1
,Inhoudsopgave
Natuuronderwijs........................................................................................................................................
Techniek...................................................................................................................................................
Woordenlijst met betekenis natuur:........................................................................................................
Extra korte samenvatting natuur:.............................................................................................................
Extra korte samenvatting techniek:..........................................................................................................
Vragen oefentoets natuur:.......................................................................................................................
Vragen oefentoets techniek 1:.................................................................................................................
Vragen oefentoets techniek 2:.................................................................................................................
Antwoorden oefentoets natuur:..............................................................................................................
Antwoorden oefentoets techniek 1:.........................................................................................................
Antwoorden oefentoets techniek 2:.........................................................................................................
2
,Natuuronderwijs
Biologische eenheid
Alle organismen bestaan uit cellen. De kleinste organismen, zoals bacteriën en andere eencelligen,
hebben maar één cel. Grotere organismen, waaronder mensen, bestaan uit miljarden cellen. Cellen zijn
zo klein dat ze niet met het blote oog zichtbaar zijn.
Een cel is de kleinste levende eenheid. Cellen kunnen groeien, zich delen en nieuwe cellen vormen.
Hiervoor hebben ze energie uit voedsel nodig. Een cel bevat verschillende onderdelen met elk een eigen
functie:
Organellen: de onderdelen van een cel die specifieke taken uitvoeren. Het aantal en type
organellen verschilt per cel. Eenvoudige cellen, zoals bacteriën, hebben slechts enkele
organellen.
Celmembraan: een dun vlies dat de cel omsluit en de grens vormt tussen binnen- en
buitenkant. Het laat nuttige stoffen door en houdt schadelijke stoffen tegen.
Celplasma (cytoplasma): een stroperige vloeistof waarin de organellen zich bevinden. Het vult
de ruimte tussen celkern en celmembraan.
Celwand: een stevige buitenlaag die voorkomt bij bacteriën, schimmels en planten. Deze geeft
de cel stevigheid. Dierlijke cellen hebben geen celwand.
Celkern: bevat het DNA en daarmee alle erfelijke informatie van het organisme.
Chromosomen: dragers van het DNA. Samen bevatten ze alle genetische informatie van een
organisme.
Genen: onderdelen van het DNA die instructies bevatten voor eigenschappen en processen in
het organisme.
Mitochondriën: zetten voedingsstoffen om in energie die door de cel gebruikt wordt.
Vacuole: een met vocht gevuld opslagblaasje voor nuttige en schadelijke stoffen. Bij
plantencellen is deze vaak groot aanwezig; dierlijke cellen hebben geen vacuole.
Bladgroenkorrels: organellen die alleen in plantencellen voorkomen. Ze zetten zonlicht om in
energie en geven planten hun groene kleur. Dit proces heet fotosynthese en gebruikt water en
koolstofdioxide om voedingsstoffen te maken.
Hieronder een overzicht van wat er in een cel zit: (groen is wel, rood is niet)
Bacterie Dierlijke cel Plantencel
Celwand
Celmembraan
Celplasma
Celkern
Chromosoom
Mitochondrion
Vacuole
Bladgroenkorrels
Opbouw van organismen
Cel → Weefsel → Orgaan → Orgaanstelsel → Organisme
3
, Organen en orgaanstelsels
Een orgaan is een deel van een organisme dat bestaat uit weefsel: groepen gelijksoortige cellen die
samenwerken. Organen hebben één of meerdere functies en werken samen binnen een orgaanstelsel.
Een voorbeeld hiervan is het bloedvatenstelsel, dat bestaat uit het hart, de bloedvaten en het bloed.
Ook planten hebben organen die samenwerken in verschillende orgaanstelsels, zoals het
voortplantings-, transport- en ademhalingsstelsel. Elk stelsel vervult een specifieke taak binnen de
plant.
Indeling van organismen
Organismen verschillen van elkaar in uiterlijk en eigenschappen. Om te bepalen of organismen tot
dezelfde soort behoren, wordt gekeken of zij zich onderling kunnen voortplanten en vruchtbare
nakomelingen kunnen krijgen. Op basis hiervan zijn er naar schatting ongeveer 10 miljoen verschillende
soorten organismen.
Alle organismen hebben enkele kenmerken gemeen: ze nemen voedingsstoffen op, planten zich voort,
streven naar overleving en bestaan uit één of meer cellen.
Door verschillen in eigenschappen te onderzoeken, kunnen organismen verder worden ingedeeld in
groepen. Dit proces noemen we classificeren.
Bacteriën
Bacteriën zijn de kleinste bekende organismen. Ze bestaan uit één cel en hebben een eenvoudige bouw
zonder celkern en andere gespecialiseerde organellen.
Eencelligen
Eencellige organismen bestaan, net als bacteriën, uit één cel, maar zijn complexer opgebouwd doordat
ze wel organellen bevatten. Ze zijn gemiddeld 10 tot 100 keer groter dan bacteriën.
Een voorbeeld is het pantoffeldiertje. Dit organisme beweegt zich voort met behulp van kleine haartjes
op de cel en gebruikt bacteriën als voedselbron voor energie.
Bacterie Eencellige
Klein Groter
Geen celkern Wel organellen
Eenvoudig Complexer
Ezelsbruggetje:
Bacterie = Basic
(Begint met een B en heeft een eenvoudige bouw.)
Schimmels
Schimmels zijn organismen met onder andere een stevige celwand. Ze leven van andere organismen of
van organisch materiaal dat al is afgestorven. Een schimmel bestaat uit een netwerk van
schimmeldraden, het mycelium genoemd, waarvan het grootste deel meestal onder de grond zit. De
paddenstoel is het zichtbare vruchtlichaam van de schimmel.
Gist, dat wordt gebruikt bij de productie van brood en bier, is een voorbeeld van een eencellige
schimmel.
4
,Inhoudsopgave
Natuuronderwijs........................................................................................................................................
Techniek...................................................................................................................................................
Woordenlijst met betekenis natuur:........................................................................................................
Extra korte samenvatting natuur:.............................................................................................................
Extra korte samenvatting techniek:..........................................................................................................
Vragen oefentoets natuur:.......................................................................................................................
Vragen oefentoets techniek 1:.................................................................................................................
Vragen oefentoets techniek 2:.................................................................................................................
Antwoorden oefentoets natuur:..............................................................................................................
Antwoorden oefentoets techniek 1:.........................................................................................................
Antwoorden oefentoets techniek 2:.........................................................................................................
2
,Natuuronderwijs
Biologische eenheid
Alle organismen bestaan uit cellen. De kleinste organismen, zoals bacteriën en andere eencelligen,
hebben maar één cel. Grotere organismen, waaronder mensen, bestaan uit miljarden cellen. Cellen zijn
zo klein dat ze niet met het blote oog zichtbaar zijn.
Een cel is de kleinste levende eenheid. Cellen kunnen groeien, zich delen en nieuwe cellen vormen.
Hiervoor hebben ze energie uit voedsel nodig. Een cel bevat verschillende onderdelen met elk een eigen
functie:
Organellen: de onderdelen van een cel die specifieke taken uitvoeren. Het aantal en type
organellen verschilt per cel. Eenvoudige cellen, zoals bacteriën, hebben slechts enkele
organellen.
Celmembraan: een dun vlies dat de cel omsluit en de grens vormt tussen binnen- en
buitenkant. Het laat nuttige stoffen door en houdt schadelijke stoffen tegen.
Celplasma (cytoplasma): een stroperige vloeistof waarin de organellen zich bevinden. Het vult
de ruimte tussen celkern en celmembraan.
Celwand: een stevige buitenlaag die voorkomt bij bacteriën, schimmels en planten. Deze geeft
de cel stevigheid. Dierlijke cellen hebben geen celwand.
Celkern: bevat het DNA en daarmee alle erfelijke informatie van het organisme.
Chromosomen: dragers van het DNA. Samen bevatten ze alle genetische informatie van een
organisme.
Genen: onderdelen van het DNA die instructies bevatten voor eigenschappen en processen in
het organisme.
Mitochondriën: zetten voedingsstoffen om in energie die door de cel gebruikt wordt.
Vacuole: een met vocht gevuld opslagblaasje voor nuttige en schadelijke stoffen. Bij
plantencellen is deze vaak groot aanwezig; dierlijke cellen hebben geen vacuole.
Bladgroenkorrels: organellen die alleen in plantencellen voorkomen. Ze zetten zonlicht om in
energie en geven planten hun groene kleur. Dit proces heet fotosynthese en gebruikt water en
koolstofdioxide om voedingsstoffen te maken.
Hieronder een overzicht van wat er in een cel zit: (groen is wel, rood is niet)
Bacterie Dierlijke cel Plantencel
Celwand
Celmembraan
Celplasma
Celkern
Chromosoom
Mitochondrion
Vacuole
Bladgroenkorrels
Opbouw van organismen
Cel → Weefsel → Orgaan → Orgaanstelsel → Organisme
3
, Organen en orgaanstelsels
Een orgaan is een deel van een organisme dat bestaat uit weefsel: groepen gelijksoortige cellen die
samenwerken. Organen hebben één of meerdere functies en werken samen binnen een orgaanstelsel.
Een voorbeeld hiervan is het bloedvatenstelsel, dat bestaat uit het hart, de bloedvaten en het bloed.
Ook planten hebben organen die samenwerken in verschillende orgaanstelsels, zoals het
voortplantings-, transport- en ademhalingsstelsel. Elk stelsel vervult een specifieke taak binnen de
plant.
Indeling van organismen
Organismen verschillen van elkaar in uiterlijk en eigenschappen. Om te bepalen of organismen tot
dezelfde soort behoren, wordt gekeken of zij zich onderling kunnen voortplanten en vruchtbare
nakomelingen kunnen krijgen. Op basis hiervan zijn er naar schatting ongeveer 10 miljoen verschillende
soorten organismen.
Alle organismen hebben enkele kenmerken gemeen: ze nemen voedingsstoffen op, planten zich voort,
streven naar overleving en bestaan uit één of meer cellen.
Door verschillen in eigenschappen te onderzoeken, kunnen organismen verder worden ingedeeld in
groepen. Dit proces noemen we classificeren.
Bacteriën
Bacteriën zijn de kleinste bekende organismen. Ze bestaan uit één cel en hebben een eenvoudige bouw
zonder celkern en andere gespecialiseerde organellen.
Eencelligen
Eencellige organismen bestaan, net als bacteriën, uit één cel, maar zijn complexer opgebouwd doordat
ze wel organellen bevatten. Ze zijn gemiddeld 10 tot 100 keer groter dan bacteriën.
Een voorbeeld is het pantoffeldiertje. Dit organisme beweegt zich voort met behulp van kleine haartjes
op de cel en gebruikt bacteriën als voedselbron voor energie.
Bacterie Eencellige
Klein Groter
Geen celkern Wel organellen
Eenvoudig Complexer
Ezelsbruggetje:
Bacterie = Basic
(Begint met een B en heeft een eenvoudige bouw.)
Schimmels
Schimmels zijn organismen met onder andere een stevige celwand. Ze leven van andere organismen of
van organisch materiaal dat al is afgestorven. Een schimmel bestaat uit een netwerk van
schimmeldraden, het mycelium genoemd, waarvan het grootste deel meestal onder de grond zit. De
paddenstoel is het zichtbare vruchtlichaam van de schimmel.
Gist, dat wordt gebruikt bij de productie van brood en bier, is een voorbeeld van een eencellige
schimmel.
4
