Simulatie 1 – versterven
Casus: je werkt als verpleegkundige in een revalidatie instelling. Jullie hebben een jongeman op de
afdeling van 26 jaar die je doet denken aan de discussie in je organisatie om nieuw beleid te
ontwikkelen t.a.v. het zogenaamde versterven van zeer zieke patiënten. Dit is het niet kunstmatig
vocht en voedsel toedienen bij mensen, die zelf niet meer willen drinken en eten. De jongeman heeft
een ernstige hersenbloeding gehad en tijdens de revalidatie is zijn weerstand tegen therapie, zijn
agressieve bejegening tijdens de maaltijden en zijn weigering om te eten en te drinken alleen maar
toegenomen, het is lastig in te schatten hoe wilsbekwaam deze jongeman is. Is dit een bewuste
poging om te versterven? Mede omdat hij nog zo jong is voelt het verkeerd het versterven toe te
staan, de richtlijnen zijn daar ook duidelijk in, maar je ziet hem ook lijden onder zijn afhankelijkheid.
Als team besluiten jullie een thematisch teamoverleg te organiseren om te kijken hoe te handelen.
Kritische vragen
1. Waarom wil hij niet meer eten en drinken? Is er een medische oorzaak?
2. Weet hij de voor- en nadelen?
3. Is er sprake van wilsbekwaamheid of niet?
Klinisch redeneren
Klinisch redeneren is een continu proces van gegevensverzameling en analyse gericht op de vragen
en problemen van een individu en diens naasten, in relatie tot ziekte en gezondheid (J. Hesselink,
2015).
Stappen klinisch redeneren:
1. Oriëntatie, informatie verzamelen:
a. Tim, 26 jaar
b. Ernstige hersenbloeding
c. Toenemende weestand tegen therapie
d. Agressief tijdens maaltijden
e. Weigering eten en drinken
f. Onbekend wilsbekwaam of niet
2. Risico inschatting:
a. Fysiek: uitdroging, ondervoeding, verslechtering algemene toestand en mogelijk
overlijden;
b. Psychisch: depressie en wanhoop;
c. Sociaal: isolement.
3. Vroeg signalering:
a. Aanhoudende weigering van eten en drinken.
4. Probleemherkenning:
a. Weigering mogelijk een uiting van psychisch of existentieel lijden?
b. Onzekerheid over wilsbekwaamheid.
5. Interventie:
a. Wilsbekwaamheidsonderzoek.
6. Monitoring: x
7. Evalueren en vooruit kijken: x
Betrokken disciplines
- Arts: bepaalt het beleid en kan Tim wilsonbekwaam verklaren (Ministerie van
volksgezondheid).
- Verpleegkundige: voert het beleid uit, informatie verstrekken.
, - Familie en de cliënt.
Wilsbekwaamheid
Om een autonomie beslissing te kunnen nemen, is het belangrijk dat de patiënt wilsbekwaam is.
Iedereen is in principe wilsbekwaam, totdat het tegendeel bewezen is door een deskundige arts die
heeft vastgesteld dat iemand voor een bepaalde beslissing wilsonbekwaam is (KNMG, z.d.).
Iemand is wilsonbekwaam als hij de informatie van de arts niet (meer) kan begrijpen en afwegen, niet
begrijpt wat de gevolgen van zijn besluit zijn en/of geen besluit kan nemen (Regelhulp, z.d.).
Een cliënt kan niet in één keer voor alle beslissingen wilsonbekwaam worden verklaard. De arts moet
per situatie beoordelen of de cliënt daarover een beslissing kan nemen. Daarbij moet de arts
meewegen hoe ingrijpend de beoogde zorg of behandeling is (Regelhulp, z.d.).
Soms blijft een wilsonbekwame cliënt zich verzetten tegen een zorg of een behandeling. de
zorgverlener mag de behandeling dan niet zomaar uitvoeren. de zorgverlener moet beoordelen of er
zonder die behandeling ernstige gezondheidsschade zou ontstaan en bekijken of andere zorg of
behandeling mogelijk is (Regelhulp, z.d.).
Versterven
Versterven is het niet kunstmatig vocht en voedsel toedienen bij mensen, die zelf niet meer willen eten
en drinken. Versterven is niet hetzelfde als bewust stoppen met eten en drinken. Bij versterven gaat
het om het steeds minder kunnen eten en drinken als onderdeel van de ziekte of ouderdom (Over
palliatieve zorg, 2025).
Volgens de handreiking ‘Bewust afzien van eten en drinken’ door V&VN:
5.5 besluitvorming: het is van belang dat de patiënt ter zake wilsbekwaam is en een
weloverwogen beslissing neemt. Het besluit om te stoppen met eten en drinken is een
beslissing die hoge eisen stelt aan de beslisvaardigheid van de patiënt en waarvoor het
vaststellen van de wilsbekwaamheid kan zijn aangewezen.
5.4 informeren van de patiënt: de zorgverlener informeert de patiënt zo goed en objectief
mogelijk over het te verwachten beloop en de voor- en nadelen en wijst de patiënt ook op te
verwachten problemen, met name als de patiënt jong is. Afzien van eten en drinken om het
levenseinde te bespoedigen moet worden afgeraden onder de 60 jaar.
o Voordelen:
De patiënt heeft de beslissing en de uitvoering grotendeels in eigen hand en
dat zij dus niet afhankelijk is van anderen;
Dit bij een doodswens een weg is naar de dood, als euthanasie niet mogelijk
of door de patiënt niet gewenst is;
Bewust stoppen met eten en drinken zeker tot de dood leidt, als er
consequent niet gegeten en gedronken wordt;
De patiënt tijdens het proces nog kan terugkomen op haar beslissing;
Het geleidelijke en soms langdurige beloop het mogelijk maakt om afscheid te
nemen.
o Nadelen:
Het 1-3 weken en soms langer kan duren voordat de patiënt komt te
overlijden;
In deze periode klachten optreden, die soms moeilijk te verlichten zijn;
De relatief lange duur tot overlijden belastend kan zijn voor de patiënt en/of
naasten (Handreiking, 2024).
, Voor- en nadelen
Stoppen met eten en drinken is voor sommige mensen minder geschikt. Het duurt bij hen langer
voordat ze overlijden, krijgen meer klachten, of kunnen het moeilijk volhouden. Stoppen met eten en
drinken is minder geschikt voor gezonde jonge mensen, patiënten met een psychische ziekte en
patiënten met beginnende dementie.
Dorst, een droge mond en verzwakking komen vaak voor. Je blijft ook steeds langer in bed liggen. Je
wordt slaperiger en je kunt bewusteloos raken. Ook kan men in de war raken. Als je in de war bent,
kun je niet meer zelf beslissen. Het is daarom belangrijk om op papier te zetten wie medische
beslissingen over jou mag nemen als je dit zelf niet meer kunt (Over palliatieve zorg, 2025).
WGBO
Volgens de WGBO heeft een wilsbekwame patiënt recht om af te zien van medische
behandelingen en ook van voeding en vocht. Als iemand ervoor kiest te versterven, valt dat
dus onder het recht op behandelweigering (artikel 7:450 BW).
Een zorgverlener moet eerst nagaan of iemand wilsbekwaam is om zo’n beslissing te nemen.
Vervolgens is er een informatieplicht; de patiënt moet goed geïnformeerd worden over de
gevolgen van het besluit.
Hoewel de patiënt voeding en vocht weiger, blijft de zorgverlener verplicht om
symptoomverlichting en comfortzorg te bieden (bv. mondverzorging en pijnstilling). Ook dat
valt onder de WGBO.
4 ethische principes
Respect voor autonomie = dat je respect hebt voor iemands opvattingen, keuzes en leefwijze. Het is
hierbij belangrijk dat iemand wilsbekwaam is, er vrijwillig voor kiest en goed geïnformeerd is. Respect
voor autonomie betekend ook dat wilsbekwame patiënten altijd behandelingen mogen weigeren
(KNMG, z.d.).
Als een patiënt wilsbekwaam is en kiest voor versterven, dan moet die keuze worden
gerespecteerd.
De WGBO ondersteunt dit principe via het recht op weigering van behandeling, inclusief
voeding en vocht.
De arts is verplicht om de patiënt goed te informeren, zodat het besluit geïnformeerd en
vrijwillig is.
Weldoen = betekent dat je iemands welzijn actief moet bevorderen. Het gaat om levensverlening en
levenskwaliteit (KNMG, z.d.).
Hoewel versterven tot overlijden leidt, kan het voor sommige mensen een gewenste weg zijn.
De zorgverlener moet ervoor zorgen dat de patiënt comfortabel blijft.
Tim ervaart mogelijk intens psychisch lijden en verlies van controle, wat de weigering kan
verklaren.
Weldoen betekend ook samen met Tim te zoeken naar wat wel mogelijk is.
Je kan niet zomaar tegen iemand zijn wil bij wilsbekwaamheid interventies inzetten om toch
voeding en docht toe te dienen (Kompanje, 2017).
Niet schaden = geen handelingen verrichten die schadelijk zijn (KNMG, z.d.).
Voedsel en vocht weigeren zonder goede opvang kan tot onnodig lijden leiden.
Het kan tegen je principes ingaan als verpleegkundige (Kompanje, 2017).
Rechtvaardigheid = gelijke gevallen worden gelijk behandeld, en ongelijke gevallen ongelijk (KNMG,
z.d.).
Casus: je werkt als verpleegkundige in een revalidatie instelling. Jullie hebben een jongeman op de
afdeling van 26 jaar die je doet denken aan de discussie in je organisatie om nieuw beleid te
ontwikkelen t.a.v. het zogenaamde versterven van zeer zieke patiënten. Dit is het niet kunstmatig
vocht en voedsel toedienen bij mensen, die zelf niet meer willen drinken en eten. De jongeman heeft
een ernstige hersenbloeding gehad en tijdens de revalidatie is zijn weerstand tegen therapie, zijn
agressieve bejegening tijdens de maaltijden en zijn weigering om te eten en te drinken alleen maar
toegenomen, het is lastig in te schatten hoe wilsbekwaam deze jongeman is. Is dit een bewuste
poging om te versterven? Mede omdat hij nog zo jong is voelt het verkeerd het versterven toe te
staan, de richtlijnen zijn daar ook duidelijk in, maar je ziet hem ook lijden onder zijn afhankelijkheid.
Als team besluiten jullie een thematisch teamoverleg te organiseren om te kijken hoe te handelen.
Kritische vragen
1. Waarom wil hij niet meer eten en drinken? Is er een medische oorzaak?
2. Weet hij de voor- en nadelen?
3. Is er sprake van wilsbekwaamheid of niet?
Klinisch redeneren
Klinisch redeneren is een continu proces van gegevensverzameling en analyse gericht op de vragen
en problemen van een individu en diens naasten, in relatie tot ziekte en gezondheid (J. Hesselink,
2015).
Stappen klinisch redeneren:
1. Oriëntatie, informatie verzamelen:
a. Tim, 26 jaar
b. Ernstige hersenbloeding
c. Toenemende weestand tegen therapie
d. Agressief tijdens maaltijden
e. Weigering eten en drinken
f. Onbekend wilsbekwaam of niet
2. Risico inschatting:
a. Fysiek: uitdroging, ondervoeding, verslechtering algemene toestand en mogelijk
overlijden;
b. Psychisch: depressie en wanhoop;
c. Sociaal: isolement.
3. Vroeg signalering:
a. Aanhoudende weigering van eten en drinken.
4. Probleemherkenning:
a. Weigering mogelijk een uiting van psychisch of existentieel lijden?
b. Onzekerheid over wilsbekwaamheid.
5. Interventie:
a. Wilsbekwaamheidsonderzoek.
6. Monitoring: x
7. Evalueren en vooruit kijken: x
Betrokken disciplines
- Arts: bepaalt het beleid en kan Tim wilsonbekwaam verklaren (Ministerie van
volksgezondheid).
- Verpleegkundige: voert het beleid uit, informatie verstrekken.
, - Familie en de cliënt.
Wilsbekwaamheid
Om een autonomie beslissing te kunnen nemen, is het belangrijk dat de patiënt wilsbekwaam is.
Iedereen is in principe wilsbekwaam, totdat het tegendeel bewezen is door een deskundige arts die
heeft vastgesteld dat iemand voor een bepaalde beslissing wilsonbekwaam is (KNMG, z.d.).
Iemand is wilsonbekwaam als hij de informatie van de arts niet (meer) kan begrijpen en afwegen, niet
begrijpt wat de gevolgen van zijn besluit zijn en/of geen besluit kan nemen (Regelhulp, z.d.).
Een cliënt kan niet in één keer voor alle beslissingen wilsonbekwaam worden verklaard. De arts moet
per situatie beoordelen of de cliënt daarover een beslissing kan nemen. Daarbij moet de arts
meewegen hoe ingrijpend de beoogde zorg of behandeling is (Regelhulp, z.d.).
Soms blijft een wilsonbekwame cliënt zich verzetten tegen een zorg of een behandeling. de
zorgverlener mag de behandeling dan niet zomaar uitvoeren. de zorgverlener moet beoordelen of er
zonder die behandeling ernstige gezondheidsschade zou ontstaan en bekijken of andere zorg of
behandeling mogelijk is (Regelhulp, z.d.).
Versterven
Versterven is het niet kunstmatig vocht en voedsel toedienen bij mensen, die zelf niet meer willen eten
en drinken. Versterven is niet hetzelfde als bewust stoppen met eten en drinken. Bij versterven gaat
het om het steeds minder kunnen eten en drinken als onderdeel van de ziekte of ouderdom (Over
palliatieve zorg, 2025).
Volgens de handreiking ‘Bewust afzien van eten en drinken’ door V&VN:
5.5 besluitvorming: het is van belang dat de patiënt ter zake wilsbekwaam is en een
weloverwogen beslissing neemt. Het besluit om te stoppen met eten en drinken is een
beslissing die hoge eisen stelt aan de beslisvaardigheid van de patiënt en waarvoor het
vaststellen van de wilsbekwaamheid kan zijn aangewezen.
5.4 informeren van de patiënt: de zorgverlener informeert de patiënt zo goed en objectief
mogelijk over het te verwachten beloop en de voor- en nadelen en wijst de patiënt ook op te
verwachten problemen, met name als de patiënt jong is. Afzien van eten en drinken om het
levenseinde te bespoedigen moet worden afgeraden onder de 60 jaar.
o Voordelen:
De patiënt heeft de beslissing en de uitvoering grotendeels in eigen hand en
dat zij dus niet afhankelijk is van anderen;
Dit bij een doodswens een weg is naar de dood, als euthanasie niet mogelijk
of door de patiënt niet gewenst is;
Bewust stoppen met eten en drinken zeker tot de dood leidt, als er
consequent niet gegeten en gedronken wordt;
De patiënt tijdens het proces nog kan terugkomen op haar beslissing;
Het geleidelijke en soms langdurige beloop het mogelijk maakt om afscheid te
nemen.
o Nadelen:
Het 1-3 weken en soms langer kan duren voordat de patiënt komt te
overlijden;
In deze periode klachten optreden, die soms moeilijk te verlichten zijn;
De relatief lange duur tot overlijden belastend kan zijn voor de patiënt en/of
naasten (Handreiking, 2024).
, Voor- en nadelen
Stoppen met eten en drinken is voor sommige mensen minder geschikt. Het duurt bij hen langer
voordat ze overlijden, krijgen meer klachten, of kunnen het moeilijk volhouden. Stoppen met eten en
drinken is minder geschikt voor gezonde jonge mensen, patiënten met een psychische ziekte en
patiënten met beginnende dementie.
Dorst, een droge mond en verzwakking komen vaak voor. Je blijft ook steeds langer in bed liggen. Je
wordt slaperiger en je kunt bewusteloos raken. Ook kan men in de war raken. Als je in de war bent,
kun je niet meer zelf beslissen. Het is daarom belangrijk om op papier te zetten wie medische
beslissingen over jou mag nemen als je dit zelf niet meer kunt (Over palliatieve zorg, 2025).
WGBO
Volgens de WGBO heeft een wilsbekwame patiënt recht om af te zien van medische
behandelingen en ook van voeding en vocht. Als iemand ervoor kiest te versterven, valt dat
dus onder het recht op behandelweigering (artikel 7:450 BW).
Een zorgverlener moet eerst nagaan of iemand wilsbekwaam is om zo’n beslissing te nemen.
Vervolgens is er een informatieplicht; de patiënt moet goed geïnformeerd worden over de
gevolgen van het besluit.
Hoewel de patiënt voeding en vocht weiger, blijft de zorgverlener verplicht om
symptoomverlichting en comfortzorg te bieden (bv. mondverzorging en pijnstilling). Ook dat
valt onder de WGBO.
4 ethische principes
Respect voor autonomie = dat je respect hebt voor iemands opvattingen, keuzes en leefwijze. Het is
hierbij belangrijk dat iemand wilsbekwaam is, er vrijwillig voor kiest en goed geïnformeerd is. Respect
voor autonomie betekend ook dat wilsbekwame patiënten altijd behandelingen mogen weigeren
(KNMG, z.d.).
Als een patiënt wilsbekwaam is en kiest voor versterven, dan moet die keuze worden
gerespecteerd.
De WGBO ondersteunt dit principe via het recht op weigering van behandeling, inclusief
voeding en vocht.
De arts is verplicht om de patiënt goed te informeren, zodat het besluit geïnformeerd en
vrijwillig is.
Weldoen = betekent dat je iemands welzijn actief moet bevorderen. Het gaat om levensverlening en
levenskwaliteit (KNMG, z.d.).
Hoewel versterven tot overlijden leidt, kan het voor sommige mensen een gewenste weg zijn.
De zorgverlener moet ervoor zorgen dat de patiënt comfortabel blijft.
Tim ervaart mogelijk intens psychisch lijden en verlies van controle, wat de weigering kan
verklaren.
Weldoen betekend ook samen met Tim te zoeken naar wat wel mogelijk is.
Je kan niet zomaar tegen iemand zijn wil bij wilsbekwaamheid interventies inzetten om toch
voeding en docht toe te dienen (Kompanje, 2017).
Niet schaden = geen handelingen verrichten die schadelijk zijn (KNMG, z.d.).
Voedsel en vocht weigeren zonder goede opvang kan tot onnodig lijden leiden.
Het kan tegen je principes ingaan als verpleegkundige (Kompanje, 2017).
Rechtvaardigheid = gelijke gevallen worden gelijk behandeld, en ongelijke gevallen ongelijk (KNMG,
z.d.).
