Samenva'ng Ouderenpsychologie
HOORCOLLEGES EN LITERATUUR
Master Klinische Psychologie, Tilburg University, Blok 4
Hoorcollege 1 | Ouder worden, ouderenzorg & sociale aspecten ......................................................4
Leeftijd en leeftijdsdiscriminatie ....................................................................................................... 4
Demografie ..................................................................................................................................... 5
Organisatie Nederlandse ouderenzorg .............................................................................................. 5
Sociale relaties: Eenzaamheid en sociale isolatie .............................................................................. 6
Sociale relaties: Mantelzorg .............................................................................................................. 6
Literatuur (Handboek: H3 en H23 + artikelen) .................................................................................... 7
Hoorcollege 2 | Leven met dementie ............................................................................................. 11
Dementie ...................................................................................................................................... 11
Het werk van Kitwood..................................................................................................................... 12
Wonen in een verpleeghuis............................................................................................................. 13
Dementie en het levenseinde ......................................................................................................... 15
Literatuur (Handboek: H30 + artikelen) ............................................................................................ 16
Hoorcollege 3 | Seksualiteit ......................................................................................................... 20
Terminologie .................................................................................................................................. 20
Seksuele levensloop ...................................................................................................................... 20
Diagnostiek en interventies ............................................................................................................ 23
Samengevat .................................................................................................................................. 24
Ontwikkeling in de langdurige zorg .................................................................................................. 24
Barrières voor ouderen en hun partners .......................................................................................... 25
Vraagstukken voor hulpverleners .................................................................................................... 25
Literatuur (Handboek: H12 + artikel)................................................................................................ 25
Hoorcollege 4 | Psychologie in het verpleeghuis ............................................................................ 28
Multidisciplinair werken ................................................................................................................. 28
Diagnostiek, behandeling en andere taken ...................................................................................... 29
Literatuur (Handboek: H24 + artikelen) ............................................................................................ 30
Hoorcollege 5 | Zingeving en levensvragen, wilsbekwaamheid, verlies, rouw en levenseinde .......... 34
Levensfase .................................................................................................................................... 34
Kwaliteit van leven ......................................................................................................................... 34
Zingeving en levensvragen .............................................................................................................. 35
Levenseinde .................................................................................................................................. 36
Wilsbekwaamheid ......................................................................................................................... 36
1
, Verlies en rouw .............................................................................................................................. 38
Literatuur (Handboek: H10, 11 en 14 + artikelen).............................................................................. 38
Hoorcollege 6 | Beeldvorming ....................................................................................................... 45
Goed ouder worden ....................................................................................................................... 45
De negatieve spiraal ....................................................................................................................... 45
Een grote ouderenparticipatie......................................................................................................... 45
Zingeving ....................................................................................................................................... 46
Levenslooptheorieën ..................................................................................................................... 47
Literatuur (Handboek: H1 en 2) ....................................................................................................... 47
Hoorcollege 7 & 8 | Cognitie, emotie, stemming, gedrag, psychose & persoonlijkheidsstoornissen.. 51
Hiërarchische diagnostiek .............................................................................................................. 51
Neurodegeneratieve stoornissen, incl. delier ................................................................................... 53
Schizofreniespectrum- en andere psychotische stoornissen ............................................................ 55
Depressieve en bipolaire stemmingsstoornissen ............................................................................. 56
Angststoornissen ........................................................................................................................... 57
Middelgerelateerde en verslavingsstoornissen ................................................................................ 57
Persoonlijkheidsstoornissen........................................................................................................... 58
Literatuur (Handboek: H5, 7 en 29 + artikelen) ................................................................................. 60
Hoorcollege 9 | Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen ......................................................... 65
Autisme ........................................................................................................................................ 65
ADHD............................................................................................................................................ 67
Wat we moeten onthouden: ........................................................................................................... 69
Literatuur (Handboek: H27 + artikelen) ............................................................................................ 70
Hoorcollege 10 | Ouderen met zwakbegaafdheid of een verstandelijke beperking ........................... 72
Prevalentie in Nederland ................................................................................................................ 72
Ouderen met een VB ...................................................................................................................... 73
Kwetsbaarheid............................................................................................................................... 73
Depressie en angst ........................................................................................................................ 73
Diagnostiek ................................................................................................................................... 75
Behandeling .................................................................................................................................. 75
Literatuur (Handboek: H28 + artikel)................................................................................................ 76
Hoorcollege 11/12 | GGz: Psychologische interventies .................................................................. 79
Cognitieve gedragstherapie (CGT) ................................................................................................... 79
Mediatieve CGT ............................................................................................................................. 79
Life review (therapie) ...................................................................................................................... 81
EMDR ............................................................................................................................................ 81
ACT ............................................................................................................................................... 83
2
,Systeemtherapie............................................................................................................................ 84
Oplossingsgerichte therapie bij ouderen ......................................................................................... 84
Schematherapie ............................................................................................................................ 85
Animal Assisent Therapy (AAT) (dierenondersteunde therapie).......................................................... 86
Vaktherapie ................................................................................................................................... 87
Literatuur (Handboek: H16, 17, 19, 21 en 22 + artikelen) ................................................................... 88
3
, Hoorcollege 1 | Ouder worden, ouderenzorg & sociale aspecten
Doel (mensgerichte) ouderenzorg is dat ouderen het leven kunnen blijven leiden wat ze leiden
en dat zorg hierin meebeweegt, in plaats van dat de zorg hun leven bepaald.
Lee9ijd en lee9ijdsdiscrimina<e
SubjecSef
Hoe oud iemand is, is subjecSef; “men is zo oud als men zich voelt”. Er zit variaSe in:
- Biologische leeYijd
- Lichamelijke en mentale gezondheid
- Temperament en persoonlijkheid
- Levensgeschiedenissen
- Cohortverschillen (omstandigheden van opgroeien)
- AcSef en sociale integraSe
- Familiale toestand
- Culturele en religieuze achtergronden
- …
Alleen leeYijd zegt niet of iemand oud is, kijk goed naar de persoon die voor je zit.
Vier levensfasen
1. Van baby tot adolescent
2. Volwassenen
3. Gepensioneerd (hopelijk niet meer werken, maar wel nog in redelijke gezondheid)
4. Beperkingen
PosiSeve gezondheid
Gezondheid is niet gelijk aan de afwezigheid van ziekte of beperkingen. Het is een brede kijk op
gezondheid. Het vermogen om om te gaan met lichamelijke, emoSonele en sociale uitdagingen
in het leven. Dus ook toch je leven kunnen leiden dat bij je past, zonder dat beperkingen een
hele grote rol spelen. Hierbij speelt de subjecSeve gezondheid, hoe gezond iemand zich voelt
en hoe gezond iemand is op papier.
Nieuwe definiSe is noodzakelijk
Omdat
- LeeYijd is ook een sociaal construct
- Creëert een wij – zij gevoel
- Vergelijking met racisme en seksisme klopt niet
- Nodigt uit tot stereotyperingen bijvoorbeeld door het woord ‘elderly/bejaard’.
- Doet geen recht aan de complexiteit van het concept
4
HOORCOLLEGES EN LITERATUUR
Master Klinische Psychologie, Tilburg University, Blok 4
Hoorcollege 1 | Ouder worden, ouderenzorg & sociale aspecten ......................................................4
Leeftijd en leeftijdsdiscriminatie ....................................................................................................... 4
Demografie ..................................................................................................................................... 5
Organisatie Nederlandse ouderenzorg .............................................................................................. 5
Sociale relaties: Eenzaamheid en sociale isolatie .............................................................................. 6
Sociale relaties: Mantelzorg .............................................................................................................. 6
Literatuur (Handboek: H3 en H23 + artikelen) .................................................................................... 7
Hoorcollege 2 | Leven met dementie ............................................................................................. 11
Dementie ...................................................................................................................................... 11
Het werk van Kitwood..................................................................................................................... 12
Wonen in een verpleeghuis............................................................................................................. 13
Dementie en het levenseinde ......................................................................................................... 15
Literatuur (Handboek: H30 + artikelen) ............................................................................................ 16
Hoorcollege 3 | Seksualiteit ......................................................................................................... 20
Terminologie .................................................................................................................................. 20
Seksuele levensloop ...................................................................................................................... 20
Diagnostiek en interventies ............................................................................................................ 23
Samengevat .................................................................................................................................. 24
Ontwikkeling in de langdurige zorg .................................................................................................. 24
Barrières voor ouderen en hun partners .......................................................................................... 25
Vraagstukken voor hulpverleners .................................................................................................... 25
Literatuur (Handboek: H12 + artikel)................................................................................................ 25
Hoorcollege 4 | Psychologie in het verpleeghuis ............................................................................ 28
Multidisciplinair werken ................................................................................................................. 28
Diagnostiek, behandeling en andere taken ...................................................................................... 29
Literatuur (Handboek: H24 + artikelen) ............................................................................................ 30
Hoorcollege 5 | Zingeving en levensvragen, wilsbekwaamheid, verlies, rouw en levenseinde .......... 34
Levensfase .................................................................................................................................... 34
Kwaliteit van leven ......................................................................................................................... 34
Zingeving en levensvragen .............................................................................................................. 35
Levenseinde .................................................................................................................................. 36
Wilsbekwaamheid ......................................................................................................................... 36
1
, Verlies en rouw .............................................................................................................................. 38
Literatuur (Handboek: H10, 11 en 14 + artikelen).............................................................................. 38
Hoorcollege 6 | Beeldvorming ....................................................................................................... 45
Goed ouder worden ....................................................................................................................... 45
De negatieve spiraal ....................................................................................................................... 45
Een grote ouderenparticipatie......................................................................................................... 45
Zingeving ....................................................................................................................................... 46
Levenslooptheorieën ..................................................................................................................... 47
Literatuur (Handboek: H1 en 2) ....................................................................................................... 47
Hoorcollege 7 & 8 | Cognitie, emotie, stemming, gedrag, psychose & persoonlijkheidsstoornissen.. 51
Hiërarchische diagnostiek .............................................................................................................. 51
Neurodegeneratieve stoornissen, incl. delier ................................................................................... 53
Schizofreniespectrum- en andere psychotische stoornissen ............................................................ 55
Depressieve en bipolaire stemmingsstoornissen ............................................................................. 56
Angststoornissen ........................................................................................................................... 57
Middelgerelateerde en verslavingsstoornissen ................................................................................ 57
Persoonlijkheidsstoornissen........................................................................................................... 58
Literatuur (Handboek: H5, 7 en 29 + artikelen) ................................................................................. 60
Hoorcollege 9 | Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen ......................................................... 65
Autisme ........................................................................................................................................ 65
ADHD............................................................................................................................................ 67
Wat we moeten onthouden: ........................................................................................................... 69
Literatuur (Handboek: H27 + artikelen) ............................................................................................ 70
Hoorcollege 10 | Ouderen met zwakbegaafdheid of een verstandelijke beperking ........................... 72
Prevalentie in Nederland ................................................................................................................ 72
Ouderen met een VB ...................................................................................................................... 73
Kwetsbaarheid............................................................................................................................... 73
Depressie en angst ........................................................................................................................ 73
Diagnostiek ................................................................................................................................... 75
Behandeling .................................................................................................................................. 75
Literatuur (Handboek: H28 + artikel)................................................................................................ 76
Hoorcollege 11/12 | GGz: Psychologische interventies .................................................................. 79
Cognitieve gedragstherapie (CGT) ................................................................................................... 79
Mediatieve CGT ............................................................................................................................. 79
Life review (therapie) ...................................................................................................................... 81
EMDR ............................................................................................................................................ 81
ACT ............................................................................................................................................... 83
2
,Systeemtherapie............................................................................................................................ 84
Oplossingsgerichte therapie bij ouderen ......................................................................................... 84
Schematherapie ............................................................................................................................ 85
Animal Assisent Therapy (AAT) (dierenondersteunde therapie).......................................................... 86
Vaktherapie ................................................................................................................................... 87
Literatuur (Handboek: H16, 17, 19, 21 en 22 + artikelen) ................................................................... 88
3
, Hoorcollege 1 | Ouder worden, ouderenzorg & sociale aspecten
Doel (mensgerichte) ouderenzorg is dat ouderen het leven kunnen blijven leiden wat ze leiden
en dat zorg hierin meebeweegt, in plaats van dat de zorg hun leven bepaald.
Lee9ijd en lee9ijdsdiscrimina<e
SubjecSef
Hoe oud iemand is, is subjecSef; “men is zo oud als men zich voelt”. Er zit variaSe in:
- Biologische leeYijd
- Lichamelijke en mentale gezondheid
- Temperament en persoonlijkheid
- Levensgeschiedenissen
- Cohortverschillen (omstandigheden van opgroeien)
- AcSef en sociale integraSe
- Familiale toestand
- Culturele en religieuze achtergronden
- …
Alleen leeYijd zegt niet of iemand oud is, kijk goed naar de persoon die voor je zit.
Vier levensfasen
1. Van baby tot adolescent
2. Volwassenen
3. Gepensioneerd (hopelijk niet meer werken, maar wel nog in redelijke gezondheid)
4. Beperkingen
PosiSeve gezondheid
Gezondheid is niet gelijk aan de afwezigheid van ziekte of beperkingen. Het is een brede kijk op
gezondheid. Het vermogen om om te gaan met lichamelijke, emoSonele en sociale uitdagingen
in het leven. Dus ook toch je leven kunnen leiden dat bij je past, zonder dat beperkingen een
hele grote rol spelen. Hierbij speelt de subjecSeve gezondheid, hoe gezond iemand zich voelt
en hoe gezond iemand is op papier.
Nieuwe definiSe is noodzakelijk
Omdat
- LeeYijd is ook een sociaal construct
- Creëert een wij – zij gevoel
- Vergelijking met racisme en seksisme klopt niet
- Nodigt uit tot stereotyperingen bijvoorbeeld door het woord ‘elderly/bejaard’.
- Doet geen recht aan de complexiteit van het concept
4
