Samenvatting Sociale Psychologie
Hoofdstukken 1 t/m 13
Minor Inleiding Toegepaste Psychologie – Hogeschool Utrecht
,Hoofdstuk 1 – Inleiding tot de sociale
psychologie
1.1 – Wat is sociale psychologie?
Psychologie is de wetenschap van het gedrag en het innerlijke leven (gedachten en
gevoelens) van mensen.
Sociale psychologie is de wetenschap die bestudeert hoe de (echte of denkbeeldige)
aanwezigheid van anderen de gedachten, gevoelens en gedragingen van mensen
beïnvloedt.
Die anderen kunnen ouders, vrienden, werkgevers, leraren, vreemden, etcetera zijn: het gaat
om de gehele sociale situatie.
De kern van sociale psychologie is het fenomeen sociale invloed: mensen beïnvloeden
elkaar altijd. Zo kan alleen al de aanwezigheid en/of het bestaan van anderen invloed
hebben op ons. Anderen hoeven dus niet per se fysiek aanwezig te zijn, ook denkbeeldige
goed- of afkeuring van onze sociale kring (ouders, vrienden, etc.) kunnen invloed hebben op
ons gedrag.
Sociale invloed: het effect dat de woorden, daden of alleen al de aanwezigheid van andere
mensen hebben op onze gedachten, gevoelens, houdingen en/of gedrag.
1.2 – De macht van de situatie
Andere gebieden van de psychologie:
• Persoonlijkheidspsychologie: de studie van de kenmerken die maken dat
individuen uniek zijn en van elkaar verschillen
• Filosofie: stroming die probeert door de geestelijk-intuïtieve beschouwing (door de
directe ervaring) van de dingen, niet door rationele kennis, de wereld en het wezen
der dingen beschrijven
• Evolutionaire psychologie: wetenschappelijke discipline die sociaal gedrag probeert
te verklaren op basis van erfelijke factoren die zich door de tijd heen hebben
ontwikkeld volgend de principes van natuurlijke selectie
• Sociale psychologie: de studie naar zowel de universele als de cultuurbepaalde
invloed van de sociale omgeving op de gevoelens, gedachten en gedragingen van
mensen
• Sociologie: de studie naar algemene wetten en theorieën over groepen en
samenlevingen, in plaats van individuen
Duidelijke verschillen met sociale psychologie:
• Persoonlijkheidspsychologie → Sociale psychologie verschilt doordat het de nadruk
legt op sociale situaties een invloeden, terwijl persoonlijkheidspsychologie zich richt
op individuele eigenschappen en karaktereigenschappen.
Beide disciplines bestuderen aspecten van menselijk gedrag, maar ze leggen
verschillende nadrukken op de invloed van sociale context versus
persoonlijkheidstrekken.
, • Filosofie → Sociale psychologie is empirisch (op waarneming/onderzoek gebaseerde
methode voor het toetsen van hypothesen) en wetenschappelijk van aard, terwijl
filosofie zich meer bezighoudt met abstracte concepten en ideeën zonder strikte
empirische methoden. Beide bestuderen dus menselijk gedrag alleen op andere
onderzoekmanieren.
• Sociologie → Hoewel beide disciplines de invloed van sociale omgevingen
onderzoeken, richt sociale psychologie zich meer op individuele psychologische
processen binnen sociale contexten en sociologie meer focust op sociale structuren
en klassen.
• Economie en politicologie → Sociale psychologie gaat verder dan economie en
politicologie door te kijken naar psychologische processen achter besluitvorming,
attitudes en gedrag in sociale contexten.
• Evolutionaire psychologie → Terwijl evolutionaire psychologie genetische en
evolutionaire verklaringen biedt voor gedrag, richt sociale psychologie zich op hoe
sociale invloeden en cognities het gedrag vormgeven.
Als de sociaal psychologen het menselijk gedrag van mensen verklaren is de sociale
situatie de belangrijkste factor. De sociale situatie is het effect dat de woorden, daden of
alleen al de aanwezigheid van andere mensen hebben op onze gedachten, gevoelens,
houdingen en/of gedrag.
1.3 – De macht van sociale interpretatie
De sociale situatie heeft vaak een ingrijpend effect op het menselijk gedrag. Wat geven
verschillende stromingen hierover aan en hoe verhouden die zich tot de sociale psychologie?
Behaviorisme: psychologische stroming die ervan uitgaat dat je om menselijk gedrag te
kunnen begrijpen slechts hoeft te kijken naar de bekrachtigende of straffende eigenschappen
van de omgeving. Ze houden geen rekening met cognitie, denken en voelen.
Gestaltpsychologie: psychologische stroming die het belang benadrukt van het bestuderen
van de persoonlijke (subjectieve) manier waarop een object wordt waargenomen (het gestalt
of het geheel), in plaats van het bestuderen van de manier waarop de objectieve, fysieke
eigenschappen zich combineren tot een object.
Naïef realisme: de overtuiging dat we dingen waarnemen zoals ze echt zijn, daarbij
overschattend dat we dingen verdraaien of anders interpreteren. Denk aan complotdenkers
of politici die niet op 1 lijn komen met hun denkbeeld.
Fenomenologie: filosofische stroming die probeert door de geestelijk-intuïtieve beschouwing
(door de directe ervaring) van de dingen, niet door rationele kennis, de wereld en het wezen
der dingen te beschrijven.
1.4 – De oorsprong van constructen: fundamentele menselijke
motieven
De meeste mensen hebben een sterke behoefte aan een positieve zelfwaardering: ze willen
zichzelf beschouwen als goed, competent en beschaafd.
Zelfwaardering: de beoordeling van mensen van wat ze zelf waard zijn. Dat wil zeggen: de
mate waarin ze zichzelf als goed, competent en fatsoenlijk zien.
,Positieve zelfwaardering: een positieve waardering van zichzelf, dat wil zeggen: zichzelf
beschouwen als bijvoorbeeld goed, competent en beschaafd.
Zelfverheffingsmotief: de voorkeur die mensen hebben voor informatie die hen in een
positief daglicht stelt, ofwel voor informatie die hun zelfwaardering doet stijgen. De behoefte
dus om een positieve kijk op onszelf te behouden.
Wij mensen zijn vaardig in sociale cognitie. Dit betekent het interpreteren, onthouden en
gebruiken van sociale informatie om te oordelen en te beslissen. Onderzoekers die sociaal
cognitieve processen onderzoeken, nemen als uitgangspunt dat alle mensen in de wereld zo
accuraat mogelijk proberen waar te nemen en gaan uit van het accuraatheidsmotief.
Accuraatheidsmotief: de behoefte van mensen om een beeld te creëren dat zo veel
mogelijk met de werkelijkheid overeenkomt (de behoefte om de wereld accuraat waar te
nemen).
,Hoofdstuk 2 – Methodologie
Hindsight bias: de neiging van mensen en hun vermogen om een uitkomst te voorspellen te
overdrijven nadat ze te weten zijn gekomen hoe de uitkomst eruitziet (‘ik wist het allang –
effect’).
Voorbeeld: Stel Nederland speelt een voetbalwedstrijd tegen Duitsland en ze verliezen met
3-0. Na de wedstrijd zeggen veel mensen dan: “Ik wist toch al lang dat Nederland zou
verliezen, ze zijn gewoon niet goed genoeg.”
Crosscultureel onderzoek: onderzoek waarbij proefpersonen afkomstig zijn uit
verschillende culturen. De diversiteit aan culturen laat zien of de psychologische processen
waarin je geïnteresseerd bent in meerdere culturen aanwezig zijn, of dat ze specifiek zijn
voor de cultuur waarin mensen zijn opgevoed.
Hoofdstuk 3 – Sociale cognitie
3.1 – Twee soorten sociaal denken
Mensen zijn bijzonder goed in sociale cognitie. Dit verwijst naar de manieren waarop
mensen over zichzelf en de sociale wereld denken. Mensen selecteren, interpreteren,
herinneren en gebruiken sociale informatie om oordelen te vormen en beslissingen te
nemen.
Twee typen sociale cognitie: automatisch denken en gecontroleerd denken. Vaak werken de
automatische en gecontroleerde modus van sociale cognitie heel goed samen.
Gecontroleerd denken: denken dat bewust, opzettelijk en uit vrije wil plaatsvindt en dat
inspanning vereist.
Automatisch denken: een snelle, automatische, manier van denken. Denken dat onbewust,
onopzettelijk, onwillekeurig en zonder inspanning plaatsvindt.
3.2 – Automatisch denken en schema’s
Schema’s zijn mentale structuren die mensen gebruiken om hun kennis over de sociale
wereld te organiseren in categorieën en om nieuwe informatie te begrijpen. Deze mentale
structuren beïnvloeden vervolgens de informatie die we opmerken, waarover we nadenken
en die we ons herinneren.
Een schema over een gebeurtenis noemen we ook wel een script. Net als bij een filmscript
bestaat in de psychologie een script uit de beschrijving van hoe een bepaalde gebeurtenis
gewoonlijk verloopt.
We maken allemaal gebruik van sociale categorisatie, waarbij we de complexe sociale
wereld begrijpelijker maken, door mensen in te delen in categorieën op basis van enkele
kenmerken.
Een factor die kan beïnvloeden welk schema in je opkomt en welke indruk je krijgt, is de
toegankelijkheid van schema’s. Hiermee wordt de mate waarin schema’s en concepten
zich op de voorgrond van ons bewustzijn bevinden bedoelt. Hierdoor is het waarschijnlijker
dat ze gebruikt worden bij onze oordelen over de sociale wereld.
,Priming
Priming is het proces waarbij recente ervaringen de toegankelijkheid van een schema,
kenmerk of concept verhogen. Het is een goed voorbeeld van automatisch denken omdat
het snel, onwillekeurig en onbewust gebeurt; het is een automatisch, onbewust proces.
Voorwaarden priming:
• Relevantie: de primer moet relevant zijn voor het te activeren concept of gedrag. Een
willekeurige of niet-gerelateerde primer heeft mogelijk geen significante invloed.
• Timing: de timing van de primer is essentieel. Een primer heeft meer impact wanneer
deze vlak voor de beoogde reactie wordt gepresenteerd.
• Subliminaliteit: in sommige gevallen kan een primer effectiever zijn als het onbewust
wordt waargenomen (subliminale priming), wat betekent dat het onder de drempel
van het bewustzijn ligt.
• Herhaling: herhaalde blootstelling aan een primer kan de impact vergroten, maar er
is een balans nodig om geen verzadiging te veroorzaken.
• Context: de context waarin de primer wordt gepresenteerd moet overeenkomen met
de context waarin de gewenste reactie wordt verwacht.
Voorbeeld priming:
Je ziet een verwarde man in de bus. Voordat je de bus instapte, zag je een poster over
alcohol. Bij het zien van de verwarde man, ga je alcohol linken aan de man. Mocht je voor
het instappen in de bus iets geleerd hebben over psychologische stoornissen, ga je dit eraan
linken.
• Relevantie: De recente informatie (de poster of de lesstof) beïnvloedt hoe je het
gedrag interpreteert
• Timing: De primer (poster of les) is kort daarvoor gepresenteerd, vlak voor je de man
ziet
• Subliminaliteit: Zelfs als je de informatie niet actief denkt, kan het je interpretatie
beïnvloeden
• Herhaling: Hoe vaker je met de primer wordt blootgesteld, hoe sterker het effect
• Context: De situatie (man in de bus) sluit aan bij het onderwerp van de primer
(alcohol of psychologische stoornissen)
Perseveratie-effect: het fenomeen dat opvattingen van mensen over zichzelf en de sociale
wereld aanhouden, ondanks bewijzen van het tegendeel.
Voorbeeld: “Ik ben inderdaad heel opmerkzaam. Toen Jennie vorige week wat gedeprimeerd
was, was ik de enige die het opmerkte” of “Ik ben niet zo goed in deze dingen; mijn vrienden
zeggen altijd dat ik de laatste ben die iets opmerkt”.
Selffulfilling prophecy: de verwachting van het eigen of andermans gedrag komen sneller
uit, omdat deze verwachtingen onze interpretaties en gedrag sturen. Er zijn twee varianten,
een positieve en een negatieve.
Voorbeeld: In een klas worden willekeurige kinderen door de leraar aangewezen als de
‘uitblinkers’ die waarschijnlijk sterk gaan groeien in hun prestaties. De leraar verwacht meer
van hen, geeft ze extra aandacht, meer uitdagende opdrachten en positieve feedback. Door
deze behandeling gaan de kinderen daadwerkelijk beter presteren en vertonen ze zelfs een
stijging in IQ-scores.
,Golemeffect: een negatieve variant van de selffulfilling prophecy, waarbij iemand minder
goed gaat presteren door de negatieve verwachtingen die anderen van diegene hebben.
Voorbeeld: Een leraar denkt dat een leerling niet zo goed is en verwacht weinig van hem.
Door die lage verwachtingen geeft de leraar minder aandacht en uitleg waardoor de leerling
uiteindelijk slechter gaat presteren.
Pygmalioneffect: een positieve variant van de selffulfilling prophecy, waarbij iemand beter
gaat presteren door de positieve verwachting die anderen van diegene hebben.
Voorbeeld: Een coach gelooft dat een speler veel talent heeft en hoge prestaties kan
leveren. Door die positieve verwachting voelt de speler zich gesteund, traint harder en gaat
uiteindelijk beter presteren.
3.3 – Soorten automatisch denken
Heuristieken zijn methodes, vuistregels of ‘mentale snelkoppelingen’ die helpen om
complexe problemen snel en intuïtief op te lossen wanneer volledige informatie ontbreekt.
Het is een ervaringsgerichte aanpak die tijd bespaart door denkstappen te vereenvoudigen,
maar kan leiden tot systematische denkfouten.
Beoordelingsheuristieken: mentale vuistregels die mensen gebruiken om snel en efficiënt
te kunnen oordelen. Er zijn verschillende soorten.
1. Beschikbaarheidsheuristiek: mentale aanname waarbij mensen een oordeel
baseren op het gemak waarmee ze zich iets voor de geest kunnen halen.
Voorbeeld: Je denkt dat vliegen gevaarlijker is dan autorijden omdat
vliegtuigongelukken vaker in het nieuws komen en daardoor gemakkelijker in je
gedachten springen.
2. Representativiteitsheuristiek: mentale aanname waarbij mensen iets classificeren
op grond van de mate waarin het lijkt op een karakteristiek geval.
Voorbeeld: Je denkt dat iemand dom is omdat ze blond is, of dat iemand uit Friesland
rustig is, puur omdat het bij het stereotype past.
3. Anker- en correctieheuristiek: mentale aanname waarbij mensen een getal of
waarde als beginpunt gebruiken en vervolgens (te) weinig op dit ankerpunt kunnen
corrigeren.
Voorbeeld: In een winkel staat eerst dat een jas €300 kost en is afgeprijsd naar €150.
€300 is je ankerpunt is, voelt de afprijzing naar €150 automatisch als een koopje, ook
al weet je niet of dat echt zo is.
3.4 – De invloed van cultuur op automatisch sociaal denken
Alle mensen gebruiken schema’s om de wereld te kunnen bevatten, maar de inhoud van
onze schema’s kan verschillen op basis van de cultuur waarin we leven. In feite zijn
schema’s een belangrijke manier voor culturen om hun invloed uit te oefenen.
Analytische denkstijl: manier van denken, die gebruikelijk is in de westerse wereld, waarbij
mensen zich richten op de kenmerken van objecten en minder aandacht schenken aan de
context.
Holistische denkstijl: manier van denken, die gebruikelijk is in Oost-Aziatische culturen,
waarbij mensen zich richten op het geheel, met name op de wijze waarop objecten zich tot
elkaar verhouden.
, 3.5 – Gecontroleerde sociale cognitie: bewust denken
Gecontroleerd denken: denken dat bewust, opzettelijk en uit vrije wil plaatsvindt en dat
inspanning vereist. Mensen kunnen bewust/gecontroleerd denken over één ding tegelijk.
Contrafeitelijk denken: een aspect van het verleden in gedachten veranderen zodat je je
kunt voorstellen hoe het had kunnen zijn.
Voorbeeld: Na een toets waar je een 5 voor hebt gehaald, denk je: “Als ik gisteren nog één
uur extra had geleerd, had ik misschien wel een 7 gehaald.”
• Opwaarts contrafeitelijk denken: denken over hoe een gebeurtenis beter had
kunnen uitpakken → positievere uitkomst
Voorbeeld: Je mist net de bus en denkt: “Had ik maar één minuut eerder van huis
vertrokken, dan had ik de bus wel gehaald.”
• Neerwaarts contrafeitelijk denken: denken hoe een situatie erger had kunnen
uitpakken → negatievere uitkomst
Voorbeeld: Je laat een glas vallen dat niet breekt en denkt: “Gelukkig maar, het had
ook in duizend stukjes kapot kunnen vallen.”
Gedachteonderdrukking: poging om alle gedachten te vermijden aan wat we zo snel
mogelijk willen vergeten. Zoals een verloren liefde of een onaangename aanvaring met je
leidinggevende.
Barrière van overdreven zelfvertrouwen: gegeven dat mensen gewoonlijk te veel
vertrouwen op de nauwkeurigheid van hun eigen oordelen.
Voorbeeld: Tom heeft voor wiskunde nauwelijks geleerd omdat hij zeker weet dat hij alles al
snapt. Tijdens de toets merkt hij dat hij toch veel vragen niet kan beantwoorden. Zijn te grote
zelfvertrouwen zat hem in de weg.
Planningsfout: de neiging van mensen om te optimistisch te zijn over de snelheid waarmee
zij een project zullen voltooien.
Voorbeeld: Je denkt dat je een schoolwerkstuk in één avond af kunt maken, maar uiteindelijk
kost het twee avonden omdat je vergeet rekening te houden met pauzes en onverwachte
problemen.
Hoofdstukken 1 t/m 13
Minor Inleiding Toegepaste Psychologie – Hogeschool Utrecht
,Hoofdstuk 1 – Inleiding tot de sociale
psychologie
1.1 – Wat is sociale psychologie?
Psychologie is de wetenschap van het gedrag en het innerlijke leven (gedachten en
gevoelens) van mensen.
Sociale psychologie is de wetenschap die bestudeert hoe de (echte of denkbeeldige)
aanwezigheid van anderen de gedachten, gevoelens en gedragingen van mensen
beïnvloedt.
Die anderen kunnen ouders, vrienden, werkgevers, leraren, vreemden, etcetera zijn: het gaat
om de gehele sociale situatie.
De kern van sociale psychologie is het fenomeen sociale invloed: mensen beïnvloeden
elkaar altijd. Zo kan alleen al de aanwezigheid en/of het bestaan van anderen invloed
hebben op ons. Anderen hoeven dus niet per se fysiek aanwezig te zijn, ook denkbeeldige
goed- of afkeuring van onze sociale kring (ouders, vrienden, etc.) kunnen invloed hebben op
ons gedrag.
Sociale invloed: het effect dat de woorden, daden of alleen al de aanwezigheid van andere
mensen hebben op onze gedachten, gevoelens, houdingen en/of gedrag.
1.2 – De macht van de situatie
Andere gebieden van de psychologie:
• Persoonlijkheidspsychologie: de studie van de kenmerken die maken dat
individuen uniek zijn en van elkaar verschillen
• Filosofie: stroming die probeert door de geestelijk-intuïtieve beschouwing (door de
directe ervaring) van de dingen, niet door rationele kennis, de wereld en het wezen
der dingen beschrijven
• Evolutionaire psychologie: wetenschappelijke discipline die sociaal gedrag probeert
te verklaren op basis van erfelijke factoren die zich door de tijd heen hebben
ontwikkeld volgend de principes van natuurlijke selectie
• Sociale psychologie: de studie naar zowel de universele als de cultuurbepaalde
invloed van de sociale omgeving op de gevoelens, gedachten en gedragingen van
mensen
• Sociologie: de studie naar algemene wetten en theorieën over groepen en
samenlevingen, in plaats van individuen
Duidelijke verschillen met sociale psychologie:
• Persoonlijkheidspsychologie → Sociale psychologie verschilt doordat het de nadruk
legt op sociale situaties een invloeden, terwijl persoonlijkheidspsychologie zich richt
op individuele eigenschappen en karaktereigenschappen.
Beide disciplines bestuderen aspecten van menselijk gedrag, maar ze leggen
verschillende nadrukken op de invloed van sociale context versus
persoonlijkheidstrekken.
, • Filosofie → Sociale psychologie is empirisch (op waarneming/onderzoek gebaseerde
methode voor het toetsen van hypothesen) en wetenschappelijk van aard, terwijl
filosofie zich meer bezighoudt met abstracte concepten en ideeën zonder strikte
empirische methoden. Beide bestuderen dus menselijk gedrag alleen op andere
onderzoekmanieren.
• Sociologie → Hoewel beide disciplines de invloed van sociale omgevingen
onderzoeken, richt sociale psychologie zich meer op individuele psychologische
processen binnen sociale contexten en sociologie meer focust op sociale structuren
en klassen.
• Economie en politicologie → Sociale psychologie gaat verder dan economie en
politicologie door te kijken naar psychologische processen achter besluitvorming,
attitudes en gedrag in sociale contexten.
• Evolutionaire psychologie → Terwijl evolutionaire psychologie genetische en
evolutionaire verklaringen biedt voor gedrag, richt sociale psychologie zich op hoe
sociale invloeden en cognities het gedrag vormgeven.
Als de sociaal psychologen het menselijk gedrag van mensen verklaren is de sociale
situatie de belangrijkste factor. De sociale situatie is het effect dat de woorden, daden of
alleen al de aanwezigheid van andere mensen hebben op onze gedachten, gevoelens,
houdingen en/of gedrag.
1.3 – De macht van sociale interpretatie
De sociale situatie heeft vaak een ingrijpend effect op het menselijk gedrag. Wat geven
verschillende stromingen hierover aan en hoe verhouden die zich tot de sociale psychologie?
Behaviorisme: psychologische stroming die ervan uitgaat dat je om menselijk gedrag te
kunnen begrijpen slechts hoeft te kijken naar de bekrachtigende of straffende eigenschappen
van de omgeving. Ze houden geen rekening met cognitie, denken en voelen.
Gestaltpsychologie: psychologische stroming die het belang benadrukt van het bestuderen
van de persoonlijke (subjectieve) manier waarop een object wordt waargenomen (het gestalt
of het geheel), in plaats van het bestuderen van de manier waarop de objectieve, fysieke
eigenschappen zich combineren tot een object.
Naïef realisme: de overtuiging dat we dingen waarnemen zoals ze echt zijn, daarbij
overschattend dat we dingen verdraaien of anders interpreteren. Denk aan complotdenkers
of politici die niet op 1 lijn komen met hun denkbeeld.
Fenomenologie: filosofische stroming die probeert door de geestelijk-intuïtieve beschouwing
(door de directe ervaring) van de dingen, niet door rationele kennis, de wereld en het wezen
der dingen te beschrijven.
1.4 – De oorsprong van constructen: fundamentele menselijke
motieven
De meeste mensen hebben een sterke behoefte aan een positieve zelfwaardering: ze willen
zichzelf beschouwen als goed, competent en beschaafd.
Zelfwaardering: de beoordeling van mensen van wat ze zelf waard zijn. Dat wil zeggen: de
mate waarin ze zichzelf als goed, competent en fatsoenlijk zien.
,Positieve zelfwaardering: een positieve waardering van zichzelf, dat wil zeggen: zichzelf
beschouwen als bijvoorbeeld goed, competent en beschaafd.
Zelfverheffingsmotief: de voorkeur die mensen hebben voor informatie die hen in een
positief daglicht stelt, ofwel voor informatie die hun zelfwaardering doet stijgen. De behoefte
dus om een positieve kijk op onszelf te behouden.
Wij mensen zijn vaardig in sociale cognitie. Dit betekent het interpreteren, onthouden en
gebruiken van sociale informatie om te oordelen en te beslissen. Onderzoekers die sociaal
cognitieve processen onderzoeken, nemen als uitgangspunt dat alle mensen in de wereld zo
accuraat mogelijk proberen waar te nemen en gaan uit van het accuraatheidsmotief.
Accuraatheidsmotief: de behoefte van mensen om een beeld te creëren dat zo veel
mogelijk met de werkelijkheid overeenkomt (de behoefte om de wereld accuraat waar te
nemen).
,Hoofdstuk 2 – Methodologie
Hindsight bias: de neiging van mensen en hun vermogen om een uitkomst te voorspellen te
overdrijven nadat ze te weten zijn gekomen hoe de uitkomst eruitziet (‘ik wist het allang –
effect’).
Voorbeeld: Stel Nederland speelt een voetbalwedstrijd tegen Duitsland en ze verliezen met
3-0. Na de wedstrijd zeggen veel mensen dan: “Ik wist toch al lang dat Nederland zou
verliezen, ze zijn gewoon niet goed genoeg.”
Crosscultureel onderzoek: onderzoek waarbij proefpersonen afkomstig zijn uit
verschillende culturen. De diversiteit aan culturen laat zien of de psychologische processen
waarin je geïnteresseerd bent in meerdere culturen aanwezig zijn, of dat ze specifiek zijn
voor de cultuur waarin mensen zijn opgevoed.
Hoofdstuk 3 – Sociale cognitie
3.1 – Twee soorten sociaal denken
Mensen zijn bijzonder goed in sociale cognitie. Dit verwijst naar de manieren waarop
mensen over zichzelf en de sociale wereld denken. Mensen selecteren, interpreteren,
herinneren en gebruiken sociale informatie om oordelen te vormen en beslissingen te
nemen.
Twee typen sociale cognitie: automatisch denken en gecontroleerd denken. Vaak werken de
automatische en gecontroleerde modus van sociale cognitie heel goed samen.
Gecontroleerd denken: denken dat bewust, opzettelijk en uit vrije wil plaatsvindt en dat
inspanning vereist.
Automatisch denken: een snelle, automatische, manier van denken. Denken dat onbewust,
onopzettelijk, onwillekeurig en zonder inspanning plaatsvindt.
3.2 – Automatisch denken en schema’s
Schema’s zijn mentale structuren die mensen gebruiken om hun kennis over de sociale
wereld te organiseren in categorieën en om nieuwe informatie te begrijpen. Deze mentale
structuren beïnvloeden vervolgens de informatie die we opmerken, waarover we nadenken
en die we ons herinneren.
Een schema over een gebeurtenis noemen we ook wel een script. Net als bij een filmscript
bestaat in de psychologie een script uit de beschrijving van hoe een bepaalde gebeurtenis
gewoonlijk verloopt.
We maken allemaal gebruik van sociale categorisatie, waarbij we de complexe sociale
wereld begrijpelijker maken, door mensen in te delen in categorieën op basis van enkele
kenmerken.
Een factor die kan beïnvloeden welk schema in je opkomt en welke indruk je krijgt, is de
toegankelijkheid van schema’s. Hiermee wordt de mate waarin schema’s en concepten
zich op de voorgrond van ons bewustzijn bevinden bedoelt. Hierdoor is het waarschijnlijker
dat ze gebruikt worden bij onze oordelen over de sociale wereld.
,Priming
Priming is het proces waarbij recente ervaringen de toegankelijkheid van een schema,
kenmerk of concept verhogen. Het is een goed voorbeeld van automatisch denken omdat
het snel, onwillekeurig en onbewust gebeurt; het is een automatisch, onbewust proces.
Voorwaarden priming:
• Relevantie: de primer moet relevant zijn voor het te activeren concept of gedrag. Een
willekeurige of niet-gerelateerde primer heeft mogelijk geen significante invloed.
• Timing: de timing van de primer is essentieel. Een primer heeft meer impact wanneer
deze vlak voor de beoogde reactie wordt gepresenteerd.
• Subliminaliteit: in sommige gevallen kan een primer effectiever zijn als het onbewust
wordt waargenomen (subliminale priming), wat betekent dat het onder de drempel
van het bewustzijn ligt.
• Herhaling: herhaalde blootstelling aan een primer kan de impact vergroten, maar er
is een balans nodig om geen verzadiging te veroorzaken.
• Context: de context waarin de primer wordt gepresenteerd moet overeenkomen met
de context waarin de gewenste reactie wordt verwacht.
Voorbeeld priming:
Je ziet een verwarde man in de bus. Voordat je de bus instapte, zag je een poster over
alcohol. Bij het zien van de verwarde man, ga je alcohol linken aan de man. Mocht je voor
het instappen in de bus iets geleerd hebben over psychologische stoornissen, ga je dit eraan
linken.
• Relevantie: De recente informatie (de poster of de lesstof) beïnvloedt hoe je het
gedrag interpreteert
• Timing: De primer (poster of les) is kort daarvoor gepresenteerd, vlak voor je de man
ziet
• Subliminaliteit: Zelfs als je de informatie niet actief denkt, kan het je interpretatie
beïnvloeden
• Herhaling: Hoe vaker je met de primer wordt blootgesteld, hoe sterker het effect
• Context: De situatie (man in de bus) sluit aan bij het onderwerp van de primer
(alcohol of psychologische stoornissen)
Perseveratie-effect: het fenomeen dat opvattingen van mensen over zichzelf en de sociale
wereld aanhouden, ondanks bewijzen van het tegendeel.
Voorbeeld: “Ik ben inderdaad heel opmerkzaam. Toen Jennie vorige week wat gedeprimeerd
was, was ik de enige die het opmerkte” of “Ik ben niet zo goed in deze dingen; mijn vrienden
zeggen altijd dat ik de laatste ben die iets opmerkt”.
Selffulfilling prophecy: de verwachting van het eigen of andermans gedrag komen sneller
uit, omdat deze verwachtingen onze interpretaties en gedrag sturen. Er zijn twee varianten,
een positieve en een negatieve.
Voorbeeld: In een klas worden willekeurige kinderen door de leraar aangewezen als de
‘uitblinkers’ die waarschijnlijk sterk gaan groeien in hun prestaties. De leraar verwacht meer
van hen, geeft ze extra aandacht, meer uitdagende opdrachten en positieve feedback. Door
deze behandeling gaan de kinderen daadwerkelijk beter presteren en vertonen ze zelfs een
stijging in IQ-scores.
,Golemeffect: een negatieve variant van de selffulfilling prophecy, waarbij iemand minder
goed gaat presteren door de negatieve verwachtingen die anderen van diegene hebben.
Voorbeeld: Een leraar denkt dat een leerling niet zo goed is en verwacht weinig van hem.
Door die lage verwachtingen geeft de leraar minder aandacht en uitleg waardoor de leerling
uiteindelijk slechter gaat presteren.
Pygmalioneffect: een positieve variant van de selffulfilling prophecy, waarbij iemand beter
gaat presteren door de positieve verwachting die anderen van diegene hebben.
Voorbeeld: Een coach gelooft dat een speler veel talent heeft en hoge prestaties kan
leveren. Door die positieve verwachting voelt de speler zich gesteund, traint harder en gaat
uiteindelijk beter presteren.
3.3 – Soorten automatisch denken
Heuristieken zijn methodes, vuistregels of ‘mentale snelkoppelingen’ die helpen om
complexe problemen snel en intuïtief op te lossen wanneer volledige informatie ontbreekt.
Het is een ervaringsgerichte aanpak die tijd bespaart door denkstappen te vereenvoudigen,
maar kan leiden tot systematische denkfouten.
Beoordelingsheuristieken: mentale vuistregels die mensen gebruiken om snel en efficiënt
te kunnen oordelen. Er zijn verschillende soorten.
1. Beschikbaarheidsheuristiek: mentale aanname waarbij mensen een oordeel
baseren op het gemak waarmee ze zich iets voor de geest kunnen halen.
Voorbeeld: Je denkt dat vliegen gevaarlijker is dan autorijden omdat
vliegtuigongelukken vaker in het nieuws komen en daardoor gemakkelijker in je
gedachten springen.
2. Representativiteitsheuristiek: mentale aanname waarbij mensen iets classificeren
op grond van de mate waarin het lijkt op een karakteristiek geval.
Voorbeeld: Je denkt dat iemand dom is omdat ze blond is, of dat iemand uit Friesland
rustig is, puur omdat het bij het stereotype past.
3. Anker- en correctieheuristiek: mentale aanname waarbij mensen een getal of
waarde als beginpunt gebruiken en vervolgens (te) weinig op dit ankerpunt kunnen
corrigeren.
Voorbeeld: In een winkel staat eerst dat een jas €300 kost en is afgeprijsd naar €150.
€300 is je ankerpunt is, voelt de afprijzing naar €150 automatisch als een koopje, ook
al weet je niet of dat echt zo is.
3.4 – De invloed van cultuur op automatisch sociaal denken
Alle mensen gebruiken schema’s om de wereld te kunnen bevatten, maar de inhoud van
onze schema’s kan verschillen op basis van de cultuur waarin we leven. In feite zijn
schema’s een belangrijke manier voor culturen om hun invloed uit te oefenen.
Analytische denkstijl: manier van denken, die gebruikelijk is in de westerse wereld, waarbij
mensen zich richten op de kenmerken van objecten en minder aandacht schenken aan de
context.
Holistische denkstijl: manier van denken, die gebruikelijk is in Oost-Aziatische culturen,
waarbij mensen zich richten op het geheel, met name op de wijze waarop objecten zich tot
elkaar verhouden.
, 3.5 – Gecontroleerde sociale cognitie: bewust denken
Gecontroleerd denken: denken dat bewust, opzettelijk en uit vrije wil plaatsvindt en dat
inspanning vereist. Mensen kunnen bewust/gecontroleerd denken over één ding tegelijk.
Contrafeitelijk denken: een aspect van het verleden in gedachten veranderen zodat je je
kunt voorstellen hoe het had kunnen zijn.
Voorbeeld: Na een toets waar je een 5 voor hebt gehaald, denk je: “Als ik gisteren nog één
uur extra had geleerd, had ik misschien wel een 7 gehaald.”
• Opwaarts contrafeitelijk denken: denken over hoe een gebeurtenis beter had
kunnen uitpakken → positievere uitkomst
Voorbeeld: Je mist net de bus en denkt: “Had ik maar één minuut eerder van huis
vertrokken, dan had ik de bus wel gehaald.”
• Neerwaarts contrafeitelijk denken: denken hoe een situatie erger had kunnen
uitpakken → negatievere uitkomst
Voorbeeld: Je laat een glas vallen dat niet breekt en denkt: “Gelukkig maar, het had
ook in duizend stukjes kapot kunnen vallen.”
Gedachteonderdrukking: poging om alle gedachten te vermijden aan wat we zo snel
mogelijk willen vergeten. Zoals een verloren liefde of een onaangename aanvaring met je
leidinggevende.
Barrière van overdreven zelfvertrouwen: gegeven dat mensen gewoonlijk te veel
vertrouwen op de nauwkeurigheid van hun eigen oordelen.
Voorbeeld: Tom heeft voor wiskunde nauwelijks geleerd omdat hij zeker weet dat hij alles al
snapt. Tijdens de toets merkt hij dat hij toch veel vragen niet kan beantwoorden. Zijn te grote
zelfvertrouwen zat hem in de weg.
Planningsfout: de neiging van mensen om te optimistisch te zijn over de snelheid waarmee
zij een project zullen voltooien.
Voorbeeld: Je denkt dat je een schoolwerkstuk in één avond af kunt maken, maar uiteindelijk
kost het twee avonden omdat je vergeet rekening te houden met pauzes en onverwachte
problemen.
