Samenvatting Staats- en bestuursrecht in Europeesrechtelijk perspectief
Uitgebreide Inhoudsopgave
1: EUROPEANISERING, VOORRANG EN CONFORME INTERPRETATIE....................4
COLLEGE 1........................................................................................................................ 4
Conforme interpretatie:.............................................................................................. 5
LITERATUUR WEEK 1A.......................................................................................................... 6
Hoofdstuk 1 van het boek: inleiding............................................................................6
Institutionele autonomie:.................................................................................................. 8
Rechtstreeks bevoegdheden ontlenen aan EU-instrumenten: per instrument:................10
Hoofdstuk 3 van het boek: Doorwerking via conforme interpretatie en rechtstreekse
werking:.................................................................................................................... 11
2: Conforme interpretatie................................................................................................ 12
Grenzen aan CI:............................................................................................................... 12
3. Rechtstreekse werking................................................................................................ 12
Toetsing door de rechter aan Unierecht:.......................................................................... 17
JURISPRUDENTIE................................................................................................................ 18
2: RECHTSTREEKSE WERKING EN DE AUTONOME RECHTSORDE.......................20
COLLEGE 2:..................................................................................................................... 20
Rechtstreekse werking:....................................................................................................... 20
Verschillen tussen het Unierecht en andere internationale organisaties:.............................23
LITERATUUR...................................................................................................................... 25
JURISPRUDENTIE:............................................................................................................... 27
Van Gend en Loos:.......................................................................................................... 27
Internationale handelsgesellschaft:................................................................................. 28
3: AARD VAN DE EU EN DE DOORWERKING VAN UNIERECHT IN
RECHTSVERGELIJKEND PERSPECTIEF. SOEVEREINITEIT, DOORWERKING EN
DEMOCRATIE................................................................................................ 29
COLLEGE 3:..................................................................................................................... 29
Internationaal- en Unierecht in NL:...................................................................................... 29
Andere rechterlijke reacties op autonomie:.........................................................................30
M. Duchateau, 'De Grondwet en (grenzen aan) Europa' Montesquieu Institutuut, 4
januari 2021.............................................................................................................. 32
Video (volks)soevereiniteit in het kort:......................................................................33
BVerfG, Judgment of 6 December June 2022, 2 BvR 547/21 & - 2 BvR 798/21
(Eigenmiddelenbesluit 2020)....................................................................................34
JURISPRUDENTIE:............................................................................................................... 36
4: GASTCOLLEGE LOUIS MIDDELKOOP OVER DE ROL VAN NATIONALE
PARLEMENTEN EN DE TWEEDE KAMER...........................................................37
COLLEGE 4:..................................................................................................................... 37
Het eerste verhaal: De TK heeft veel invloed op de EU........................................................37
Het tweede verhaal: Nieuwe democratische tekorten:........................................................40
LITERATUUR:..................................................................................................................... 41
D. Fromage, 'How to ensure that national parliaments (truly) ‘contribute actively to
the good functioning of (tomorrow's) EU’?, European Law Journal 2020/26;.............41
J. White, 'Constitutionalizing the EU in an Age of Emergencies', Journal of Common
Market Studies 2023/3, p. 781-796...........................................................................42
5: DE EUROPEANISERING VAN REGERINGEN EN PARLEMENTEN........................44
COLLEGE 5:..................................................................................................................... 44
1: Duale democratische legitimatie..................................................................................... 44
Vijf ideaaltypen strategieën: wat doen kamers in context van Europeanisering?.............44
LITERATUUR:..................................................................................................................... 46
C. Hefftler & O. Rosenberg, ‘Introduction’ in: C. Hefftler e.a., The Palgrave handbook
of national parliaments and the European Union, New York (US) & Hampshire (UK):
, Palgrave Macmillan, 2015, p. 1-39............................................................................46
L.F.M. Besselink, D.M. Curtin & J. H. Reestman, ‘Instemmingsvereiste en
behandelingsvoorbehoud voor EU besluiten: nu of nooit’, NJB 2008, p. 1073-1074.. 49
M. Duchateau & M. Nap, ‘De minister als nationale en Europese ambtsdrager’,
Tijdschrift voor Constitutioneel Recht, 2016 (4), p. 300-321.....................................50
6: DE HOOFDLIJNEN VAN DE EUROPEANISERING VAN HET NATIONALE
BESTUURSRECHT..........................................................................................52
COLLEGE 6:..................................................................................................................... 52
Drie beperkingen van procedurele autonomie:....................................................................53
2. De Rewe-beginselen.................................................................................................... 53
3. Effectieve rechtsbescherming..................................................................................... 54
Verhouding tussen rechtsbeginselen en fundamentele rechten:..........................................54
Het gelijkheidsbeginsel:...................................................................................................... 55
Het evenredigheidsbeginsel................................................................................................ 55
Het vertrouwensbeginsel: (vaak ongeschreven)..................................................................56
Rechten van verdediging:.................................................................................................... 56
Beginsel van transparantie:................................................................................................. 56
Verbod op misbruik van recht:............................................................................................. 57
LITERATUUR:..................................................................................................................... 57
Video: EU charter vs Human Rights convention:.......................................................57
Hoofdstuk 1: Inleiding............................................................................................... 58
Hoofdstuk 2: Europeanisering van het nationale bestuursrecht in hoofdlijnen..........58
Er zijn beperkingen om nationaal regels en beginselen vast te stellen............................58
Verhouding Rewe beginselen en beginsel van effectieve rechtsbescherming onduidelijk.
....................................................................................................................................... 59
Hoofdstuk 4: Rechtsbeginselen en fundamentele rechten........................................61
JURISPRUDENTIE:............................................................................................................... 62
De Rewe-beginselen............................................................................................................ 62
7: EUROPEANISERING EN BESTUURLIJKE HANDHAVING...................................64
COLLEGE 7....................................................................................................................... 64
1: Europeanisering van handhaving op hoofdlijnen.............................................................64
2: De jurisprudentiële beïnvloeding van nationale handhaving van Unierecht:....................64
Lijn 1: Instrumentele eisen uit Griekse Mais....................................................................65
Gedogen van overtredingen van het Unierecht:..............................................................65
Lijn 2: De waarborgfunctie van het recht: Spaanse aardbeien en HvJEU Schmidberger...65
3: Legislatieve beïnvloeding van nationale handhaving van Unierecht:...............................67
LITERATUUR...................................................................................................................... 67
Hoofdstuk 5 van het boek: bestuurlijke handhaving.................................................67
3: jurisprudentiële beïnvloeding nationale handhaving van Unierecht: Twee lijnen:........68
4: De legislatieve beïnvloeding van handhaving van Unierecht.......................................69
JURISPRUDENTIE................................................................................................................ 71
Griekse mais (instrumentele eisen aan de kwaliteit van handhaving).................................71
Engel criteria (Criteria of sprake is van criminal charge).....................................................71
Bonda (Hof toetst expliciet aan Engel-criteria en voegt normadressaatcriterium toe).........71
8: CASTCOLLEGE ANN-MARIE KÜHLER OVER EUROPEANISERING VAN
AANSPRAKELIJKHEIDS- AANBESTEDINGS- EN SUBSIDIERECHT.........................71
COLLEGE 8:..................................................................................................................... 71
1: Aanbesteden................................................................................................................... 71
2: Staatssteun..................................................................................................................... 73
9: EUROPEANISERING EN RECHTSBESCHERMING: TOEGANG TOT DE RECHTER,
TOETSINGSINTENSITEIT EN RELATIVITEIT.......................................................77
COLLEGE 9:..................................................................................................................... 77
2: Taakverdeling tussen het Hof van Justitie en de nationale rechter:.......................77
Rechtswegen op Unierechtelijk niveau:............................................................................... 77
Rechtswegen op nationaalrechtelijk niveau:........................................................................ 78
3: Europeanisering van het nationale rechtsbeschermingsrecht...............................78
Heroverweging van definitieve besluiten..................................................................79
Verplichting ambtshalve toepassen Unierecht:.........................................................80
2
, LITERATUUR: HOOFDSTUK 6 VAN HET BOEK: RECHTSBESCHERMING..............................................80
2: Taakverdeling tussen het HvJ en de nationale rechter.....................................................81
3: De prejudiciële procedure: art. 19 lid 3, sub b, VEU, en art. 267 VWEU...........................82
4: Effectieve toegang tot de nationale rechter.................................................................... 83
5: Procesbevoegdheid......................................................................................................... 84
6: Stabiliteit van nationale besluiten en rechterlijke uitspraken...........................................85
Heroverweging van definitieve besluiten: als later strijd blijkt met Unierecht?................85
7: Rechterlijke beoordeling en bewijs.................................................................................. 86
8: Ambtshalve toepassing van Unierecht.............................................................................86
9: voorlopige rechtsbescherming in Unierechtelijke zaken..................................................87
JURISPRUDENTIE:............................................................................................................... 88
10: EUROPEANISERING EN DE RECHTSSTAAT..................................................89
COLLEGE 10:................................................................................................................... 89
C-448/23 (Commissie v. Polen)........................................................................................ 91
LITERATUUR:..................................................................................................................... 91
S. Prechal, ‘Pools Constitutioneel Hof voor de rechter’, NJB 2026/586......................93
JURISPRUDENTIE:............................................................................................................... 95
11: EUROPEANISERING EN OVERHEIDSAANSPRAKELIJKHEID............................97
COLLEGE 11:................................................................................................................... 97
Voorwaarde 1: Voldoende gekwalificeerde schending:.........................................................98
Voorwaarde 2: Rechten aan particulieren: twee aspecten...................................................98
Voorwaarde 3: Causaal verband tussen schending en schade.............................................98
LITERATUUR: HOOFDSTUK 7 VAN HET BOEK: OVERHEIDSAANSPRAKELIJKHEID................................101
3: Materiële voorwaarden voor aansprakelijkheid:.............................................................101
JURISPRUDENTIE:............................................................................................................. 105
Frankovich..................................................................................................................... 105
Bergaderm.................................................................................................................... 105
Leth............................................................................................................................... 105
Köbler............................................................................................................................ 105
Impact:.......................................................................................................................... 105
HvJ: Zaak: C-767/23, Remling: verkorte motivering.......................................................105
12: SLOTBESCHOUWINGEN EUROPEANISERING.............................................106
COLLEGE 12 EN LITERATUUR: HOOFDSTUK 8: SLOTBESCHOUWINGEN..........................................106
3
, 1: Europeanisering, voorrang en conforme
interpretatie
College 1
De Unie is een gedeelde rechtsorde. Daarbij gelden twee vertrekpunten:
1. De verdragen als constitutie
De internationale en nationale constitutie zijn beide de helft van de
constitutie van een lidstaat. Hoofdlijn is dat Unierecht in iedere
lidstaat hetzelfde moet betekenen, effectieve toegang moet bieden
voor burgers etc.
a. De EU is een autonome rechtsorde die rechten en plichten
creëert voor lidstaten en individuen.
b. Implementatie, toepassing en handhaving meestal door
lidstaten.
c. Voorrang, effectieve rechtsbescherming, rechtstreekse
werking, nuttig effect, etc.
2. Functionerende lidstaten
De Europese raad is medewetgever. Lidstaten moeten dat recht
implementeren met inachtneming van institutionele en procedurele
autonomie, zolang effectieve toegang wordt gewaarborgd.
a. Co-creatie Unierecht
b. Implementatie, toepassing en handhaving door lidstaten,
o.b.v:
i. Nationale institutionele autonomie (art. 4 lid 2 VEU)
ii. Procedurele autonomie (art. 4 lid 3 VEU)
Europeanisering is wanneer onderdelen van staats- en bestuursrecht
anders functioneren als gevolg van hoe de Unie werkt.
Beginselen kunnen Europeesrechtelijk een andere betekenis hebben dan
nationaal.
Er geldt een drietrapsmodel voor conflicten tussen nationaal- en
Unierecht:
1. Is conforme interpretatie mogelijk?
a. Kleinste ingreep: Kan het nationale recht zo worden uitgelegd
dat er geen conflict meer is met Unierecht
2. Is er sprake van rechtstreekse werking?
a. Kan een burger zich voor de nationale rechter rechtstreeks
beroepen op een verdragsbepaling? Dan moet nationaal recht
wijken.
3. Is er sprake van staatsaansprakelijkheid?
a. In sommige gevallen creëert het Unierecht rechten voor
particulieren, maar zijn er geen regels over welk orgaan
daarvoor verantwoordelijk is o.b.v. nationaal recht. Dan is een
procedure niet mogelijk en is er dus geen rechtstreekse
werking. Dan is de lidstaat aansprakelijk: troostprijs in geld.
4
Uitgebreide Inhoudsopgave
1: EUROPEANISERING, VOORRANG EN CONFORME INTERPRETATIE....................4
COLLEGE 1........................................................................................................................ 4
Conforme interpretatie:.............................................................................................. 5
LITERATUUR WEEK 1A.......................................................................................................... 6
Hoofdstuk 1 van het boek: inleiding............................................................................6
Institutionele autonomie:.................................................................................................. 8
Rechtstreeks bevoegdheden ontlenen aan EU-instrumenten: per instrument:................10
Hoofdstuk 3 van het boek: Doorwerking via conforme interpretatie en rechtstreekse
werking:.................................................................................................................... 11
2: Conforme interpretatie................................................................................................ 12
Grenzen aan CI:............................................................................................................... 12
3. Rechtstreekse werking................................................................................................ 12
Toetsing door de rechter aan Unierecht:.......................................................................... 17
JURISPRUDENTIE................................................................................................................ 18
2: RECHTSTREEKSE WERKING EN DE AUTONOME RECHTSORDE.......................20
COLLEGE 2:..................................................................................................................... 20
Rechtstreekse werking:....................................................................................................... 20
Verschillen tussen het Unierecht en andere internationale organisaties:.............................23
LITERATUUR...................................................................................................................... 25
JURISPRUDENTIE:............................................................................................................... 27
Van Gend en Loos:.......................................................................................................... 27
Internationale handelsgesellschaft:................................................................................. 28
3: AARD VAN DE EU EN DE DOORWERKING VAN UNIERECHT IN
RECHTSVERGELIJKEND PERSPECTIEF. SOEVEREINITEIT, DOORWERKING EN
DEMOCRATIE................................................................................................ 29
COLLEGE 3:..................................................................................................................... 29
Internationaal- en Unierecht in NL:...................................................................................... 29
Andere rechterlijke reacties op autonomie:.........................................................................30
M. Duchateau, 'De Grondwet en (grenzen aan) Europa' Montesquieu Institutuut, 4
januari 2021.............................................................................................................. 32
Video (volks)soevereiniteit in het kort:......................................................................33
BVerfG, Judgment of 6 December June 2022, 2 BvR 547/21 & - 2 BvR 798/21
(Eigenmiddelenbesluit 2020)....................................................................................34
JURISPRUDENTIE:............................................................................................................... 36
4: GASTCOLLEGE LOUIS MIDDELKOOP OVER DE ROL VAN NATIONALE
PARLEMENTEN EN DE TWEEDE KAMER...........................................................37
COLLEGE 4:..................................................................................................................... 37
Het eerste verhaal: De TK heeft veel invloed op de EU........................................................37
Het tweede verhaal: Nieuwe democratische tekorten:........................................................40
LITERATUUR:..................................................................................................................... 41
D. Fromage, 'How to ensure that national parliaments (truly) ‘contribute actively to
the good functioning of (tomorrow's) EU’?, European Law Journal 2020/26;.............41
J. White, 'Constitutionalizing the EU in an Age of Emergencies', Journal of Common
Market Studies 2023/3, p. 781-796...........................................................................42
5: DE EUROPEANISERING VAN REGERINGEN EN PARLEMENTEN........................44
COLLEGE 5:..................................................................................................................... 44
1: Duale democratische legitimatie..................................................................................... 44
Vijf ideaaltypen strategieën: wat doen kamers in context van Europeanisering?.............44
LITERATUUR:..................................................................................................................... 46
C. Hefftler & O. Rosenberg, ‘Introduction’ in: C. Hefftler e.a., The Palgrave handbook
of national parliaments and the European Union, New York (US) & Hampshire (UK):
, Palgrave Macmillan, 2015, p. 1-39............................................................................46
L.F.M. Besselink, D.M. Curtin & J. H. Reestman, ‘Instemmingsvereiste en
behandelingsvoorbehoud voor EU besluiten: nu of nooit’, NJB 2008, p. 1073-1074.. 49
M. Duchateau & M. Nap, ‘De minister als nationale en Europese ambtsdrager’,
Tijdschrift voor Constitutioneel Recht, 2016 (4), p. 300-321.....................................50
6: DE HOOFDLIJNEN VAN DE EUROPEANISERING VAN HET NATIONALE
BESTUURSRECHT..........................................................................................52
COLLEGE 6:..................................................................................................................... 52
Drie beperkingen van procedurele autonomie:....................................................................53
2. De Rewe-beginselen.................................................................................................... 53
3. Effectieve rechtsbescherming..................................................................................... 54
Verhouding tussen rechtsbeginselen en fundamentele rechten:..........................................54
Het gelijkheidsbeginsel:...................................................................................................... 55
Het evenredigheidsbeginsel................................................................................................ 55
Het vertrouwensbeginsel: (vaak ongeschreven)..................................................................56
Rechten van verdediging:.................................................................................................... 56
Beginsel van transparantie:................................................................................................. 56
Verbod op misbruik van recht:............................................................................................. 57
LITERATUUR:..................................................................................................................... 57
Video: EU charter vs Human Rights convention:.......................................................57
Hoofdstuk 1: Inleiding............................................................................................... 58
Hoofdstuk 2: Europeanisering van het nationale bestuursrecht in hoofdlijnen..........58
Er zijn beperkingen om nationaal regels en beginselen vast te stellen............................58
Verhouding Rewe beginselen en beginsel van effectieve rechtsbescherming onduidelijk.
....................................................................................................................................... 59
Hoofdstuk 4: Rechtsbeginselen en fundamentele rechten........................................61
JURISPRUDENTIE:............................................................................................................... 62
De Rewe-beginselen............................................................................................................ 62
7: EUROPEANISERING EN BESTUURLIJKE HANDHAVING...................................64
COLLEGE 7....................................................................................................................... 64
1: Europeanisering van handhaving op hoofdlijnen.............................................................64
2: De jurisprudentiële beïnvloeding van nationale handhaving van Unierecht:....................64
Lijn 1: Instrumentele eisen uit Griekse Mais....................................................................65
Gedogen van overtredingen van het Unierecht:..............................................................65
Lijn 2: De waarborgfunctie van het recht: Spaanse aardbeien en HvJEU Schmidberger...65
3: Legislatieve beïnvloeding van nationale handhaving van Unierecht:...............................67
LITERATUUR...................................................................................................................... 67
Hoofdstuk 5 van het boek: bestuurlijke handhaving.................................................67
3: jurisprudentiële beïnvloeding nationale handhaving van Unierecht: Twee lijnen:........68
4: De legislatieve beïnvloeding van handhaving van Unierecht.......................................69
JURISPRUDENTIE................................................................................................................ 71
Griekse mais (instrumentele eisen aan de kwaliteit van handhaving).................................71
Engel criteria (Criteria of sprake is van criminal charge).....................................................71
Bonda (Hof toetst expliciet aan Engel-criteria en voegt normadressaatcriterium toe).........71
8: CASTCOLLEGE ANN-MARIE KÜHLER OVER EUROPEANISERING VAN
AANSPRAKELIJKHEIDS- AANBESTEDINGS- EN SUBSIDIERECHT.........................71
COLLEGE 8:..................................................................................................................... 71
1: Aanbesteden................................................................................................................... 71
2: Staatssteun..................................................................................................................... 73
9: EUROPEANISERING EN RECHTSBESCHERMING: TOEGANG TOT DE RECHTER,
TOETSINGSINTENSITEIT EN RELATIVITEIT.......................................................77
COLLEGE 9:..................................................................................................................... 77
2: Taakverdeling tussen het Hof van Justitie en de nationale rechter:.......................77
Rechtswegen op Unierechtelijk niveau:............................................................................... 77
Rechtswegen op nationaalrechtelijk niveau:........................................................................ 78
3: Europeanisering van het nationale rechtsbeschermingsrecht...............................78
Heroverweging van definitieve besluiten..................................................................79
Verplichting ambtshalve toepassen Unierecht:.........................................................80
2
, LITERATUUR: HOOFDSTUK 6 VAN HET BOEK: RECHTSBESCHERMING..............................................80
2: Taakverdeling tussen het HvJ en de nationale rechter.....................................................81
3: De prejudiciële procedure: art. 19 lid 3, sub b, VEU, en art. 267 VWEU...........................82
4: Effectieve toegang tot de nationale rechter.................................................................... 83
5: Procesbevoegdheid......................................................................................................... 84
6: Stabiliteit van nationale besluiten en rechterlijke uitspraken...........................................85
Heroverweging van definitieve besluiten: als later strijd blijkt met Unierecht?................85
7: Rechterlijke beoordeling en bewijs.................................................................................. 86
8: Ambtshalve toepassing van Unierecht.............................................................................86
9: voorlopige rechtsbescherming in Unierechtelijke zaken..................................................87
JURISPRUDENTIE:............................................................................................................... 88
10: EUROPEANISERING EN DE RECHTSSTAAT..................................................89
COLLEGE 10:................................................................................................................... 89
C-448/23 (Commissie v. Polen)........................................................................................ 91
LITERATUUR:..................................................................................................................... 91
S. Prechal, ‘Pools Constitutioneel Hof voor de rechter’, NJB 2026/586......................93
JURISPRUDENTIE:............................................................................................................... 95
11: EUROPEANISERING EN OVERHEIDSAANSPRAKELIJKHEID............................97
COLLEGE 11:................................................................................................................... 97
Voorwaarde 1: Voldoende gekwalificeerde schending:.........................................................98
Voorwaarde 2: Rechten aan particulieren: twee aspecten...................................................98
Voorwaarde 3: Causaal verband tussen schending en schade.............................................98
LITERATUUR: HOOFDSTUK 7 VAN HET BOEK: OVERHEIDSAANSPRAKELIJKHEID................................101
3: Materiële voorwaarden voor aansprakelijkheid:.............................................................101
JURISPRUDENTIE:............................................................................................................. 105
Frankovich..................................................................................................................... 105
Bergaderm.................................................................................................................... 105
Leth............................................................................................................................... 105
Köbler............................................................................................................................ 105
Impact:.......................................................................................................................... 105
HvJ: Zaak: C-767/23, Remling: verkorte motivering.......................................................105
12: SLOTBESCHOUWINGEN EUROPEANISERING.............................................106
COLLEGE 12 EN LITERATUUR: HOOFDSTUK 8: SLOTBESCHOUWINGEN..........................................106
3
, 1: Europeanisering, voorrang en conforme
interpretatie
College 1
De Unie is een gedeelde rechtsorde. Daarbij gelden twee vertrekpunten:
1. De verdragen als constitutie
De internationale en nationale constitutie zijn beide de helft van de
constitutie van een lidstaat. Hoofdlijn is dat Unierecht in iedere
lidstaat hetzelfde moet betekenen, effectieve toegang moet bieden
voor burgers etc.
a. De EU is een autonome rechtsorde die rechten en plichten
creëert voor lidstaten en individuen.
b. Implementatie, toepassing en handhaving meestal door
lidstaten.
c. Voorrang, effectieve rechtsbescherming, rechtstreekse
werking, nuttig effect, etc.
2. Functionerende lidstaten
De Europese raad is medewetgever. Lidstaten moeten dat recht
implementeren met inachtneming van institutionele en procedurele
autonomie, zolang effectieve toegang wordt gewaarborgd.
a. Co-creatie Unierecht
b. Implementatie, toepassing en handhaving door lidstaten,
o.b.v:
i. Nationale institutionele autonomie (art. 4 lid 2 VEU)
ii. Procedurele autonomie (art. 4 lid 3 VEU)
Europeanisering is wanneer onderdelen van staats- en bestuursrecht
anders functioneren als gevolg van hoe de Unie werkt.
Beginselen kunnen Europeesrechtelijk een andere betekenis hebben dan
nationaal.
Er geldt een drietrapsmodel voor conflicten tussen nationaal- en
Unierecht:
1. Is conforme interpretatie mogelijk?
a. Kleinste ingreep: Kan het nationale recht zo worden uitgelegd
dat er geen conflict meer is met Unierecht
2. Is er sprake van rechtstreekse werking?
a. Kan een burger zich voor de nationale rechter rechtstreeks
beroepen op een verdragsbepaling? Dan moet nationaal recht
wijken.
3. Is er sprake van staatsaansprakelijkheid?
a. In sommige gevallen creëert het Unierecht rechten voor
particulieren, maar zijn er geen regels over welk orgaan
daarvoor verantwoordelijk is o.b.v. nationaal recht. Dan is een
procedure niet mogelijk en is er dus geen rechtstreekse
werking. Dan is de lidstaat aansprakelijk: troostprijs in geld.
4
