Probleem 6 - Cybercrime
Leerdoelen
1. Wat is de aard en omvang van cybercrime?
2. Wie zijn slachtoffer van (verschillende vormen van) cybercrime en welke
schade lijden zij?
3. Wat is de verbinding tussen online en offline criminaliteit?
Leerdoel 1: Wat is de aard en omvang van cybercrime?
Van der Wagen, W., Oerlemans, J-J., & Weulen-Kranenbarg, M.
(2024). Basisboek cybercrime (tweede druk). Den Haag: Boom: Hoofdstuk 2
en 8: cybercriminaliteit in criminologisch perspectief
Hoofdstuk 2 – Cybercriminaliteit in criminologisch perspectief
2.1 Inleiding
Dit hoofdstuk geeft een brede introductie tot cybercriminaliteit vanuit criminologisch
perspectief. De auteurs bespreken hoe cybercriminaliteit is ontstaan, hoe deze zich
historisch heeft ontwikkeld en hoe het fenomeen moet worden begrepen binnen
criminologische theorieën. Daarbij wordt aandacht besteed aan de rol van
technologie, maatschappelijke ontwikkelingen en wetgeving.
De digitalisering van de samenleving heeft ervoor gezorgd dat traditionele vormen
van criminaliteit zijn veranderd en dat er ook volledig nieuwe vormen van
criminaliteit zijn ontstaan. Internet en computertechnologie maken het mogelijk om
misdrijven op grote schaal, snel en vaak grensoverschrijdend te plegen. Hierdoor
ontstaan nieuwe uitdagingen voor opsporing, wetgeving en criminologisch
onderzoek.
Het hoofdstuk behandelt verschillende onderwerpen:
- De historische ontwikkeling van cybercriminaliteit
- De vraag in hoeverre cybercriminaliteit werkelijk “nieuw” is
- Methodologische aspecten van onderzoek naar cybercriminaliteit
- Relevante criminologische concepten die helpen het fenomeen te begrijpen
Het doel van het hoofdstuk is om een fundament te leggen voor de rest van het boek
door cybercriminaliteit zowel historisch als theoretisch te plaatsen.
2.2 Cybercriminaliteit in historisch perspectief
De ontwikkeling van cybercriminaliteit hangt nauw samen met de ontwikkeling van
het internet. Vanaf de jaren zeventig groeide het internet snel, en vrijwel direct
ontstonden ook de eerste vormen van misbruik.
De geschiedenis van cybercriminaliteit wordt in het boek onderverdeeld in vijf
periodes.
2.2.1 De periode van 1970–1990
De oorsprong van cybercriminaliteit ligt bij de ontwikkeling van het internet zelf. Het
internet ontstond uit ARPANET, een netwerk dat in 1968 door het Amerikaanse
ministerie van Defensie werd ontwikkeld. Dit netwerk maakte communicatie tussen
computers mogelijk.
Belangrijke technologische ontwikkelingen in deze periode waren:
- 1972: de eerste e-mail werd verstuurd
- 1973: ontwikkeling van het TCP/IP-protocol, de basis voor
internetcommunicatie
- 1983: invoering van het Domain Name System (DNS)
- ontwikkeling van routering en netwerken tussen computers
In deze vroege periode was het internet vooral een netwerk voor wetenschappelijke
instellingen en onderzoekers.
,Phone phreaking
Een van de eerste vormen van digitale criminaliteit was phone phreaking. Hierbij
manipuleerden hackers het telefoonnetwerk om gratis of goedkoper te bellen.
Een bekend voorbeeld is John Draper, die een fluitje uit een doos Captain Crunch-
ontbijtgranen gebruikte om de juiste toon te produceren waarmee het Amerikaanse
telefoonnetwerk kon worden gemanipuleerd.
Ontstaan van hackingcultuur
In deze periode ontstonden verschillende generaties hackers.
- De eerste generatie hackers zag zichzelf vooral als technische pioniers met
een sterke ethiek. Ze wilden systemen begrijpen en verbeteren.
- Latere generaties waren vaker gericht op het kraken van systemen en het
omzeilen van beveiligingen.
Hieruit ontstond het onderscheid tussen:
- white hat hackers – ethische hackers die beveiligingsproblemen opsporen
- black hat hackers – hackers die systemen misbruiken
- grey hat hackers – hackers die tussen beide categorieën in zitten
Eerste computervirussen
In de jaren tachtig ontstonden ook de eerste computerwormen en virussen. Een
bekend voorbeeld is de Morris Worm (1988), geschreven door Robert Morris. Dit
programma verspreidde zich automatisch over computers die verbonden waren met
het internet.
De worm legde een groot deel van het internet plat en maakte duidelijk hoe
kwetsbaar netwerken waren.
Eerste wetgeving
Incidenten zoals de Morris Worm leidden tot de eerste wetgeving tegen
computercriminaliteit. In de Verenigde Staten werd de Computer Fraud and Abuse
Act (1986) ingevoerd.
Ook in Nederland begon men in de jaren tachtig na te denken over wetgeving tegen
computercriminaliteit. Dit leidde uiteindelijk tot de Wet computercriminaliteit I
(1993).
2.2.2 De periode van 1990–2000
In deze periode begon het internet zich te verspreiden onder het brede publiek. De
introductie van Windows 95 en de webbrowser Netscape Navigator maakte het
internet toegankelijker voor gewone gebruikers.
Veel mensen kregen voor het eerst thuis een computer en internetverbinding, vaak
via een inbelverbinding.
Nieuwe vormen van online communicatie
In deze periode ontstonden nieuwe online omgevingen:
- chatrooms (zoals IRC)
- bulletin boards en forums
- websites
Deze nieuwe communicatiemiddelen boden ook nieuwe kansen voor criminaliteit.
Eerste vormen van malware
De eerste malware was vaak relatief onschuldig en soms zelfs humoristisch.
Bijvoorbeeld het Walker-virus, waarbij een figuur over het computerscherm liep.
Later werden malwareprogramma’s serieuzer en werden ze gebruikt om:
- systemen over te nemen
- gegevens te stelen
- computers op afstand te besturen
Een belangrijk voorbeeld uit deze periode is Back Orifice, een programma waarmee
een computer op afstand kon worden bestuurd.
, Wetgeving
In deze periode werd gewerkt aan verdere wetgeving tegen cybercriminaliteit.
Internationale samenwerking werd belangrijker, omdat cybercriminaliteit vaak
grensoverschrijdend was.
2.2.3 De periode van 2000–2010
In deze periode werd het internet een integraal onderdeel van het dagelijks leven.
Nieuwe internetdiensten verschenen, zoals:
- zoekmachines (bijvoorbeeld Google)
- webmail (Gmail, Outlook)
- sociale media (Facebook)
Ook de introductie van de smartphone (iPhone, 2007) maakte internet mobiel en
permanent beschikbaar.
Nieuwe kansen voor cybercriminaliteit
De groei van online diensten leidde tot nieuwe vormen van cybercriminaliteit, zoals:
- online fraude
- phishing
- identiteitsdiefstal
- financiële cybercriminaliteit
Cybercriminelen probeerden bijvoorbeeld elektronische betalingen te onderscheppen
of bankgegevens te stelen.
Peer-to-peer netwerken
Programma’s zoals Kazaa maakten het mogelijk om bestanden te delen. Dit leidde
tot massale verspreiding van muziek en films, wat grote zorgen veroorzaakte in de
entertainmentindustrie.
Virussen
In deze periode verspreidden virussen zich ook via internet. Een bekend voorbeeld is
het Anna Kournikova-virus, dat wereldwijd computers infecteerde.
Online criminaliteit en marktplaatsen
Criminelen begonnen ook online marktplaatsen te gebruiken om gestolen gegevens
te verhandelen. Een voorbeeld is de website DarkMarket, waar creditcardgegevens
werden gekocht en verkocht.
Internationale samenwerking
Cybercriminaliteit werd steeds meer gezien als een internationaal probleem. In 2001
werd het Cybercrimeverdrag van de Raad van Europa opgesteld om wetgeving
en opsporing internationaal beter te harmoniseren.
2.2.4 De periode van 2010–2020
In deze periode professionaliseerde cybercriminaliteit sterk.
Hacktivisme
Een bekend fenomeen uit deze periode is hacktivisme: hacking als politieke of
ideologische actie.
Een belangrijk voorbeeld is de groep Anonymous, die onder andere DDoS-aanvallen
uitvoerde tegen bedrijven die WikiLeaks blokkeerden.
Darknet-marktplaatsen
Het gebruik van het Tor-netwerk maakte anonieme online marktplaatsen mogelijk.
Op deze zogenaamde darknet markets worden illegale goederen en diensten
verhandeld.
Professionalisering
Cybercriminaliteit werd steeds meer georganiseerd en professioneel. Criminelen
specialiseerden zich en werkten samen in netwerken.
Leerdoelen
1. Wat is de aard en omvang van cybercrime?
2. Wie zijn slachtoffer van (verschillende vormen van) cybercrime en welke
schade lijden zij?
3. Wat is de verbinding tussen online en offline criminaliteit?
Leerdoel 1: Wat is de aard en omvang van cybercrime?
Van der Wagen, W., Oerlemans, J-J., & Weulen-Kranenbarg, M.
(2024). Basisboek cybercrime (tweede druk). Den Haag: Boom: Hoofdstuk 2
en 8: cybercriminaliteit in criminologisch perspectief
Hoofdstuk 2 – Cybercriminaliteit in criminologisch perspectief
2.1 Inleiding
Dit hoofdstuk geeft een brede introductie tot cybercriminaliteit vanuit criminologisch
perspectief. De auteurs bespreken hoe cybercriminaliteit is ontstaan, hoe deze zich
historisch heeft ontwikkeld en hoe het fenomeen moet worden begrepen binnen
criminologische theorieën. Daarbij wordt aandacht besteed aan de rol van
technologie, maatschappelijke ontwikkelingen en wetgeving.
De digitalisering van de samenleving heeft ervoor gezorgd dat traditionele vormen
van criminaliteit zijn veranderd en dat er ook volledig nieuwe vormen van
criminaliteit zijn ontstaan. Internet en computertechnologie maken het mogelijk om
misdrijven op grote schaal, snel en vaak grensoverschrijdend te plegen. Hierdoor
ontstaan nieuwe uitdagingen voor opsporing, wetgeving en criminologisch
onderzoek.
Het hoofdstuk behandelt verschillende onderwerpen:
- De historische ontwikkeling van cybercriminaliteit
- De vraag in hoeverre cybercriminaliteit werkelijk “nieuw” is
- Methodologische aspecten van onderzoek naar cybercriminaliteit
- Relevante criminologische concepten die helpen het fenomeen te begrijpen
Het doel van het hoofdstuk is om een fundament te leggen voor de rest van het boek
door cybercriminaliteit zowel historisch als theoretisch te plaatsen.
2.2 Cybercriminaliteit in historisch perspectief
De ontwikkeling van cybercriminaliteit hangt nauw samen met de ontwikkeling van
het internet. Vanaf de jaren zeventig groeide het internet snel, en vrijwel direct
ontstonden ook de eerste vormen van misbruik.
De geschiedenis van cybercriminaliteit wordt in het boek onderverdeeld in vijf
periodes.
2.2.1 De periode van 1970–1990
De oorsprong van cybercriminaliteit ligt bij de ontwikkeling van het internet zelf. Het
internet ontstond uit ARPANET, een netwerk dat in 1968 door het Amerikaanse
ministerie van Defensie werd ontwikkeld. Dit netwerk maakte communicatie tussen
computers mogelijk.
Belangrijke technologische ontwikkelingen in deze periode waren:
- 1972: de eerste e-mail werd verstuurd
- 1973: ontwikkeling van het TCP/IP-protocol, de basis voor
internetcommunicatie
- 1983: invoering van het Domain Name System (DNS)
- ontwikkeling van routering en netwerken tussen computers
In deze vroege periode was het internet vooral een netwerk voor wetenschappelijke
instellingen en onderzoekers.
,Phone phreaking
Een van de eerste vormen van digitale criminaliteit was phone phreaking. Hierbij
manipuleerden hackers het telefoonnetwerk om gratis of goedkoper te bellen.
Een bekend voorbeeld is John Draper, die een fluitje uit een doos Captain Crunch-
ontbijtgranen gebruikte om de juiste toon te produceren waarmee het Amerikaanse
telefoonnetwerk kon worden gemanipuleerd.
Ontstaan van hackingcultuur
In deze periode ontstonden verschillende generaties hackers.
- De eerste generatie hackers zag zichzelf vooral als technische pioniers met
een sterke ethiek. Ze wilden systemen begrijpen en verbeteren.
- Latere generaties waren vaker gericht op het kraken van systemen en het
omzeilen van beveiligingen.
Hieruit ontstond het onderscheid tussen:
- white hat hackers – ethische hackers die beveiligingsproblemen opsporen
- black hat hackers – hackers die systemen misbruiken
- grey hat hackers – hackers die tussen beide categorieën in zitten
Eerste computervirussen
In de jaren tachtig ontstonden ook de eerste computerwormen en virussen. Een
bekend voorbeeld is de Morris Worm (1988), geschreven door Robert Morris. Dit
programma verspreidde zich automatisch over computers die verbonden waren met
het internet.
De worm legde een groot deel van het internet plat en maakte duidelijk hoe
kwetsbaar netwerken waren.
Eerste wetgeving
Incidenten zoals de Morris Worm leidden tot de eerste wetgeving tegen
computercriminaliteit. In de Verenigde Staten werd de Computer Fraud and Abuse
Act (1986) ingevoerd.
Ook in Nederland begon men in de jaren tachtig na te denken over wetgeving tegen
computercriminaliteit. Dit leidde uiteindelijk tot de Wet computercriminaliteit I
(1993).
2.2.2 De periode van 1990–2000
In deze periode begon het internet zich te verspreiden onder het brede publiek. De
introductie van Windows 95 en de webbrowser Netscape Navigator maakte het
internet toegankelijker voor gewone gebruikers.
Veel mensen kregen voor het eerst thuis een computer en internetverbinding, vaak
via een inbelverbinding.
Nieuwe vormen van online communicatie
In deze periode ontstonden nieuwe online omgevingen:
- chatrooms (zoals IRC)
- bulletin boards en forums
- websites
Deze nieuwe communicatiemiddelen boden ook nieuwe kansen voor criminaliteit.
Eerste vormen van malware
De eerste malware was vaak relatief onschuldig en soms zelfs humoristisch.
Bijvoorbeeld het Walker-virus, waarbij een figuur over het computerscherm liep.
Later werden malwareprogramma’s serieuzer en werden ze gebruikt om:
- systemen over te nemen
- gegevens te stelen
- computers op afstand te besturen
Een belangrijk voorbeeld uit deze periode is Back Orifice, een programma waarmee
een computer op afstand kon worden bestuurd.
, Wetgeving
In deze periode werd gewerkt aan verdere wetgeving tegen cybercriminaliteit.
Internationale samenwerking werd belangrijker, omdat cybercriminaliteit vaak
grensoverschrijdend was.
2.2.3 De periode van 2000–2010
In deze periode werd het internet een integraal onderdeel van het dagelijks leven.
Nieuwe internetdiensten verschenen, zoals:
- zoekmachines (bijvoorbeeld Google)
- webmail (Gmail, Outlook)
- sociale media (Facebook)
Ook de introductie van de smartphone (iPhone, 2007) maakte internet mobiel en
permanent beschikbaar.
Nieuwe kansen voor cybercriminaliteit
De groei van online diensten leidde tot nieuwe vormen van cybercriminaliteit, zoals:
- online fraude
- phishing
- identiteitsdiefstal
- financiële cybercriminaliteit
Cybercriminelen probeerden bijvoorbeeld elektronische betalingen te onderscheppen
of bankgegevens te stelen.
Peer-to-peer netwerken
Programma’s zoals Kazaa maakten het mogelijk om bestanden te delen. Dit leidde
tot massale verspreiding van muziek en films, wat grote zorgen veroorzaakte in de
entertainmentindustrie.
Virussen
In deze periode verspreidden virussen zich ook via internet. Een bekend voorbeeld is
het Anna Kournikova-virus, dat wereldwijd computers infecteerde.
Online criminaliteit en marktplaatsen
Criminelen begonnen ook online marktplaatsen te gebruiken om gestolen gegevens
te verhandelen. Een voorbeeld is de website DarkMarket, waar creditcardgegevens
werden gekocht en verkocht.
Internationale samenwerking
Cybercriminaliteit werd steeds meer gezien als een internationaal probleem. In 2001
werd het Cybercrimeverdrag van de Raad van Europa opgesteld om wetgeving
en opsporing internationaal beter te harmoniseren.
2.2.4 De periode van 2010–2020
In deze periode professionaliseerde cybercriminaliteit sterk.
Hacktivisme
Een bekend fenomeen uit deze periode is hacktivisme: hacking als politieke of
ideologische actie.
Een belangrijk voorbeeld is de groep Anonymous, die onder andere DDoS-aanvallen
uitvoerde tegen bedrijven die WikiLeaks blokkeerden.
Darknet-marktplaatsen
Het gebruik van het Tor-netwerk maakte anonieme online marktplaatsen mogelijk.
Op deze zogenaamde darknet markets worden illegale goederen en diensten
verhandeld.
Professionalisering
Cybercriminaliteit werd steeds meer georganiseerd en professioneel. Criminelen
specialiseerden zich en werkten samen in netwerken.
