Politieke filosofie alles op een rijtje
Hoorcollege 1 - Politieke Filosofie
Alle activiteiten geassocieerd met het bepalen van beleid voor een specifieke sociale groep.
- Politiek vs. politiek systeem
- Legitieme versus illegitieme activiteiten
- Intentie versus effect
- Consensus en conflict
- Organisatie is politiek
Radicale en kritische reflectie op fundamenten van de werkelijkheid en de menselijke existentie.
Twee persoonlijke filosofische motto’s:
- Socrates: ik weet dat ik niets weet.
o Door dingen te vragen en de schijnzekerheden van de samenleving te slopen, dwingt hij
mensen om hun eigen positie op de kaart te heroverwegen.
- Newton: Als ik ver heb kunnen kijken, dan is dat door te staan op de schouders van reuzen (hij
bouwde voor op kennis en theorieën van wetenschappers die voor hem kwamen.)
Onderscheid: normatieve en kritische theorie
1. Normatieve theorie → Hoe zou de wereld eruit moeten zien?
- Politieke filosofie als onderdeel van morele filosofie → politiek wordt gezien als de praktische
toepassing van ethiek. We zoeken naar universele principes van rechtvaardigheid.
- Filosoof als wetgever en rechter → de filosoof probeert ideale wetten of regels te ontwerpen. Hij
oordeelt of een bestaande samenleving wel of niet voldoet aan de morele standaard.
- John Rawls → ‘sluier van onwetendheid’. Universele regels voor een rechtvaardige verdeling vast
te stellen.
2. Kritische theorie → ‘Hoe werkt de wereld eigenlijk en welke machtsstructuren zitten hierachter?’
- Politieke filosofie als onderdeel van sociale filosofie → de focus ligt niet op abstracte moraal,
maar op de sociale werkelijkheid, geschiedenis en machtsverhoudingen.
- Filosoof als cartograaf (tekenen van de wereld) → filosoof tekent de kaart van de wereld. Hij
brengt verborgen structuren, onderdrukking en machtssystemen in kaart die we normaal als
natuurlijk beschouwen. Hij schrijft niet voor hoe het moet, maar legt bloot wat er is.
- Michel Foucault → Hij analyseerd hoe macht werkt via kennis, taal en instituten. Voor hem is er
geen neutrale waarheid buiten de macht om.
,WAAROM ORGANISEREN WIJ ONS?
THOMAS HOBBES
‘Mens is slecht’ → de mens is volgens hem op natuurlijke basis competitief en egoïstisch.
Burger is onderdaan, angst voor dood, absolutisme, pessimistisch.
- 17de-eeuwse Britste filosoof
- Natuurtoestand: oorlog van allen tegen allen
o Zonder overheid leven we in een bellum omnium (oorlog van allen tegen allen). Er is geen
recht, geen eigendom, alleen ‘voortdurende angst en gevaar voor een gewelddadige
dood’
- Sociaal contract en een sterke overheid
o We geven onze individuele macht op aan één absolute heerser: de Leviathan
- Absolutisme als rem op menselijke conflicten
➔ Organisatie als uitkomst van het menselijk onvermogen tot coöperatie
o Bijvoorbeeld pandemie en toiletpapier. Zodat de sociale structuur onder druk staat,
vervalt de mens in hamsteren (eigenbelang) ten kosten van de rest. Alleen sterke
autoriteit kan dit beteugelen.
Voorbeelden: pandemie en toiletpapier (alles werd op gekocht), kinderspeeltuin
BENEDICTUS SPINOZA
‘Mens is goed’
Verlangen naar vrijheid en kracht, democratie, burger is onderdeel van de macht.
- 17de- eeuw Nederlandse Filosoof
- Natuurtoestand en sociale coöperatie
o Elk wezen streeft naar zelfbehoud. Hij ontdekte dat mensen veel krachtiger zijn wanneer
zij samenwerken. Coöperatie is dus geen ‘rem’ op conflict, maar een vergroting van onze
macht.
- Geen nood aan een sterke overheid
- De menigte bestuurt zichzelf uit collectief eigenbelang
o Hobbes is bang voor de menigte, en Spinoza ziet daar kracht. Mensen organiseren zich
niet omdat ze moeten van een koning, maar omdat ze inzien dat ze samen slimmer en
veiliger zijn.
➔ Organisatie als de uitkomst van menselijk vermogen tot sociale coöperatie
o Spontane zorg tijdens de pandemie. (zoals buren die voor elkaar koken) ondersteunt dit.
Zonder dat de overheid het beval, ontstonden er netwerken van hulp. Dit is de menigte
die zichzelf bestuurt.
Voorbeelden: pandemie en spontane zorg, sociale bewegingen
,2 - OBSTAKELS VOOR ENE CONSENSUS OVER RECHTVAARDIGHEID
TERMINOLOGISCHE VERWARRING
Rechtvaardige distributie van wat?
- Niet alles is vatbaar/interessant voor rechtvaardige (her)verdeling → niet alles kan door de
overheid verdeeld worden. Zoals:
o Geld, lonen, promotiekansen?
o Fysieke schoonheid, fitheid?
o Dansschoenen, diploma’s, computerrekenkracht?
Hoe rechtvaardig die goederen verdelen?
➔ Er zijn 3 manieren om dit te verdelen.
Gelijke verdeling van goederen? (egalitarisme)
- Oneerlijk t.o.v. wie meer verdient + gelijke verdeling van armoede
- Iedereen krijgt precies evenveel
- Obstakel: het wordt als oneerlijk ervaren door mensen die harder werken of meer risico nemen.
Individuele vrijheid en de vrije markt? (Liberalisme)
- Ongelijke kansen + scherpe ongelijkheid
- De overheid moet zich er niet mee bemoeien. Als jij rijk wordt door iets te verkopen waar mensen
behoefte aan hebben, is dat jouw recht. Vrijheid staat boven gelijkheid.
- Obstakel: sprake van ongelijke kansen. Iemand die start met een miljoen aan erfenis heeft een
enorme voorsprong op iemand die in armoede start. De vrije markt is dan niet eerlijk, omdat de
startposities niet gelijk zijn.
Grootste geluk voor het grootste aantal? (utilitarisme)
- Opofferen van minderheidsgroepen + ‘utility monsters’
- We moeten het zo verdelen dat de totale som van geluk in de samenleving het hoogst is.
- Obstakel: opofferen van minderheden. Als het voor 90% van de mensen heel fijn om 10% van de
mensen uit te buiten, zou een utilitarist dit kunnen goedkeuren. Dat botst met ons moraal.
- Obstakel: utility monsters. Een persoon die extreem veel genot haalt uit goederen. Volgens het
utilitarisme zou je al het eten naar deze persoon moeten sturen omdat hij er méér geluk uit haalt
dan honderd andere mensen samen. Dat voelt onrechtvaardig.
VERSCHILLENDE CONCEPTIES VAN HET GOEDE LEVEN
Wat maakt het leven waardevol? Voor iedereen is dit anders.
Publieke versus private zaken
- Hoe jij je leven inricht is een private zaak. Publieke zaken regel je samen zoals veiligheid.
Moreel pluralisme: iedereen moet diens eigen visie op het goede leven kunnen nastreven.
- Er is niet een juiste manier om te leven. Iedereen zijn eigen visie nastreven.
➔ Onze rechtvaardigheidstheorie moet moreel pluralisme toelaten.
, BELANGENCONFLICTEN → WAAROM WE SOMS VAN MENING VERSCHILLEN
Soms verschillen we niet van mening omdat we andere waarden hebben, maar simpelweg omdat we
andere belangen hebben.
Private belangen versus het algemeen goed.
- Mensen neigen naar regels die voor henzelf gunstig zijn. Een rijke persoon vindt lage belastingen
vaak ‘rechtvaardig’, terwijl iemand met een laag inkomen een hoge uitkering ‘rechtvaardig’ vindt.
Sociaal intuïtionisme J. Haidt
- Rationele argumenten komen na en niet voor morele overtuigingen
o We beslissen onmiddellijk of we iets goed of slecht vinden. Pas daarna gaan we rationele
argumenten verzinnen om ons gelijk te bewijzen.
- Onze sociale positie beïnvloedt onze opvatting van rechtvaardigheid
o Waar je staat in de maatschappij bepaalt je intuïtie. Je voelt dat iets rechtvaardig is
omdat het past bij jouw positie.
➔ Onze rechtvaardigheidstheorie moet private belangen neutraliseren.
HOORCOLLEGE 2 RAWLS RECHTVAARDIGHEIDSLEERS
1. Rules of distribution → the just distribution of social primary goods
- Rawls verdeling van sociale primaire goederen.
o Middelen voor het nastreven van het goede leven
1.Natuurlijke primaire goederen: goede gezondheid, persoonlijke talenten
2.Sociale primaire goederen: politieke vrijheden, inkomen, sociale erkenning
o Compensatie versus (her)verdeling
o Maar hoeveel moet iedereen krijgen?
2. Moral pluralism → justice versus the good life
- Liberale vrijheidsconceptie
o Basisidee van het liberalisme: individuele vrijheid maximaliseren zonder andere schade
toe te brengen
o Rawls: Rechtvaardigheid versus het goede leven
▪ Rechtvaardigheid implementeert de basisidee van het liberalisme
▪ Het goede leven gaat over hoe/waarvoor je je vrijheden gebruikt
o Primaire goederen zijn een kwestie van rechtvaardigheid → middelen voor een goed
leven
▪ Inkomen versus wat je met dit inkomen doet
▪ Vrijheid van meningsuiting versus wat je met je vrijheid van meningsuiting doet.
3. Problems of interest → the original position
- De oorspronkelijke positive
o Rechtvaardigheid beoordeel je van achter een sluier van onwetendheid
▪ De oorspronkelijke positie
▪ ‘Hoe zou je sociale primaire goederen verdelen mocht je niet weten welke
positie je in de samenleving zou bezetten?’
o Maximin-rationaliteit
▪ Maximin: de minimale positie maximaliseren
▪ Risico-aversie individuen gaan ‘op zeker spelen’ en de positie van de zwaksten
maximaliseren
Hoorcollege 1 - Politieke Filosofie
Alle activiteiten geassocieerd met het bepalen van beleid voor een specifieke sociale groep.
- Politiek vs. politiek systeem
- Legitieme versus illegitieme activiteiten
- Intentie versus effect
- Consensus en conflict
- Organisatie is politiek
Radicale en kritische reflectie op fundamenten van de werkelijkheid en de menselijke existentie.
Twee persoonlijke filosofische motto’s:
- Socrates: ik weet dat ik niets weet.
o Door dingen te vragen en de schijnzekerheden van de samenleving te slopen, dwingt hij
mensen om hun eigen positie op de kaart te heroverwegen.
- Newton: Als ik ver heb kunnen kijken, dan is dat door te staan op de schouders van reuzen (hij
bouwde voor op kennis en theorieën van wetenschappers die voor hem kwamen.)
Onderscheid: normatieve en kritische theorie
1. Normatieve theorie → Hoe zou de wereld eruit moeten zien?
- Politieke filosofie als onderdeel van morele filosofie → politiek wordt gezien als de praktische
toepassing van ethiek. We zoeken naar universele principes van rechtvaardigheid.
- Filosoof als wetgever en rechter → de filosoof probeert ideale wetten of regels te ontwerpen. Hij
oordeelt of een bestaande samenleving wel of niet voldoet aan de morele standaard.
- John Rawls → ‘sluier van onwetendheid’. Universele regels voor een rechtvaardige verdeling vast
te stellen.
2. Kritische theorie → ‘Hoe werkt de wereld eigenlijk en welke machtsstructuren zitten hierachter?’
- Politieke filosofie als onderdeel van sociale filosofie → de focus ligt niet op abstracte moraal,
maar op de sociale werkelijkheid, geschiedenis en machtsverhoudingen.
- Filosoof als cartograaf (tekenen van de wereld) → filosoof tekent de kaart van de wereld. Hij
brengt verborgen structuren, onderdrukking en machtssystemen in kaart die we normaal als
natuurlijk beschouwen. Hij schrijft niet voor hoe het moet, maar legt bloot wat er is.
- Michel Foucault → Hij analyseerd hoe macht werkt via kennis, taal en instituten. Voor hem is er
geen neutrale waarheid buiten de macht om.
,WAAROM ORGANISEREN WIJ ONS?
THOMAS HOBBES
‘Mens is slecht’ → de mens is volgens hem op natuurlijke basis competitief en egoïstisch.
Burger is onderdaan, angst voor dood, absolutisme, pessimistisch.
- 17de-eeuwse Britste filosoof
- Natuurtoestand: oorlog van allen tegen allen
o Zonder overheid leven we in een bellum omnium (oorlog van allen tegen allen). Er is geen
recht, geen eigendom, alleen ‘voortdurende angst en gevaar voor een gewelddadige
dood’
- Sociaal contract en een sterke overheid
o We geven onze individuele macht op aan één absolute heerser: de Leviathan
- Absolutisme als rem op menselijke conflicten
➔ Organisatie als uitkomst van het menselijk onvermogen tot coöperatie
o Bijvoorbeeld pandemie en toiletpapier. Zodat de sociale structuur onder druk staat,
vervalt de mens in hamsteren (eigenbelang) ten kosten van de rest. Alleen sterke
autoriteit kan dit beteugelen.
Voorbeelden: pandemie en toiletpapier (alles werd op gekocht), kinderspeeltuin
BENEDICTUS SPINOZA
‘Mens is goed’
Verlangen naar vrijheid en kracht, democratie, burger is onderdeel van de macht.
- 17de- eeuw Nederlandse Filosoof
- Natuurtoestand en sociale coöperatie
o Elk wezen streeft naar zelfbehoud. Hij ontdekte dat mensen veel krachtiger zijn wanneer
zij samenwerken. Coöperatie is dus geen ‘rem’ op conflict, maar een vergroting van onze
macht.
- Geen nood aan een sterke overheid
- De menigte bestuurt zichzelf uit collectief eigenbelang
o Hobbes is bang voor de menigte, en Spinoza ziet daar kracht. Mensen organiseren zich
niet omdat ze moeten van een koning, maar omdat ze inzien dat ze samen slimmer en
veiliger zijn.
➔ Organisatie als de uitkomst van menselijk vermogen tot sociale coöperatie
o Spontane zorg tijdens de pandemie. (zoals buren die voor elkaar koken) ondersteunt dit.
Zonder dat de overheid het beval, ontstonden er netwerken van hulp. Dit is de menigte
die zichzelf bestuurt.
Voorbeelden: pandemie en spontane zorg, sociale bewegingen
,2 - OBSTAKELS VOOR ENE CONSENSUS OVER RECHTVAARDIGHEID
TERMINOLOGISCHE VERWARRING
Rechtvaardige distributie van wat?
- Niet alles is vatbaar/interessant voor rechtvaardige (her)verdeling → niet alles kan door de
overheid verdeeld worden. Zoals:
o Geld, lonen, promotiekansen?
o Fysieke schoonheid, fitheid?
o Dansschoenen, diploma’s, computerrekenkracht?
Hoe rechtvaardig die goederen verdelen?
➔ Er zijn 3 manieren om dit te verdelen.
Gelijke verdeling van goederen? (egalitarisme)
- Oneerlijk t.o.v. wie meer verdient + gelijke verdeling van armoede
- Iedereen krijgt precies evenveel
- Obstakel: het wordt als oneerlijk ervaren door mensen die harder werken of meer risico nemen.
Individuele vrijheid en de vrije markt? (Liberalisme)
- Ongelijke kansen + scherpe ongelijkheid
- De overheid moet zich er niet mee bemoeien. Als jij rijk wordt door iets te verkopen waar mensen
behoefte aan hebben, is dat jouw recht. Vrijheid staat boven gelijkheid.
- Obstakel: sprake van ongelijke kansen. Iemand die start met een miljoen aan erfenis heeft een
enorme voorsprong op iemand die in armoede start. De vrije markt is dan niet eerlijk, omdat de
startposities niet gelijk zijn.
Grootste geluk voor het grootste aantal? (utilitarisme)
- Opofferen van minderheidsgroepen + ‘utility monsters’
- We moeten het zo verdelen dat de totale som van geluk in de samenleving het hoogst is.
- Obstakel: opofferen van minderheden. Als het voor 90% van de mensen heel fijn om 10% van de
mensen uit te buiten, zou een utilitarist dit kunnen goedkeuren. Dat botst met ons moraal.
- Obstakel: utility monsters. Een persoon die extreem veel genot haalt uit goederen. Volgens het
utilitarisme zou je al het eten naar deze persoon moeten sturen omdat hij er méér geluk uit haalt
dan honderd andere mensen samen. Dat voelt onrechtvaardig.
VERSCHILLENDE CONCEPTIES VAN HET GOEDE LEVEN
Wat maakt het leven waardevol? Voor iedereen is dit anders.
Publieke versus private zaken
- Hoe jij je leven inricht is een private zaak. Publieke zaken regel je samen zoals veiligheid.
Moreel pluralisme: iedereen moet diens eigen visie op het goede leven kunnen nastreven.
- Er is niet een juiste manier om te leven. Iedereen zijn eigen visie nastreven.
➔ Onze rechtvaardigheidstheorie moet moreel pluralisme toelaten.
, BELANGENCONFLICTEN → WAAROM WE SOMS VAN MENING VERSCHILLEN
Soms verschillen we niet van mening omdat we andere waarden hebben, maar simpelweg omdat we
andere belangen hebben.
Private belangen versus het algemeen goed.
- Mensen neigen naar regels die voor henzelf gunstig zijn. Een rijke persoon vindt lage belastingen
vaak ‘rechtvaardig’, terwijl iemand met een laag inkomen een hoge uitkering ‘rechtvaardig’ vindt.
Sociaal intuïtionisme J. Haidt
- Rationele argumenten komen na en niet voor morele overtuigingen
o We beslissen onmiddellijk of we iets goed of slecht vinden. Pas daarna gaan we rationele
argumenten verzinnen om ons gelijk te bewijzen.
- Onze sociale positie beïnvloedt onze opvatting van rechtvaardigheid
o Waar je staat in de maatschappij bepaalt je intuïtie. Je voelt dat iets rechtvaardig is
omdat het past bij jouw positie.
➔ Onze rechtvaardigheidstheorie moet private belangen neutraliseren.
HOORCOLLEGE 2 RAWLS RECHTVAARDIGHEIDSLEERS
1. Rules of distribution → the just distribution of social primary goods
- Rawls verdeling van sociale primaire goederen.
o Middelen voor het nastreven van het goede leven
1.Natuurlijke primaire goederen: goede gezondheid, persoonlijke talenten
2.Sociale primaire goederen: politieke vrijheden, inkomen, sociale erkenning
o Compensatie versus (her)verdeling
o Maar hoeveel moet iedereen krijgen?
2. Moral pluralism → justice versus the good life
- Liberale vrijheidsconceptie
o Basisidee van het liberalisme: individuele vrijheid maximaliseren zonder andere schade
toe te brengen
o Rawls: Rechtvaardigheid versus het goede leven
▪ Rechtvaardigheid implementeert de basisidee van het liberalisme
▪ Het goede leven gaat over hoe/waarvoor je je vrijheden gebruikt
o Primaire goederen zijn een kwestie van rechtvaardigheid → middelen voor een goed
leven
▪ Inkomen versus wat je met dit inkomen doet
▪ Vrijheid van meningsuiting versus wat je met je vrijheid van meningsuiting doet.
3. Problems of interest → the original position
- De oorspronkelijke positive
o Rechtvaardigheid beoordeel je van achter een sluier van onwetendheid
▪ De oorspronkelijke positie
▪ ‘Hoe zou je sociale primaire goederen verdelen mocht je niet weten welke
positie je in de samenleving zou bezetten?’
o Maximin-rationaliteit
▪ Maximin: de minimale positie maximaliseren
▪ Risico-aversie individuen gaan ‘op zeker spelen’ en de positie van de zwaksten
maximaliseren
