Samenvatting 2025-2026
Ethische en rechtsfilosofische
stromingen
Inleiding
0.1 Wat is ethiek?
Vraag 1: wat is ethiek? Met ethiek neem je op een rationele wijze een
houding aan tegenover een moreel probleem op basis van redelijke
argumenten. Aan de basis van ethiek ligt een (door sommige ervaren)
moreel probleem waartegenover je je positioneert door gebruik te maken
van de rede.
-> kan zijn om morele problemen op te lossen, maar er bestaan ook
andere houdingen, zo kan ethiek ook een nieuw moreel probleem creëren,
een intelligente beschouwing geven aan een probleem, of het zo
benaderen dat er geen probleem meer is
-> ethiek is niet vrijblijvend, de combinatie van gebrek aan consensus,
persoonlijke betrokkenheid, dringendheid en onafwendbaarheid zorgt voor
spanning (tot je zelf een verdedigbare houding hebt gevonden, blijft de
spanning duren)
-> deze houding onderbouwen we met redelijke argumenten (moeilijk te
beschrijven)
DUS: dit zijn een drietal onredelijke argumenten:
1) geloof -> mist overtuigingskracht (bv: Euthypro)
2) emoties -> onderbouwen onze houding niet
3) feiten -> we mogen het verschil tussen feitelijk en normatief oordeel
niet vergeten
Vraag 2: wat is een moreel probleem? Een moreel probleem
confronteert je met normatieve vragen in trant van: wat moet ik doen?
Mogen we dat wel doen? Is dat Acceptabel? Moraal of ethiek heeft te
maken met ‘mogen’, ‘moeten’, of ‘niet mogen’, handelingen die
toegelaten, verplicht of niet toegelaten zijn.
-> de normativiteit waarrond het in ethiek draait, heeft te maken met
‘goed’ en ‘verkeerd’
=> !! morele normativiteit (ethiek) ≠ normativiteit bij esthetische
vragen !!
MAAR: er zijn ook niet-rationele houdingen (zoals religie, of vanuit emoties,
instincten of intuïties), er is ook een verschil tussen feitelijk oordeel en een
normatief oordeel.
Feitelijke oordeel Normatief oordeel
Verklaren Rechtvaardigen
1
,Samenvatting 2025-2026
Begrijpen Aanvaarden
Voorspellen Verwerpen
Naturalistische drogreden (naturalistic fallacy): als je springt van
feitelijke oordelen, naar normatieve oordelen. Feitelijke oordelen, is puur
objectief, terwijl normatieve oordelen over moraal gaat en meningen. Je
mag niet zomaar springen naar die normen!!!
=> voorbeeld: het boek “rape”, in dit boek wordt een verklaring gegeven
voor seksueel misbruik, ze zeiden dat het een fenomeen is dat natuurlijk
is. Maar dit werd natuurlijk verkeerd opgenomen door de publieke opinie.
Terwijl ze eigenlijk enkel over feiten praten en het absoluut niet hun
mening is dat seksueel misbruik normaal is.
MAAR: er zijn uitzonderingen, zoals incest binnen families. Er zijn weinig
feitelijke argumenten.
0.2 Onze morele ontwikkeling
!! onderscheidt tussen ethiek en moraal hier wel van belang (lees
vanonder p.12) !!
Vraag 3: Waarom ethiek? Wat leert ethiek ons eigenlijk bij, bovenop alle
vermogens die we al bezitten? Waarom volstaat moraal niet?
Jean Piaget -> sinds zijn baanbrekende werk werd de moraalpsychologie
een !! tak
=> moraalpsychologen concludeerde dat allerlei morele vermogens al erg
vroeg in de menselijke ontwikkeling terug te vinden zijn, en dit zowel
ontogenetisch als fylogenetisch
We bespreken nu deze vermogens:
1) (Pijn)empathie: het vermogen om mee te leven met een persoon die
pijn ervaart
=> hierbij hoort ook de reflex om iemand te helpen (ontwikkeld al op
4 jaar)
→ Ontwikkelingsmodel van Martin Hoffman
1) global distress (0-0,5 jaar): emotionele besmetting = emotional
contagion (baby’s wenen als ze andere baby’s horen wenen) ->
reactive crying
=> in deze eerste fase leeft de baby al mee met de gevoelens
van anderen
=> baby maakt geen onderscheid tussen zichzelf en
anderen/omgeving
2) egocentrische empathie (0,5-1 jaar): probeert zichzelf in veiligheid
te brengen tegen andere mensen hun leed
=> ontluiken het onderscheid tussen zichzelf en de omgeving
BV: meisje ziet iemand vallen en huilt, en loopt naar eigen
moeder voor troost
2
,Samenvatting 2025-2026
3) quasi-egocentrische empathie (1-2 jaar): ontwikkelen van de
hulpreflex
=> de focus blijft op het eigen meegeleefde leed wegnemen,
maar kind doet pogingen om te helpen of troosten
=> kind denkt wel enkel aan middelen die hém zelf helpen
(knuffel, moeder,..)
4) waarachtige empathie (2-4 jaar): theory of mind = het vermogen
om te beseffen dat jou gedachten niet noodzakelijk
overeenkomen met de gedachten van andere personen
=> kind brengt datgene dat de gekwetste persoon nodig heeft
(niet wat hij zelf nodig zou hebben), dus bv de knuffel of de
moeder van het kind dat gevallen is
=> vanaf hier een volledige splitsing tussen eigen persoon en
omgeving
5) verdere ontwikkeling (4-7 jaar): fysieke aanwezigheid van de
persoon niet meer vereist, inzicht in de oorzaak van leed en
plezier, anticiperen op toekomstige situaties,...
→ Je vindt deze pijnempathie ook bij dieren (bv muizen die zien dat
andere pijn hebben) -> je ziet dit ook bij mensapen (Bonobo’s,
Chimpansees en orang-oetang)
→ OPGELET: twee stappen zijn onmisbaar voor echte empathie
- overgang tot stap 4: experiment van Sally & Anne (knikker
verstoppen in doos of mand)
- overstap tot stap 3: dit is de overgang van vluchten naar helpen ->
overgang van persoonlijk onbehagen (personal distress) naar
empatische betrokkenheid (empathic concern) = ‘hulpreflex’
2) Fairness: (verdelende rechtsvaardigheid)
→ Filmpje over kapucijnaap, waarin duidelijk is dat ze gelijk behandeld
willen worden, ze krijgen ander eten na hetzelfde trucje te doen en
zijn daar niet oké mee, maar er zijn 6 vormen en niet alle vormen zijn
aanwezig bij deze apen
Prosociaal versus altruïstisch: je bent prosociaal als je niet
onverschillig staat tegenover behoeften van andere, je geeft hen
iets als je er zelf geen nadeel van ondervindt of wanneer het je
niks kost
=> bv je bent aangekomen en past niet in een kledingstuk dat
een vriendin heel graag draagt, je kan dit aan haar geven
(prosociaal)
-> prosociale spel: aap krijgt twee opties, of hij krijgt een
stukje banaan en een andere aap krijgt er ook eentje, bij de
tweede optie krijgt de andere aap geen banaan
VERDER: altruïst wilt zeggen dat het je wel iets kost of dat je
moeite/tijd moet investeren, maar alsnog kies je voor 1/1 ipv 2/0
Nadelige versus voordelige ongelijkheidsaversie
- nadelige: verzet je je tegen een ongelijke verdeling die nadelig
is voor jou maar voordelig voor de andere (zal enkel verdeling 1
3
, Samenvatting 2025-2026
verwerpen)
- voordelige: verzet je je tegen een ongelijke verdeling die
voordelig is voor jou, maar nadelig voor de andere (zal beide
verdelingen verwerpen)
-> ongelijkheidspel: geld wordt verdeeld tussen twee mensen
~verdeling 1: 4/6 of nog ongelijker
~verdeling 2: 6/4 of nog ongelijker
Tweedepersoons- versus derdepersoonsbestraffing => bv je vind
samen met iemand anders een tas met daarin 1 miljoen euro, je
laat de andere kiezen en die geeft je maar 100 euro en neemt de
rest mee, je weigert dit geld en belt de politie zodat niemand geld
krijgt (tweedepersoons) => bv dit kan ook tussen drie personen
plaatsvinden (derdepersoons)
-> ultimatumspel (je bestraft een medespeler die ongelijk
verdeeld)
→ MAAR: ondanks de vele gelijkenissen blijven er enorm veel
verschillen tussen dieren en mensen
3) Andere vermogens: nog vermogens die we al van een lage leeftijd
hebben
→ Onderscheid tussen morele en conventionele normovertredingen (4
jaar)
→ Schuldbesef (4 jaar) en schuldgevoelens (8 jaar) -> happy victimizer-
experiment
Twee meisjes krijgen een norm, ze mogen de appel niet opeten,
een van de meisjes eet van de appel, terwijl het ander meisje de
appel niet eet
-> schuldbesef: het meisje dat de appel at voelt zich het beste
-> schuldgevoelens: ze voelt zich juist slecht omdat ze iets fout
heeft gedaan
→ Morele weerzien => bv John Ditullio, hij heeft een zwarte jongen
vermoord en nog iemand proberen vermoorden, vanuit racistische
ideologie. Hij ziet er totaal anders uit voor de rechter omdat hij meer
kans maakt dan, dit is een voorbeeld van morele weerzien (geen
tatoeages, piercings, gezichtshaar,…)
=> bv je moet een t-shirt aandoen van een verkrachter, ookal is deze
t-shirt perfect proper, weiger je toch om hem aan te doen
Walging is een evolutionair ontwikkelde basisemotie bedoeld om
contact met pathogene stoffen te vermijden
Ouderlijke instructie bepaalt voor wat we walging ervaren
Meeste dieren vermijden pathogene stoffen zonder walging
(baby’s ook tot 3 jaar, daarna ‘activeren’ ouders walging bij hun
kind)
Besmettingsweerzien: bv je vind uitwerpselen vies, maar de wc
ook omdat die daarmee in aanraking komen
Pas vanaf drie jaar is er sprake van walging, daarvoor is dit niet
aanwezig
4
Ethische en rechtsfilosofische
stromingen
Inleiding
0.1 Wat is ethiek?
Vraag 1: wat is ethiek? Met ethiek neem je op een rationele wijze een
houding aan tegenover een moreel probleem op basis van redelijke
argumenten. Aan de basis van ethiek ligt een (door sommige ervaren)
moreel probleem waartegenover je je positioneert door gebruik te maken
van de rede.
-> kan zijn om morele problemen op te lossen, maar er bestaan ook
andere houdingen, zo kan ethiek ook een nieuw moreel probleem creëren,
een intelligente beschouwing geven aan een probleem, of het zo
benaderen dat er geen probleem meer is
-> ethiek is niet vrijblijvend, de combinatie van gebrek aan consensus,
persoonlijke betrokkenheid, dringendheid en onafwendbaarheid zorgt voor
spanning (tot je zelf een verdedigbare houding hebt gevonden, blijft de
spanning duren)
-> deze houding onderbouwen we met redelijke argumenten (moeilijk te
beschrijven)
DUS: dit zijn een drietal onredelijke argumenten:
1) geloof -> mist overtuigingskracht (bv: Euthypro)
2) emoties -> onderbouwen onze houding niet
3) feiten -> we mogen het verschil tussen feitelijk en normatief oordeel
niet vergeten
Vraag 2: wat is een moreel probleem? Een moreel probleem
confronteert je met normatieve vragen in trant van: wat moet ik doen?
Mogen we dat wel doen? Is dat Acceptabel? Moraal of ethiek heeft te
maken met ‘mogen’, ‘moeten’, of ‘niet mogen’, handelingen die
toegelaten, verplicht of niet toegelaten zijn.
-> de normativiteit waarrond het in ethiek draait, heeft te maken met
‘goed’ en ‘verkeerd’
=> !! morele normativiteit (ethiek) ≠ normativiteit bij esthetische
vragen !!
MAAR: er zijn ook niet-rationele houdingen (zoals religie, of vanuit emoties,
instincten of intuïties), er is ook een verschil tussen feitelijk oordeel en een
normatief oordeel.
Feitelijke oordeel Normatief oordeel
Verklaren Rechtvaardigen
1
,Samenvatting 2025-2026
Begrijpen Aanvaarden
Voorspellen Verwerpen
Naturalistische drogreden (naturalistic fallacy): als je springt van
feitelijke oordelen, naar normatieve oordelen. Feitelijke oordelen, is puur
objectief, terwijl normatieve oordelen over moraal gaat en meningen. Je
mag niet zomaar springen naar die normen!!!
=> voorbeeld: het boek “rape”, in dit boek wordt een verklaring gegeven
voor seksueel misbruik, ze zeiden dat het een fenomeen is dat natuurlijk
is. Maar dit werd natuurlijk verkeerd opgenomen door de publieke opinie.
Terwijl ze eigenlijk enkel over feiten praten en het absoluut niet hun
mening is dat seksueel misbruik normaal is.
MAAR: er zijn uitzonderingen, zoals incest binnen families. Er zijn weinig
feitelijke argumenten.
0.2 Onze morele ontwikkeling
!! onderscheidt tussen ethiek en moraal hier wel van belang (lees
vanonder p.12) !!
Vraag 3: Waarom ethiek? Wat leert ethiek ons eigenlijk bij, bovenop alle
vermogens die we al bezitten? Waarom volstaat moraal niet?
Jean Piaget -> sinds zijn baanbrekende werk werd de moraalpsychologie
een !! tak
=> moraalpsychologen concludeerde dat allerlei morele vermogens al erg
vroeg in de menselijke ontwikkeling terug te vinden zijn, en dit zowel
ontogenetisch als fylogenetisch
We bespreken nu deze vermogens:
1) (Pijn)empathie: het vermogen om mee te leven met een persoon die
pijn ervaart
=> hierbij hoort ook de reflex om iemand te helpen (ontwikkeld al op
4 jaar)
→ Ontwikkelingsmodel van Martin Hoffman
1) global distress (0-0,5 jaar): emotionele besmetting = emotional
contagion (baby’s wenen als ze andere baby’s horen wenen) ->
reactive crying
=> in deze eerste fase leeft de baby al mee met de gevoelens
van anderen
=> baby maakt geen onderscheid tussen zichzelf en
anderen/omgeving
2) egocentrische empathie (0,5-1 jaar): probeert zichzelf in veiligheid
te brengen tegen andere mensen hun leed
=> ontluiken het onderscheid tussen zichzelf en de omgeving
BV: meisje ziet iemand vallen en huilt, en loopt naar eigen
moeder voor troost
2
,Samenvatting 2025-2026
3) quasi-egocentrische empathie (1-2 jaar): ontwikkelen van de
hulpreflex
=> de focus blijft op het eigen meegeleefde leed wegnemen,
maar kind doet pogingen om te helpen of troosten
=> kind denkt wel enkel aan middelen die hém zelf helpen
(knuffel, moeder,..)
4) waarachtige empathie (2-4 jaar): theory of mind = het vermogen
om te beseffen dat jou gedachten niet noodzakelijk
overeenkomen met de gedachten van andere personen
=> kind brengt datgene dat de gekwetste persoon nodig heeft
(niet wat hij zelf nodig zou hebben), dus bv de knuffel of de
moeder van het kind dat gevallen is
=> vanaf hier een volledige splitsing tussen eigen persoon en
omgeving
5) verdere ontwikkeling (4-7 jaar): fysieke aanwezigheid van de
persoon niet meer vereist, inzicht in de oorzaak van leed en
plezier, anticiperen op toekomstige situaties,...
→ Je vindt deze pijnempathie ook bij dieren (bv muizen die zien dat
andere pijn hebben) -> je ziet dit ook bij mensapen (Bonobo’s,
Chimpansees en orang-oetang)
→ OPGELET: twee stappen zijn onmisbaar voor echte empathie
- overgang tot stap 4: experiment van Sally & Anne (knikker
verstoppen in doos of mand)
- overstap tot stap 3: dit is de overgang van vluchten naar helpen ->
overgang van persoonlijk onbehagen (personal distress) naar
empatische betrokkenheid (empathic concern) = ‘hulpreflex’
2) Fairness: (verdelende rechtsvaardigheid)
→ Filmpje over kapucijnaap, waarin duidelijk is dat ze gelijk behandeld
willen worden, ze krijgen ander eten na hetzelfde trucje te doen en
zijn daar niet oké mee, maar er zijn 6 vormen en niet alle vormen zijn
aanwezig bij deze apen
Prosociaal versus altruïstisch: je bent prosociaal als je niet
onverschillig staat tegenover behoeften van andere, je geeft hen
iets als je er zelf geen nadeel van ondervindt of wanneer het je
niks kost
=> bv je bent aangekomen en past niet in een kledingstuk dat
een vriendin heel graag draagt, je kan dit aan haar geven
(prosociaal)
-> prosociale spel: aap krijgt twee opties, of hij krijgt een
stukje banaan en een andere aap krijgt er ook eentje, bij de
tweede optie krijgt de andere aap geen banaan
VERDER: altruïst wilt zeggen dat het je wel iets kost of dat je
moeite/tijd moet investeren, maar alsnog kies je voor 1/1 ipv 2/0
Nadelige versus voordelige ongelijkheidsaversie
- nadelige: verzet je je tegen een ongelijke verdeling die nadelig
is voor jou maar voordelig voor de andere (zal enkel verdeling 1
3
, Samenvatting 2025-2026
verwerpen)
- voordelige: verzet je je tegen een ongelijke verdeling die
voordelig is voor jou, maar nadelig voor de andere (zal beide
verdelingen verwerpen)
-> ongelijkheidspel: geld wordt verdeeld tussen twee mensen
~verdeling 1: 4/6 of nog ongelijker
~verdeling 2: 6/4 of nog ongelijker
Tweedepersoons- versus derdepersoonsbestraffing => bv je vind
samen met iemand anders een tas met daarin 1 miljoen euro, je
laat de andere kiezen en die geeft je maar 100 euro en neemt de
rest mee, je weigert dit geld en belt de politie zodat niemand geld
krijgt (tweedepersoons) => bv dit kan ook tussen drie personen
plaatsvinden (derdepersoons)
-> ultimatumspel (je bestraft een medespeler die ongelijk
verdeeld)
→ MAAR: ondanks de vele gelijkenissen blijven er enorm veel
verschillen tussen dieren en mensen
3) Andere vermogens: nog vermogens die we al van een lage leeftijd
hebben
→ Onderscheid tussen morele en conventionele normovertredingen (4
jaar)
→ Schuldbesef (4 jaar) en schuldgevoelens (8 jaar) -> happy victimizer-
experiment
Twee meisjes krijgen een norm, ze mogen de appel niet opeten,
een van de meisjes eet van de appel, terwijl het ander meisje de
appel niet eet
-> schuldbesef: het meisje dat de appel at voelt zich het beste
-> schuldgevoelens: ze voelt zich juist slecht omdat ze iets fout
heeft gedaan
→ Morele weerzien => bv John Ditullio, hij heeft een zwarte jongen
vermoord en nog iemand proberen vermoorden, vanuit racistische
ideologie. Hij ziet er totaal anders uit voor de rechter omdat hij meer
kans maakt dan, dit is een voorbeeld van morele weerzien (geen
tatoeages, piercings, gezichtshaar,…)
=> bv je moet een t-shirt aandoen van een verkrachter, ookal is deze
t-shirt perfect proper, weiger je toch om hem aan te doen
Walging is een evolutionair ontwikkelde basisemotie bedoeld om
contact met pathogene stoffen te vermijden
Ouderlijke instructie bepaalt voor wat we walging ervaren
Meeste dieren vermijden pathogene stoffen zonder walging
(baby’s ook tot 3 jaar, daarna ‘activeren’ ouders walging bij hun
kind)
Besmettingsweerzien: bv je vind uitwerpselen vies, maar de wc
ook omdat die daarmee in aanraking komen
Pas vanaf drie jaar is er sprake van walging, daarvoor is dit niet
aanwezig
4
