Inhoudsopgave
Artikelen hoorcollege 1........................................................................................................................................2
Thinking clearly about correlations and causation: Graphical causal models for observational data (Rohrer,
2018)................................................................................................................................................................2
Causal inference and developmental psychology (Foster, 2010)....................................................................3
Artikelen hoorcollege 2........................................................................................................................................3
Analysis of intensive longitudinal data: Putting psychological processes in perspective (Hamaker, 2025)...3
Using twins to assess what might have been: The co-twin control design (van Dijk, Norris, & Hart, 2025).
.........................................................................................................................................................................5
Artikelen hoorcollege 3........................................................................................................................................7
The art of experimentation in the laboratory and online (Wilson, Westgate, & Aronson, 2025)...................7
Artikelen hoorcollege 4........................................................................................................................................9
The development of social thought, feeling, and behavior (Olson & Dunham, 2025)....................................9
Artikelen hoorcollege 5......................................................................................................................................14
Growing old and being old: Emotional well-being across adulthood (Charles et al., 2023).........................14
Recent increases in depressive symptoms among US adolescents: trends from 1991 to 2018 (Keyes et al.,
2019)..............................................................................................................................................................16
Artikelen hoorcollege 6......................................................................................................................................17
Development of narcissism across the life span: A meta-analytic review of longitudinal studies (Orth,
Krauss & Back, 2024)....................................................................................................................................17
Personality stability and change: a meta-analysis of longitudinal studies.....................................................19
(Bleidorn et al., 2022)....................................................................................................................................19
Artikelen hoorcollege 7......................................................................................................................................20
Does time spent using social media impact mental health?: An eight year longitudinal study (Coyne et al.,
2020)..............................................................................................................................................................20
Causal effects of social media use on self-esteem, mindfulness, sleep and emotional well-being: a social
media restriction study (Maerevoet et al., 2025)...........................................................................................22
Artikelen hoorcollege 8......................................................................................................................................23
Unique opportunities and challenges of longitudinal approaches in studying brain health and mental health
(Pol & Brouwer, 2025)..................................................................................................................................23
Causal mapping of human brain function (Siddiqi et al., 2022)....................................................................24
Richtlijnen voor goed hersenonderzoek........................................................................................................26
Artikelen hoorcollege 9......................................................................................................................................27
A causal framework for cross-cultural generalizability (Deffner, Rohrer & McElreath, 2022)...................27
Universal norm psychology leads to societal diversity in prosocial behaviour and development (House et
al., 2020)........................................................................................................................................................28
Artikelen hoorcollege 10....................................................................................................................................30
How Colorblind and Structural Messages Affect Children's Reasoning About Novel Group Disparities
(Zhang et al., 2026)........................................................................................................................................30
Theory-of-mind training causes honest young children to lie (Ding et al., 2015).........................................31
,Artikelen hoorcollege 1
Thinking clearly about correlations and causation: Graphical causal models for
observational data (Rohrer, 2018)
De auteur bespreekt drie veelgebruikte strategieën en hun beperkingen.
1. Het gebruiken van surrogaat-experimenten waarbij onderzoekers een vereenvoudigde
versie van de echte oorzaak manipuleren.
→ Dit verhoogt de interne validiteit (meer controle), maar vermindert vaak de externe
validiteit (generaliseerbaarheid naar het echte leven).
2. Het gebruik van voorzichtig taalgebruik doordat onderzoekers spreken over
“associaties of “verbanden” in plaats van causaliteit.
→ Volgens het artikel lost dit echter weinig op, omdat onderzoekers vaak tóch causale
claims impliceren en lezers meestal automatisch causaal denken.
3. Het toevoegen van veel controlevariabelen, maar “meer controle” is niet altijd beter en
verkeerde controles kunnen analyses juist vertekenen.
De oplossing van het artikel: Directed Acyclic Graphs (DAG’s)
Een DAG is een visueel schema die causale aannames zichtbaar maken.
Een DAG bestaat uit knooppunten (de variabelen) en pijlen (de causale relaties).
Bijvoorbeeld:
Hier beïnvloedt intelligentie zowel opleiding als
inkomen.
DAG’s helpen onderzoekers bepalen:
- Welke variabelen gecontroleerd moeten worden.
- Welke juist níet gecontroleerd moeten worden.
- Welke paden schijnverbanden veroorzaken.
Confounders
Als twee variabelen samenhangen, betekent dat niet automatisch dat de ene de andere
veroorzaakt.
Confounder: een derde factor in een onderzoek die zowel de onafhankelijke variabele
(de oorzaak) als de afhankelijke variabele (het gevolg) beïnvloedt.
Confounders kunnen schijnverbanden veroorzaken.
Bijvoorbeeld: intelligentie beïnvloedt opleiding én inkomen.
→ Dan kan het lijken alsof opleiding inkomen veroorzaakt, terwijl intelligentie deels
verantwoordelijk is.
Om causale conclusies te trekken moeten zulke “achterdeurpaden” worden
geblokkeerd door controlevariabelen.
Collider bias
Collider: een variabele die het gezamenlijke gevolg is van twee andere variabelen.
Bijvoorbeeld: A → B ←C
Door voor B te controleren ontstaat kunstmatig een verband tussen A en C.
Mediatoren
, Mediator: een factor die verklaart waarom of hoe twee andere variabelen elkaar
beïnvloeden. Het is de tussenliggende schakel in een keten van oorzaak en gevolg.
Bijvoorbeeld: opleiding → intelligentie → inkomen
- Als je controleert voor volwassen intelligentie, verwijder je juist een deel van
het echte effect van opleiding.
→ Daarom mogen mediatoren meestal niet gecontroleerd worden wanneer het
totale causale effect ingeschat moet worden.
Selectiebias: een systematische fout in een onderzoek die optreedt wanneer de geselecteerde
onderzoeksgroep (de steekproef) niet willekeurig is of niet representatief is voor de bredere
doelpopulatie.
Genetic confounding
Genetische confounding betekent dat een verband tussen twee dingen eigenlijk
veroorzaakt kan worden door gedeelde genen, en niet door een direct causaal effect.
De genen vormen dan een verborgen derde factor die beide beïnvloedt. Daardoor lijkt
er een causaal verband te zijn, terwijl dat mogelijk niet zo is.
→ Familieleden delen genen én omgeving. Daarom zijn tweelingstudies en
adoptiestudies belangrijk.
Causal inference and developmental psychology (Foster, 2010).
De auteur benadrukt dat causale gevolgtrekking altijd aannames vereist. Daarom moeten
onderzoekers:
Expliciet maken welke aannames ze doen.
Kritisch beoordelen of die aannames geloofwaardig zijn.
Betere methoden gebruiken om van correlatie naar causaliteit te komen.
Daarnaast stelt het artikel dat causale vragen onvermijdelijk zijn:
Wetenschappers willen interventies ontwikkelen.
Mensen denken van nature in oorzaak-gevolgrelaties.
Lezers of beleidsmakers interpreteren verbanden vaak automatisch als causaal.
→ Slechte causale gevolgtrekking kan volgens de auteur zelfs schadelijk zijn, omdat
verkeerde conclusies kunnen leiden tot ineffectieve interventies of stigmatisering van
bepaalde groepen.
Artikelen hoorcollege 2
Analysis of intensive longitudinal data: Putting psychological processes in
perspective (Hamaker, 2025).
Kernidee van het artikel
Psychologie draait niet alleen om wat mensen voelen of doen, maar vooral om hoe dit
verandert in de tijd.
→ Om zulke processen goed te bestuderen, moeten mensen herhaaldelijk gemeten
worden in hun dagelijks leven aan de hand van zogeheten Intensieve Longitudinale
Data.
, Intensieve Longitudinale Data (ILD): onderzoeksgegevens waarbij dezelfde
individuen, paren of groepen over een langere periode zeer vaak worden gemeten.
Nadelen van traditionele methoden
Cross-sectioneel onderzoek is een “momentopname”, wat inhoudt dat mensen één keer
worden gemeten.
- Het probleem is dat cross-sectioneel onderzoek alleen verschillen tussen
mensen laat zien, terwijl onderzoekers vaak willen weten wat er binnen één
persoon gebeurt.
→ hierbij kan er een ecologische misvatting ontstaan.
- Ecologische misvatting (ecological fallacy): statistische fout waarbij onterecht
wordt aangenomen dat conclusies over een hele groep automatisch gelden voor
ieder individu binnen die groep
Bij experimenteel onderzoek (RCT’s) worden mensen willekeurig verdeeld over de
condities/groepen om causaliteit te onderzoeken.
- Een sterke kant van experimenteel onderzoek is dat het goed is voor het testen van
oorzakelijke effecten.
- Aan de andere kant draait het vaak om kunstmatige laboratoriumsituaties, heeft
het een korte tijdsduur, is het moeilijk of onethisch bij sommige psychologische
processen en de resultaten geven vooral gemiddelde effecten, terwijl individuen
sterk kunnen verschillen.
Bij panelonderzoek een onderzoeksmethode waarbij een vaste groep mensen (het
panel) gedurende een langere periode (met grote tussenpozen) regelmatig wordt
ondervraagd (bijvoorbeeld jaarlijks).
- Het probleem van panelonderzoek is dat psychologische processen vaak veel
sneller veranderen, waardoor grote delen van het proces blijven daardoor
onzichtbaar en de individuele dynamiek wordt onvoldoende zichtbaar.
Voordelen ILD-onderzoek
ILD verzamelt veel metingen per persoon over korte tijdsintervallen. Daardoor kunnen
onderzoekers:
- Veranderingen binnen personen volgen;
- Dynamische patronen ontdekken;
- Individuele verschillen beter begrijpen.
Conclusie van het artikel
Om psychologische processen echt te begrijpen, moet psychologie verschuiven van
statische groepsverschillen naar dynamische processen binnen individuen over tijd.
ILD is daarbij geen doel op zich, maar een hulpmiddel om psychologische processen
realistischer en nauwkeuriger te bestuderen.
Uitleg figuur 1
Artikelen hoorcollege 1........................................................................................................................................2
Thinking clearly about correlations and causation: Graphical causal models for observational data (Rohrer,
2018)................................................................................................................................................................2
Causal inference and developmental psychology (Foster, 2010)....................................................................3
Artikelen hoorcollege 2........................................................................................................................................3
Analysis of intensive longitudinal data: Putting psychological processes in perspective (Hamaker, 2025)...3
Using twins to assess what might have been: The co-twin control design (van Dijk, Norris, & Hart, 2025).
.........................................................................................................................................................................5
Artikelen hoorcollege 3........................................................................................................................................7
The art of experimentation in the laboratory and online (Wilson, Westgate, & Aronson, 2025)...................7
Artikelen hoorcollege 4........................................................................................................................................9
The development of social thought, feeling, and behavior (Olson & Dunham, 2025)....................................9
Artikelen hoorcollege 5......................................................................................................................................14
Growing old and being old: Emotional well-being across adulthood (Charles et al., 2023).........................14
Recent increases in depressive symptoms among US adolescents: trends from 1991 to 2018 (Keyes et al.,
2019)..............................................................................................................................................................16
Artikelen hoorcollege 6......................................................................................................................................17
Development of narcissism across the life span: A meta-analytic review of longitudinal studies (Orth,
Krauss & Back, 2024)....................................................................................................................................17
Personality stability and change: a meta-analysis of longitudinal studies.....................................................19
(Bleidorn et al., 2022)....................................................................................................................................19
Artikelen hoorcollege 7......................................................................................................................................20
Does time spent using social media impact mental health?: An eight year longitudinal study (Coyne et al.,
2020)..............................................................................................................................................................20
Causal effects of social media use on self-esteem, mindfulness, sleep and emotional well-being: a social
media restriction study (Maerevoet et al., 2025)...........................................................................................22
Artikelen hoorcollege 8......................................................................................................................................23
Unique opportunities and challenges of longitudinal approaches in studying brain health and mental health
(Pol & Brouwer, 2025)..................................................................................................................................23
Causal mapping of human brain function (Siddiqi et al., 2022)....................................................................24
Richtlijnen voor goed hersenonderzoek........................................................................................................26
Artikelen hoorcollege 9......................................................................................................................................27
A causal framework for cross-cultural generalizability (Deffner, Rohrer & McElreath, 2022)...................27
Universal norm psychology leads to societal diversity in prosocial behaviour and development (House et
al., 2020)........................................................................................................................................................28
Artikelen hoorcollege 10....................................................................................................................................30
How Colorblind and Structural Messages Affect Children's Reasoning About Novel Group Disparities
(Zhang et al., 2026)........................................................................................................................................30
Theory-of-mind training causes honest young children to lie (Ding et al., 2015).........................................31
,Artikelen hoorcollege 1
Thinking clearly about correlations and causation: Graphical causal models for
observational data (Rohrer, 2018)
De auteur bespreekt drie veelgebruikte strategieën en hun beperkingen.
1. Het gebruiken van surrogaat-experimenten waarbij onderzoekers een vereenvoudigde
versie van de echte oorzaak manipuleren.
→ Dit verhoogt de interne validiteit (meer controle), maar vermindert vaak de externe
validiteit (generaliseerbaarheid naar het echte leven).
2. Het gebruik van voorzichtig taalgebruik doordat onderzoekers spreken over
“associaties of “verbanden” in plaats van causaliteit.
→ Volgens het artikel lost dit echter weinig op, omdat onderzoekers vaak tóch causale
claims impliceren en lezers meestal automatisch causaal denken.
3. Het toevoegen van veel controlevariabelen, maar “meer controle” is niet altijd beter en
verkeerde controles kunnen analyses juist vertekenen.
De oplossing van het artikel: Directed Acyclic Graphs (DAG’s)
Een DAG is een visueel schema die causale aannames zichtbaar maken.
Een DAG bestaat uit knooppunten (de variabelen) en pijlen (de causale relaties).
Bijvoorbeeld:
Hier beïnvloedt intelligentie zowel opleiding als
inkomen.
DAG’s helpen onderzoekers bepalen:
- Welke variabelen gecontroleerd moeten worden.
- Welke juist níet gecontroleerd moeten worden.
- Welke paden schijnverbanden veroorzaken.
Confounders
Als twee variabelen samenhangen, betekent dat niet automatisch dat de ene de andere
veroorzaakt.
Confounder: een derde factor in een onderzoek die zowel de onafhankelijke variabele
(de oorzaak) als de afhankelijke variabele (het gevolg) beïnvloedt.
Confounders kunnen schijnverbanden veroorzaken.
Bijvoorbeeld: intelligentie beïnvloedt opleiding én inkomen.
→ Dan kan het lijken alsof opleiding inkomen veroorzaakt, terwijl intelligentie deels
verantwoordelijk is.
Om causale conclusies te trekken moeten zulke “achterdeurpaden” worden
geblokkeerd door controlevariabelen.
Collider bias
Collider: een variabele die het gezamenlijke gevolg is van twee andere variabelen.
Bijvoorbeeld: A → B ←C
Door voor B te controleren ontstaat kunstmatig een verband tussen A en C.
Mediatoren
, Mediator: een factor die verklaart waarom of hoe twee andere variabelen elkaar
beïnvloeden. Het is de tussenliggende schakel in een keten van oorzaak en gevolg.
Bijvoorbeeld: opleiding → intelligentie → inkomen
- Als je controleert voor volwassen intelligentie, verwijder je juist een deel van
het echte effect van opleiding.
→ Daarom mogen mediatoren meestal niet gecontroleerd worden wanneer het
totale causale effect ingeschat moet worden.
Selectiebias: een systematische fout in een onderzoek die optreedt wanneer de geselecteerde
onderzoeksgroep (de steekproef) niet willekeurig is of niet representatief is voor de bredere
doelpopulatie.
Genetic confounding
Genetische confounding betekent dat een verband tussen twee dingen eigenlijk
veroorzaakt kan worden door gedeelde genen, en niet door een direct causaal effect.
De genen vormen dan een verborgen derde factor die beide beïnvloedt. Daardoor lijkt
er een causaal verband te zijn, terwijl dat mogelijk niet zo is.
→ Familieleden delen genen én omgeving. Daarom zijn tweelingstudies en
adoptiestudies belangrijk.
Causal inference and developmental psychology (Foster, 2010).
De auteur benadrukt dat causale gevolgtrekking altijd aannames vereist. Daarom moeten
onderzoekers:
Expliciet maken welke aannames ze doen.
Kritisch beoordelen of die aannames geloofwaardig zijn.
Betere methoden gebruiken om van correlatie naar causaliteit te komen.
Daarnaast stelt het artikel dat causale vragen onvermijdelijk zijn:
Wetenschappers willen interventies ontwikkelen.
Mensen denken van nature in oorzaak-gevolgrelaties.
Lezers of beleidsmakers interpreteren verbanden vaak automatisch als causaal.
→ Slechte causale gevolgtrekking kan volgens de auteur zelfs schadelijk zijn, omdat
verkeerde conclusies kunnen leiden tot ineffectieve interventies of stigmatisering van
bepaalde groepen.
Artikelen hoorcollege 2
Analysis of intensive longitudinal data: Putting psychological processes in
perspective (Hamaker, 2025).
Kernidee van het artikel
Psychologie draait niet alleen om wat mensen voelen of doen, maar vooral om hoe dit
verandert in de tijd.
→ Om zulke processen goed te bestuderen, moeten mensen herhaaldelijk gemeten
worden in hun dagelijks leven aan de hand van zogeheten Intensieve Longitudinale
Data.
, Intensieve Longitudinale Data (ILD): onderzoeksgegevens waarbij dezelfde
individuen, paren of groepen over een langere periode zeer vaak worden gemeten.
Nadelen van traditionele methoden
Cross-sectioneel onderzoek is een “momentopname”, wat inhoudt dat mensen één keer
worden gemeten.
- Het probleem is dat cross-sectioneel onderzoek alleen verschillen tussen
mensen laat zien, terwijl onderzoekers vaak willen weten wat er binnen één
persoon gebeurt.
→ hierbij kan er een ecologische misvatting ontstaan.
- Ecologische misvatting (ecological fallacy): statistische fout waarbij onterecht
wordt aangenomen dat conclusies over een hele groep automatisch gelden voor
ieder individu binnen die groep
Bij experimenteel onderzoek (RCT’s) worden mensen willekeurig verdeeld over de
condities/groepen om causaliteit te onderzoeken.
- Een sterke kant van experimenteel onderzoek is dat het goed is voor het testen van
oorzakelijke effecten.
- Aan de andere kant draait het vaak om kunstmatige laboratoriumsituaties, heeft
het een korte tijdsduur, is het moeilijk of onethisch bij sommige psychologische
processen en de resultaten geven vooral gemiddelde effecten, terwijl individuen
sterk kunnen verschillen.
Bij panelonderzoek een onderzoeksmethode waarbij een vaste groep mensen (het
panel) gedurende een langere periode (met grote tussenpozen) regelmatig wordt
ondervraagd (bijvoorbeeld jaarlijks).
- Het probleem van panelonderzoek is dat psychologische processen vaak veel
sneller veranderen, waardoor grote delen van het proces blijven daardoor
onzichtbaar en de individuele dynamiek wordt onvoldoende zichtbaar.
Voordelen ILD-onderzoek
ILD verzamelt veel metingen per persoon over korte tijdsintervallen. Daardoor kunnen
onderzoekers:
- Veranderingen binnen personen volgen;
- Dynamische patronen ontdekken;
- Individuele verschillen beter begrijpen.
Conclusie van het artikel
Om psychologische processen echt te begrijpen, moet psychologie verschuiven van
statische groepsverschillen naar dynamische processen binnen individuen over tijd.
ILD is daarbij geen doel op zich, maar een hulpmiddel om psychologische processen
realistischer en nauwkeuriger te bestuderen.
Uitleg figuur 1
