Week 2 - Victimologie/ positie van slachtoffers
Leerdoelen
1. Wat is de ontwikkeling met betrekking tot het denken over slachtofferrechten?
2. Welke reacties helpen slachtoffers en welke maken het alleen maar erger?
3. Wat zijn mogelijke gevolgen van participatie door slachtoffers in het
strafrecht?
4. Wat houdt de victimologie in?
Leerdoel 1: Wat is de ontwikkeling m.b.t. het denken over
slachtofferrechten?
Bal, M. (2015). Slachtoffers van onrecht: de psychologie van secundaire
victimisatie (en positieve reacties voor slachtoffers). PROCES, 2, 140-150.
Binnen de strafrechtspleging – maar ook daarbuiten – is er een toenemende
aandacht voor de plaats van het slachtoffer. De afgelopen decennia is er wereldwijd
meer aandacht gekomen voor het herstelrecht en verwerven slachtoffers meer en
meer rechten binnen het strafproces.
Voorstanders van uitbreiding slachtofferrechten zien vooral mogelijkheden voor beter
herstel.
Tegenargumenten:
- Slachtofferrechten kunnen op gespannen voet staan met de rechten van een
verdachte.
- Slachtoffers hebben meer kans om misbruik van de rechten te maken.
- Een actieve deelname kan de kans op negatieve reacties van derden vergroten.
Bosma, A.K. en M.S. Groenhuijsen (2023). Slachtofferrechten en -
participatie in het strafproces. In: J. van Doorn, J. Brands, M.J.J. Kunst, E.R.
Muller, A. Pemberton, L. van Reemst (red). Slachtoffers: Onderzoek, beleid
en praktijk (pp. 469-485).
Hoofdstuk geeft overzicht van de ontwikkelingen die hebben plaatsgevonden met
betrekking tot het verstevigen van slachtofferrechten vanaf de zogenaamde ‘eerste
generatie’ in Nederland (jaren ’80) tot het moment van schrijven (eind 2021), kort
voor inwerkingtreding van de Wet uitbreiding slachtofferrechten.
Het begrip participatie wordt hier ruim opgevat.
- Gebruikt ook het begrip ‘voice’
o Houdt in dat het slachtoffer zich kan laten horen en gehoord wordt
o Slachtoffer moet het gevoel hebben dat het narratief over
slachtofferschap door de ander is gehoord en begrepen
Het slachtoffer
- Wie is het slachtoffer?
o Degene die rechtstreeks gevolg van een strafbaar feit
vermogensschade of een ander nadeel heeft ondervonden
Nabestaanden worden ook als slachtoffer gezien
Sommige slachtofferrechten kunnen worden uitgevoerd door
familie van het slachtoffer, wanneer die zelf niet in staat is om
dat te doen
Zoals spreekrecht
o Dit hoofdstuk gaat over de rechten van het directe, meerderjarige
slachtoffer en zijn participatie in het strafproces
- Bij het eerste contact met autoriteiten wordt bepaald of iemand slachtoffer is
o Heeft iemand nadeel ondervonden als rechtstreeks gevolg van een
strafbaar feit?
o Vanaf dat moment slachtofferpresumptie
Zij zijn slachtoffer tot het tegendeel bewezen wordt
, Hierom wordt er ook niet gesproken over een vermoedelijk
slachtoffer
Enkel slachtoffer of niet slachtoffer
Anders bij dader: daar wel vermoedelijk dader
(onschuldpresumptie)
Kenmerken slachtoffer
- Rechtstreeks belanghebbende
- Procesdeelnemer, geen procespartij geen kernrolspeler
o Kan verschillende vormen aannemen
Getuige
Aangever
Belanghebbende bij de vervolging
Benadeelde partij
o Heeft vaak inhoudelijke kennis over de omstandigheden van het
strafbaar feit
Belangrijke rol
- Correctiemogelijkheid
- Het slachtoffer heeft de mogelijkheid om de keuze van het OM om niet (verder)
te vervolgen te laten toetsen door het gerechtshof
- Klachtrecht
o Het kan zijn dat het slachtoffer niet wil vervolgen en het OM wel. In
sommige delicten is de wens van het slachtoffer doorslaggevend
(bijvoorbeeld bij belaging
(Belaging betekent het herhaaldelijk lastigvallen of stalken van iemand,
waardoor die persoon zich onveilig voelt)). Vanwege privacy kan
vervolging soms alleen gebeuren wanneer de direct belanghebbende
daar een verzoek voor heeft ingediend binnen 3 maanden.
Ontwikkeling van slachtofferrechten
Begonnen in Nederland met twee richtlijnen
Richtlijn de Beaufort (1986)
- Verplichtte officieren van justitie om slachtoffers in zedenzaken te informeren
over het verloop van het strafproces
- En rekening te houden met het slachtoffer bij het maken van beslissingen
Richtlijn Vaillant (1987)
- Zorgde voor een verbreding richting slachtoffers van andere type misdrijven
- Introduceerde het slachtoffergesprek
o Bestaat nog steeds
o Houdt in dat de OvJ in ernstige zaken in persoonlijk gesprek toelichting
geeft aan het slachtoffer
Richtlijn Terwee (1995), in 1999 vervangen door de Aanwijzing
Slachtofferzorg
- Bood een nieuwe versteviging
- De verplichtingen van de officier werden scherper geformuleerd
o Kregen ook betrekking op het voorbereiden van een vordering tot
schadevergoeding
Je ziet tot nu toe dus dat de slachtofferrechten in Nederland van de eerste generatie
vooral ging over het voorbereidend onderzoek
Wet Terwee (1995)
- Zette het slachtoffer tijdens het vooronderzoek sterker op de kaart
, - Zette een stap in de richting van het onderzoek ter terechtzitting
- Duidelijke versteviging positie slachtoffer in deze fase
o De mogelijkheden om zich met een vordering tot schadevergoeding in
het strafproces te voegen
o Invoering schadevergoedingsmaatregel
Voordeel in combinatie met een verplichting tot het betalen van
schadevergoeding:
De incasso (het innen of opeisen van een geldbedrag) van
het bedrag wordt nu overgelaten aan de staat Kans is
hiermee groter dat het bedrag daadwerkelijk betaald
wordt
Invoering (beperkt) spreekrecht (2005)
- Markeert de zichtbaarheid van het slachtoffer en slachtofferrechten
- Beperkt omdat het slachtoffer alleen mag praten over de gevolgen van het
strafbare feit
Invoering onbeperkt spreekrecht (2016)
- Geen beperkingen meer
Modelregeling inzake passende verblijfsomgeving slachtoffers (2012)
- De manier waarop rechtbanken en gerechtshoven slachtoffers in hun gebouwen
mochten ontvangen werd gelijkvormig gemaakt
- Lijkt simpel, maar neemt veel onzekerheid weg bij slachtoffers
o Ongewenste confrontatie met verdachte wordt vermeden
o Weten wat ze te wachten staat door vooraf vastgestelde plek in de
zittingszaal
- Voor bodes en ander personeel duidelijke richtlijn voor hoe zij slachtoffers
moeten ontvangen
Instellingswet Raad voor strafrechtstoepassing en jeugdbescherming
(2015)
- Belangrijke stap in de richting van erkenning van het slachtoffer in de
tenuitvoerleggingsfase (laatste fase van strafvorderingsproces)
- Er moet nu bij het verlenen van vrijheden aan gedetineerden rekening worden
gehouden met belangen van slachtoffers en nabestaanden
o Belangen zijn bijvoorbeeld hun veiligheid
Wet straffen en beschermen (2020)
- Ziet toe op de uitvoering van gevangenisstraffen
- Zet de trend van het betrekken van het slachtoffer in de laatste fase van het
strafvorderingsproces voort door belangen van slachtoffers mee te nemen bij
de voorwaardelijke invrijheidsstelling van de dader
Nabije toekomst (dit is geschreven in 2021)
- Inwerkingtreding aangekondigd van een aantal nieuwe bepalingen die
betrekking hebben op het spreekrecht
o Dat zal worden gepositioneerd voorafgaand aan het requisitoir (formeel
betoog of pleidooi van de openbaar aanklager in een strafzaak oftewel
OvJ)
- Wet uitbreiding slachtofferrechten
o Uitbreiding van de kring van spreekgerechtigden naar stieffamilie
wanneer het slachtoffer zelf niet kan spreken
o Verschijningsplicht voor de verdachte
Leerdoelen
1. Wat is de ontwikkeling met betrekking tot het denken over slachtofferrechten?
2. Welke reacties helpen slachtoffers en welke maken het alleen maar erger?
3. Wat zijn mogelijke gevolgen van participatie door slachtoffers in het
strafrecht?
4. Wat houdt de victimologie in?
Leerdoel 1: Wat is de ontwikkeling m.b.t. het denken over
slachtofferrechten?
Bal, M. (2015). Slachtoffers van onrecht: de psychologie van secundaire
victimisatie (en positieve reacties voor slachtoffers). PROCES, 2, 140-150.
Binnen de strafrechtspleging – maar ook daarbuiten – is er een toenemende
aandacht voor de plaats van het slachtoffer. De afgelopen decennia is er wereldwijd
meer aandacht gekomen voor het herstelrecht en verwerven slachtoffers meer en
meer rechten binnen het strafproces.
Voorstanders van uitbreiding slachtofferrechten zien vooral mogelijkheden voor beter
herstel.
Tegenargumenten:
- Slachtofferrechten kunnen op gespannen voet staan met de rechten van een
verdachte.
- Slachtoffers hebben meer kans om misbruik van de rechten te maken.
- Een actieve deelname kan de kans op negatieve reacties van derden vergroten.
Bosma, A.K. en M.S. Groenhuijsen (2023). Slachtofferrechten en -
participatie in het strafproces. In: J. van Doorn, J. Brands, M.J.J. Kunst, E.R.
Muller, A. Pemberton, L. van Reemst (red). Slachtoffers: Onderzoek, beleid
en praktijk (pp. 469-485).
Hoofdstuk geeft overzicht van de ontwikkelingen die hebben plaatsgevonden met
betrekking tot het verstevigen van slachtofferrechten vanaf de zogenaamde ‘eerste
generatie’ in Nederland (jaren ’80) tot het moment van schrijven (eind 2021), kort
voor inwerkingtreding van de Wet uitbreiding slachtofferrechten.
Het begrip participatie wordt hier ruim opgevat.
- Gebruikt ook het begrip ‘voice’
o Houdt in dat het slachtoffer zich kan laten horen en gehoord wordt
o Slachtoffer moet het gevoel hebben dat het narratief over
slachtofferschap door de ander is gehoord en begrepen
Het slachtoffer
- Wie is het slachtoffer?
o Degene die rechtstreeks gevolg van een strafbaar feit
vermogensschade of een ander nadeel heeft ondervonden
Nabestaanden worden ook als slachtoffer gezien
Sommige slachtofferrechten kunnen worden uitgevoerd door
familie van het slachtoffer, wanneer die zelf niet in staat is om
dat te doen
Zoals spreekrecht
o Dit hoofdstuk gaat over de rechten van het directe, meerderjarige
slachtoffer en zijn participatie in het strafproces
- Bij het eerste contact met autoriteiten wordt bepaald of iemand slachtoffer is
o Heeft iemand nadeel ondervonden als rechtstreeks gevolg van een
strafbaar feit?
o Vanaf dat moment slachtofferpresumptie
Zij zijn slachtoffer tot het tegendeel bewezen wordt
, Hierom wordt er ook niet gesproken over een vermoedelijk
slachtoffer
Enkel slachtoffer of niet slachtoffer
Anders bij dader: daar wel vermoedelijk dader
(onschuldpresumptie)
Kenmerken slachtoffer
- Rechtstreeks belanghebbende
- Procesdeelnemer, geen procespartij geen kernrolspeler
o Kan verschillende vormen aannemen
Getuige
Aangever
Belanghebbende bij de vervolging
Benadeelde partij
o Heeft vaak inhoudelijke kennis over de omstandigheden van het
strafbaar feit
Belangrijke rol
- Correctiemogelijkheid
- Het slachtoffer heeft de mogelijkheid om de keuze van het OM om niet (verder)
te vervolgen te laten toetsen door het gerechtshof
- Klachtrecht
o Het kan zijn dat het slachtoffer niet wil vervolgen en het OM wel. In
sommige delicten is de wens van het slachtoffer doorslaggevend
(bijvoorbeeld bij belaging
(Belaging betekent het herhaaldelijk lastigvallen of stalken van iemand,
waardoor die persoon zich onveilig voelt)). Vanwege privacy kan
vervolging soms alleen gebeuren wanneer de direct belanghebbende
daar een verzoek voor heeft ingediend binnen 3 maanden.
Ontwikkeling van slachtofferrechten
Begonnen in Nederland met twee richtlijnen
Richtlijn de Beaufort (1986)
- Verplichtte officieren van justitie om slachtoffers in zedenzaken te informeren
over het verloop van het strafproces
- En rekening te houden met het slachtoffer bij het maken van beslissingen
Richtlijn Vaillant (1987)
- Zorgde voor een verbreding richting slachtoffers van andere type misdrijven
- Introduceerde het slachtoffergesprek
o Bestaat nog steeds
o Houdt in dat de OvJ in ernstige zaken in persoonlijk gesprek toelichting
geeft aan het slachtoffer
Richtlijn Terwee (1995), in 1999 vervangen door de Aanwijzing
Slachtofferzorg
- Bood een nieuwe versteviging
- De verplichtingen van de officier werden scherper geformuleerd
o Kregen ook betrekking op het voorbereiden van een vordering tot
schadevergoeding
Je ziet tot nu toe dus dat de slachtofferrechten in Nederland van de eerste generatie
vooral ging over het voorbereidend onderzoek
Wet Terwee (1995)
- Zette het slachtoffer tijdens het vooronderzoek sterker op de kaart
, - Zette een stap in de richting van het onderzoek ter terechtzitting
- Duidelijke versteviging positie slachtoffer in deze fase
o De mogelijkheden om zich met een vordering tot schadevergoeding in
het strafproces te voegen
o Invoering schadevergoedingsmaatregel
Voordeel in combinatie met een verplichting tot het betalen van
schadevergoeding:
De incasso (het innen of opeisen van een geldbedrag) van
het bedrag wordt nu overgelaten aan de staat Kans is
hiermee groter dat het bedrag daadwerkelijk betaald
wordt
Invoering (beperkt) spreekrecht (2005)
- Markeert de zichtbaarheid van het slachtoffer en slachtofferrechten
- Beperkt omdat het slachtoffer alleen mag praten over de gevolgen van het
strafbare feit
Invoering onbeperkt spreekrecht (2016)
- Geen beperkingen meer
Modelregeling inzake passende verblijfsomgeving slachtoffers (2012)
- De manier waarop rechtbanken en gerechtshoven slachtoffers in hun gebouwen
mochten ontvangen werd gelijkvormig gemaakt
- Lijkt simpel, maar neemt veel onzekerheid weg bij slachtoffers
o Ongewenste confrontatie met verdachte wordt vermeden
o Weten wat ze te wachten staat door vooraf vastgestelde plek in de
zittingszaal
- Voor bodes en ander personeel duidelijke richtlijn voor hoe zij slachtoffers
moeten ontvangen
Instellingswet Raad voor strafrechtstoepassing en jeugdbescherming
(2015)
- Belangrijke stap in de richting van erkenning van het slachtoffer in de
tenuitvoerleggingsfase (laatste fase van strafvorderingsproces)
- Er moet nu bij het verlenen van vrijheden aan gedetineerden rekening worden
gehouden met belangen van slachtoffers en nabestaanden
o Belangen zijn bijvoorbeeld hun veiligheid
Wet straffen en beschermen (2020)
- Ziet toe op de uitvoering van gevangenisstraffen
- Zet de trend van het betrekken van het slachtoffer in de laatste fase van het
strafvorderingsproces voort door belangen van slachtoffers mee te nemen bij
de voorwaardelijke invrijheidsstelling van de dader
Nabije toekomst (dit is geschreven in 2021)
- Inwerkingtreding aangekondigd van een aantal nieuwe bepalingen die
betrekking hebben op het spreekrecht
o Dat zal worden gepositioneerd voorafgaand aan het requisitoir (formeel
betoog of pleidooi van de openbaar aanklager in een strafzaak oftewel
OvJ)
- Wet uitbreiding slachtofferrechten
o Uitbreiding van de kring van spreekgerechtigden naar stieffamilie
wanneer het slachtoffer zelf niet kan spreken
o Verschijningsplicht voor de verdachte
