, maar op materiaal waar het van gemaakt is
o Shift in kunstgeschiedenis van schilderkunst naar materiële cultuur
• Gender & Queer Turn
o Nadruk op seksualiteit en identiteit
o Kritiek op binaire gender opposities en onderdrukking van vrouwen
• Postcolonial/Decolonial Turn
o Sinds 2010
o Kritiek op de dominante positie van Europa m.b.t. economische
ongelijkheid en op Europees onderzoek
o Shift naar global art
• Encironmental Turn
o 21ste-eeuw
o Hoe geesteswetenschappen nadenken over ecologie
o Environmental art
o Blue Humanities
Als we zowel verschillende vragen kunnen stellen, kan je je afvragen waar
kunstgeschiedenis dan precies een geschiedenis van is? Van kunstwerken? Van
kunstenaars? Van stromingen? De vraag is dan natuurlijk, van wie is die geschiedenis?
Wie schrijft die geschiedenis? Wie maakt die geschiedenis? Door wie, maar ook voor wie
wordt die geschiedenis verteld? Het gevolg van een tijdlijn is voor de geschiedenis
periodisering: het idee dat kunstgeschiedenis is onderverdeeld in stijlperiodes. Als
kunstgeschiedenis geschiedenis is, waar is het een geschiedenis van?
2
,Anouk Leering, Aantekeningen Benaderingen in de Kunstgeschiedenis, 2026
Ernst Gombrich The Story of Art is een van de meest verkochte boeken over
kunstgeschiedenis. Gombrich zegt daarin: “There really is no such thing as Art. There are
only artists.” Hij bracht dit boek uit als een soort dialoog op/met Vasari.
Alois Riegl vond kunstgeschiedenis een geschiedenis van vorm, en vorm ontwikkelt
zichzelf. Hij is het dus niet eens met de stelling van Gombrich. Hij zegt dat kunst de
macht heeft over de eigen interpretatie. Dus het is niet zo dat wij zomaar iets over kunst
kunnen zeggen, kunst heeft invloed op hoe wij ernaar kijken en wat wij erover zeggen.
Riegl was geen voorstander van een biologisch model (zoals Vasari), maar hij zag wel
een opgaande lijn, maar hij vond dat er iets was dat die kunst stuwde naar de
volwassenheid en dat noemde hij de Kunstwollen: een impuls van de kunst. Hij geloofde
dat er visuele wetten waren die de ontwikkeling bepaalde. Riegl was een Hegeliaan en
ook idealistisch, want hij zag de geschiedenis bewegend naar de ideale vorm. In het
Hollandse groepsportret zie je die ontwikkeling, het is een ontwikkeling van objectief
kijken naar subjectief kijken, de kijker wordt ‘onderworpen’ aan de compositie, er is
aandacht voor de kijker van het werk.
Hegel is een filosoof die veel invloed heeft gehad op andere filosofen. Hegel schreef heel
veel over kunst. Hij zei dat als je naar de kunst kijkt, dan zie je hoe de geschiedenis zich
ontwikkelt, en dat het zich ontwikkelt want iedere periode heeft een andere stijl, voor
hem was kunst een portret van de menselijke geest, en wat het uitdrukt is hoe mensen
nadenken over de wereld en over zichzelf, het is daarmee een uitdrukken van een
tijdperk, periode en cultuur. Wat Riegl Kunstwollen noemde, noemt Hegel een geest. Hij
zegt dat er een tijdsgeest is die in kunst tot uitdrukking komt, zijn idee van geschiedenis
is gebaseerd op het idee dat er op aarde twee tegengestelde krachten zijn, dat zijn de
tijdgeest en de materie, die twee zijn met elkaar in confrontatie, omdat die met elkaar in
confrontatie zijn krijg je kunst. Hij ziet kunst ook als een ontwikkeling, vanuit de Oudheid
tot de romantische tijd. In die botsing en ontwikkeling wordt kunst steeds geestelijker en
minder materieel. Als iets steeds geestelijker wordt, dan is er een steeds groter wordend
zelfbewustzijn. Hegel zegt dat de geschiedenis teleologisch is: het gaat naar een doel
toe, naar de perfecte vorm. De geschiedenis is op die manier ook progressief, het gaat
duidelijk ergens naartoe. Je ziet dan volgens Hegel een ontwikkeling waarbij materie een
steeds menselijkere vorm krijgt, en hoe menselijker, hoe meer de geest zich daarin kan
uitdrukken. We beginnen daarmee in Egypte: ze drukken zich het beste uit via
architectuur, hier zie je in de sfinx al wat menselijks. De kunst van de Egyptenaren noemt
hij symbolisch, omdat hij ziet dat het menselijke figuur (waar de geest huist) zich
ontdoet van de dierlijke vorm, de piramide en sfinx hebben een andere betekenis dan de
vorm (dus symboliek). Bij de Grieken ontstaat echt een menselijke vorm, in de
beeldhouwkunst. Griekse beeldhouwkunst heeft zich volgens Hegel ontwikkeld uit de
architectuur. Maar hij vindt het nog niet in evenwicht, er is te veel emotie en te weinig
geestelijkheid. Een van de eindpunten van Hegel, noemt hij zelf dus romantisch, vindt hij
bij Raphael. We zien volgens Hegel dat de menselijke vorm twee dimensionaal wordt,
3
, Anouk Leering, Aantekeningen Benaderingen in de Kunstgeschiedenis, 2026
het wordt nog immateriëler. Het idee dat twee krachten samenkomen, en waar
geschiedenis een eindpunt heeft bereikt, dat is typisch Hegeliaans.
Een andere manier van kijken is diachroon, waarbij je kijkt naar een specifieke periode
en niet naar een ontwikkeling. Iemand die dit doet is Giovanni Morelli. Morelli heeft het
idee van conoisseurship gevestigd. Hij wilde kunstwerken kunnen herkennen aan de
hand van de maker. Morelli is een tegenhanger van Hegeliaanse kunstgeschiedenis, het
is empirisch en daarmee is het anti-idealistisch. Hij is een duidelijk voorbeeld van een
materialistische benadering.
Een variatie op het werk van Morelli is het werk van Heinrich Wölfflinn. Hij zegt dat hij
niet geïnteresseerd is in de betekenis van werken, maar alleen in het verschil tussen
twee periodes, het maakt hem niet uit waar het naar toe gaat. Hij doet dat middels
visuele analyse. Hij was vooral geïnteresseerd in het verschil tussen Renaissance kunst
en Barokke kunst. Hij ontwikkelde een manier van visuele analyse bedrijven. Volgens
Wölfflinn zijn er vijf verschillen die je tussen alle Renaissance en Barokke werken ziet.
De geschiedenis verloopt volgens Foucault via epistemologische breuken. Een radicale
verandering in kennisvergaring.
In de kunstgeschiedenis zelf kennen we ook een hele radicale breuk, dat is de breuk met
het modernisme. Deze ontwikkeling, de opkomst van het avant-garde, heeft uiteindelijk
geleid tot twee verschillende modellen van kunst: kunst als vorm van geschiedenis en
kunst als een commentaar op die geschiedenis. Ondanks dat modernisme wil breken
met Hegel, heeft het wel zelfbewustzijn.
4
HC 1 – Tijd
Wat is een benadering? Van Dale zegt: een wetenschappelijke, zakelijke, technische,
rationele benadering en een wijze van aanpakken. Kunsthistorische benaderingen is dus
een wetenschappelijke wijze van aanpakken van kijken naar kunst. Iconografie is
bijvoorbeeld een benadering. Uitgevonden in de jaren ’30 door Panovski. Het onderzoekt
wat de betekenis is, wat de thematiek is, wat de symboliek is. Een benadering is een
manier van kijken, een manier van kijken die verschilt in de geschiedenis. Een ander
publiek stelt andere vragen in andere tijden. We kijken niet alleen anders, maar ook naar
andere dingen.
Theorie betekent een zienswijze, een systeem van denkbeelden of hypothesen waarmee
waargenomen feiten of verschijnselen kunnen worden verklaard of voorspellingen
kunnen worden gedaan. Woord komt van het Griekse theoria. Kunstgeschiedenis “doen”
is een kunstwerk benaderen vanuit een theorie – een zienswijze – om vanuit een
problematiek vragen te kunnen beantwoorden.
1
,Anouk Leering, Aantekeningen Benaderingen in de Kunstgeschiedenis, 2026
Het begrip van een kunstwerk verschilt steeds per benadering. Kijk bijvoorbeeld naar
Olympia van Manet. T.J. Clark bespreekt hij Olympia, hij is een vertegenwoordiger van de
sociale kunstgeschiedenis, hij is geïnteresseerd in klasse verschillen, hij vat het werk op
als een commentaar op het vrouwelijk naakt. Hij ontleedt dat hele schilderij waarin hij
geen woord wijdt aan de zwarte vrouw op het schilderij. In 2015 heeft Darcy Grimaldo
Grisby een artikel geschreven Still thinking about Olympia’s maid, zij heeft een andere
benadering.
De verschillen tussen Clark en Grisby zijn vaak ook onderhevig aan zogenaamde Turns in
Humanities. Dit zijn verschillende focussen binnen de geesteswetenschappen door de
jaren heen:
• Linguistic Turn/poststrusturalisme
o Jaren ‘80
o Nadruk op hoe betekenis wordt gegenereerd door taalsystemen
o Kunst is een visuele taal
o Semiotiek is de leer der tekens (overkoepelend taalsysteem)
• Material Turn
o Sinds 2000
o Nadruk niet op afbeelding, maar op materiaal waar het van gemaakt is
o Shift in kunstgeschiedenis van schilderkunst naar materiële cultuur
• Gender & Queer Turn
o Nadruk op seksualiteit en identiteit
o Kritiek op binaire gender opposities en onderdrukking van vrouwen
• Postcolonial/Decolonial Turn
o Sinds 2010
o Kritiek op de dominante positie van Europa m.b.t. economische
ongelijkheid en op Europees onderzoek
o Shift naar global art
• Encironmental Turn
o 21ste-eeuw
o Hoe geesteswetenschappen nadenken over ecologie
o Environmental art
o Blue Humanities
Als we zowel verschillende vragen kunnen stellen, kan je je afvragen waar
kunstgeschiedenis dan precies een geschiedenis van is? Van kunstwerken? Van
kunstenaars? Van stromingen? De vraag is dan natuurlijk, van wie is die geschiedenis?
Wie schrijft die geschiedenis? Wie maakt die geschiedenis? Door wie, maar ook voor wie
wordt die geschiedenis verteld? Het gevolg van een tijdlijn is voor de geschiedenis
periodisering: het idee dat kunstgeschiedenis is onderverdeeld in stijlperiodes. Als
kunstgeschiedenis geschiedenis is, waar is het een geschiedenis van?
2
,Anouk Leering, Aantekeningen Benaderingen in de Kunstgeschiedenis, 2026
Ernst Gombrich The Story of Art is een van de meest verkochte boeken over
kunstgeschiedenis. Gombrich zegt daarin: “There really is no such thing as Art. There are
only artists.” Hij bracht dit boek uit als een soort dialoog op/met Vasari.
Alois Riegl vond kunstgeschiedenis een geschiedenis van vorm, en vorm ontwikkelt
zichzelf. Hij is het dus niet eens met de stelling van Gombrich. Hij zegt dat kunst de
macht heeft over de eigen interpretatie. Dus het is niet zo dat wij zomaar iets over kunst
kunnen zeggen, kunst heeft invloed op hoe wij ernaar kijken en wat wij erover zeggen.
Riegl was geen voorstander van een biologisch model (zoals Vasari), maar hij zag wel
een opgaande lijn, maar hij vond dat er iets was dat die kunst stuwde naar de
volwassenheid en dat noemde hij de Kunstwollen: een impuls van de kunst. Hij geloofde
dat er visuele wetten waren die de ontwikkeling bepaalde. Riegl was een Hegeliaan en
ook idealistisch, want hij zag de geschiedenis bewegend naar de ideale vorm. In het
Hollandse groepsportret zie je die ontwikkeling, het is een ontwikkeling van objectief
kijken naar subjectief kijken, de kijker wordt ‘onderworpen’ aan de compositie, er is
aandacht voor de kijker van het werk.
Hegel is een filosoof die veel invloed heeft gehad op andere filosofen. Hegel schreef heel
veel over kunst. Hij zei dat als je naar de kunst kijkt, dan zie je hoe de geschiedenis zich
ontwikkelt, en dat het zich ontwikkelt want iedere periode heeft een andere stijl, voor
hem was kunst een portret van de menselijke geest, en wat het uitdrukt is hoe mensen
nadenken over de wereld en over zichzelf, het is daarmee een uitdrukken van een
tijdperk, periode en cultuur. Wat Riegl Kunstwollen noemde, noemt Hegel een geest. Hij
zegt dat er een tijdsgeest is die in kunst tot uitdrukking komt, zijn idee van geschiedenis
is gebaseerd op het idee dat er op aarde twee tegengestelde krachten zijn, dat zijn de
tijdgeest en de materie, die twee zijn met elkaar in confrontatie, omdat die met elkaar in
confrontatie zijn krijg je kunst. Hij ziet kunst ook als een ontwikkeling, vanuit de Oudheid
tot de romantische tijd. In die botsing en ontwikkeling wordt kunst steeds geestelijker en
minder materieel. Als iets steeds geestelijker wordt, dan is er een steeds groter wordend
zelfbewustzijn. Hegel zegt dat de geschiedenis teleologisch is: het gaat naar een doel
toe, naar de perfecte vorm. De geschiedenis is op die manier ook progressief, het gaat
duidelijk ergens naartoe. Je ziet dan volgens Hegel een ontwikkeling waarbij materie een
steeds menselijkere vorm krijgt, en hoe menselijker, hoe meer de geest zich daarin kan
uitdrukken. We beginnen daarmee in Egypte: ze drukken zich het beste uit via
architectuur, hier zie je in de sfinx al wat menselijks. De kunst van de Egyptenaren noemt
hij symbolisch, omdat hij ziet dat het menselijke figuur (waar de geest huist) zich
ontdoet van de dierlijke vorm, de piramide en sfinx hebben een andere betekenis dan de
vorm (dus symboliek). Bij de Grieken ontstaat echt een menselijke vorm, in de
beeldhouwkunst. Griekse beeldhouwkunst heeft zich volgens Hegel ontwikkeld uit de
architectuur. Maar hij vindt het nog niet in evenwicht, er is te veel emotie en te weinig
geestelijkheid. Een van de eindpunten van Hegel, noemt hij zelf dus romantisch, vindt hij
bij Raphael. We zien volgens Hegel dat de menselijke vorm twee dimensionaal wordt,
3
, Anouk Leering, Aantekeningen Benaderingen in de Kunstgeschiedenis, 2026
het wordt nog immateriëler. Het idee dat twee krachten samenkomen, en waar
geschiedenis een eindpunt heeft bereikt, dat is typisch Hegeliaans.
Een andere manier van kijken is diachroon, waarbij je kijkt naar een specifieke periode
en niet naar een ontwikkeling. Iemand die dit doet is Giovanni Morelli. Morelli heeft het
idee van conoisseurship gevestigd. Hij wilde kunstwerken kunnen herkennen aan de
hand van de maker. Morelli is een tegenhanger van Hegeliaanse kunstgeschiedenis, het
is empirisch en daarmee is het anti-idealistisch. Hij is een duidelijk voorbeeld van een
materialistische benadering.
Een variatie op het werk van Morelli is het werk van Heinrich Wölfflinn. Hij zegt dat hij
niet geïnteresseerd is in de betekenis van werken, maar alleen in het verschil tussen
twee periodes, het maakt hem niet uit waar het naar toe gaat. Hij doet dat middels
visuele analyse. Hij was vooral geïnteresseerd in het verschil tussen Renaissance kunst
en Barokke kunst. Hij ontwikkelde een manier van visuele analyse bedrijven. Volgens
Wölfflinn zijn er vijf verschillen die je tussen alle Renaissance en Barokke werken ziet.
De geschiedenis verloopt volgens Foucault via epistemologische breuken. Een radicale
verandering in kennisvergaring.
In de kunstgeschiedenis zelf kennen we ook een hele radicale breuk, dat is de breuk met
het modernisme. Deze ontwikkeling, de opkomst van het avant-garde, heeft uiteindelijk
geleid tot twee verschillende modellen van kunst: kunst als vorm van geschiedenis en
kunst als een commentaar op die geschiedenis. Ondanks dat modernisme wil breken
met Hegel, heeft het wel zelfbewustzijn.
4
