Inleiding orthopedagogiek
Handboek orthopedagogische hulpverlening !
!
H3 - Kinderen en jongeren met psychosociale problemen!
!
Psychosociale problemen: kinderen groeien op in problematische opvoedingssituaties(zoals
mishandeling en verwaarlozing). Zonder hulp van buitenaf is het niet mogelijk om te veranderen. !
!
Kindermishandeling: er doen zich ernstige problemen voor in de relatie tussen ouder/opvoeder en
kind. !
- Historische verschillen: in 1968 vond 94% het normaal om te slaan, in 1994 ’slechts’ 68%. Bij
seksueel misbruik werden kinderen vroeger minder snel geloofd.!
- Culturele verschillen: in steeds meer landen is slaan van je kind bij de wet verboden. !
!
Vormen van kindermishandeling (in praktijk vaak combinatie van vormen): !
1. Fysieke mishandeling: bewust toebrengen van lichamelijk letsel!
1. Wiplash shaken infant-syndroom: baby loopt hersenbeschadigingen op door hardnekkig
door elkaar schudden!
2. Münchausen syndrome by proxy: zeggen dat het kind allerlei klachten heeft (en daar dus
ook behandeld voor wordt), zonder dat deze klachten echt aanwezig zijn. !
!
2. Verwaarlozing: verzorger slaagt niet in het voldoen van basisnoden van het kind!
1. Fysieke verwaarlozing: essentiële levensvoorwaarden worden het kind ontzegd (voeding,
hygiene, huisvesting, kleding etc.)!
2. non-organic failure to thrive: niet-organische groeistoornis (zwaar ondergewicht)!
3. medische verwaarlozing: lichamelijke of geestelijke gezondheid verwaarlozen!
4. emotionele/affectieve verwaarlozing: veronachtzamen of negeren van kind !
5. Morele verwaarlozing: kind leert niet integreren in maatschappij!
6. Pedagogische verwaarlozing: gebrek aan toezicht ouders, gebrek aan structuur en regels,
ontzeggen van mogelijkheden tot onderwijs en cognitieve ontwikkeling !
!
3. Seksueel misbruik: betrekken van een kind in seksuele activiteiten, een poging doen daartoe,
ermee dreigen, beangstigende toespelingen maken ten behoeven van behoeften pleger, tegen
zin van kind in. Het kind kan zich er niet aan onttrekken als gevolg van lichamelijk of rationeel
overwicht, emotionele druk, dwang of geweld!
1. Direct fysiek: kussen, strelen, masturbatie, penetratie etc.!
2. Indirect: porno laten kijken, exhibitionisme, verbale intimidatie etc.!
!
4. Emotionele mishandeling: vijandig of onverschillig ouderlijk gedrag,ten nadele van
zelfwaardering kind. Staat gezonde ontwikkeling in de weg. !
1. vb: schelden, snauwen, opsluiten, ten onrechte opsluiten, ontzeggen omgang vrienden,
negeren van prestaties etc. !
!
Mishandeling en verwaarlozing vaak bij kinderen tussen de 0 en 6 jaar oud!
Seksueel misbruik en emotionele mishandeling vaak bij oudere kinderen!
!
Het vaststellen van het aantal mishandelde kinderen is erg lastig omdat:!
1. De definitie die gebruikt wordt wisselend kan zijn!
2. Sommige vormen lastiger te onderzoeken zijn!
3. De methode; meldingen, interviews, medisch onderzoek!
4. De onderzochte groep !
5. Tijdstip van bevraging: tijdens misbruik of vele jaren later vragen!
!
Schattingen lopen erg uiteen: van 1% tot 20% !
!
!
!
1
, Inleiding orthopedagogiek
Gevolgen mishandeling:!
1. Kortetermijngevolgen!
1. Lichamelijk aard: breuken, subdurale hematomen (bloedingen tussen hersenen en
hersenvliezen), blauwe plekken, kneuzingen en brandwonden !
2. Ontstaan van groeiproblemen!
3. Seksueel misbruik: vaginale of anale bloedingen, jeuk, infecties of zwellingen. Ook
tienerzwangerschappen en soa’s !
4. Psychosociale gevolgen: !
1. Fysieke mishandeling: agressief gedrag, negatief zelfbeeld, weinig vertrouwen en
voelen zich schulden. Depressief en leerproblemen !
2. Verwaarloosde kinderen: negatief zelfbeeld, lage zelfwaardering, leerproblemen,
ontwikkelingsachterstand en gezondheidsproblemen!
3. Seksueel misbruikte kinderen: zindelijkheidsproblemen, buikpijn, emotionele problemen
(slapeloosheid, angst etc). Soms excessief acting-outgedrag: frequente masturbatie,
seksueel geweld tegenover leeftijdsgenoten. Andere juist heel teruggetrokken (niet uit
willen kleden bij gym)!
4. Emotioneel mishandelde kinderen: laag zelfwaarde gevoel, gebrek aan zelfvertrouwen
en minderwaardigheidsgevoelens!
2. langetermijngevolgen!
1. Gedrag kan uiteindelijk uitmonden in psychiatrische stoornissen. !
2. Ernstig antisociaal of crimineel gedrag, ernstig depressief, verslaving, suïcidaal of
automutilatief gedrag. !
3. Moeite houden met aangaan van menselijke relaties !
4. ongeveer 30% gaat zelf ook mishandelen !
5. Gehechtheidsband met 1 of meer volwassenen tijdens de mishandeling, kan gevolgen
verzachten !
!
Waardoor kan er meer mishandeling ontstaan:!
1. culturele mechanismen: legitimeren van bepaalde opvoedingsstijlen of rituele praktijken!
2. sociaal-politieke mechanismen: chronisch gebrek aan aandacht sociale thema’s (geweld
vrouwen/kinderen) of voor bepaalde groepen (armen, vluchtelingen)!
3. biologische mechanismen: levensomstandigheden (hygiene en huisvesting), genetische
factoren (opvliegend karakter) of ’moeilijke’ kinderen !
4. psychologische mechanismen: wanneer ouder zelf is mishandeld !
!
Verklaringen over het ontstaan van kindermishandeling: ruim 30 modellen, in 6 categorieën: !
1. Vroege éénfactormodellen!
1. ouder had psychiatrische stoornis of het klassensysteem was een probleem !
2. Vroege multifacotoriële modellen!
1. kindermishandeling is een gevolg van problemen op diverse domeinen (oa model van
Belsky) !
3. Biologische modellen!
1. ouderschap viel tegen!
2. opvattingen over straf en opvoedingsstijl !
4. Leertheoretische modellen!
1. opvoedingscompetentiemodel !
2. vanuit studies over emotiologie van mishandeling !
5. Sociale/culturele modellen!
6. Interactionele modellen!
!
Preventie kindermishandeling!
1. Primair: iedereen er bewust van maken !
2. Secundair: hulpaanbod voor risicogezinnen (dmv screeningsprocedures)!
1. Valse positieven: lijkt risicogezin, is niet zo!
2. Valse negatieven: risicogezinnen als niet-risicogezinnen bestempelen !
2
, Inleiding orthopedagogiek
3. VB: Child Abuse Potential Inventory en Screening van Problematische Opvoedingssituaties
met Risico op Kindermishandeling !
3. Tertiair: interventie na mishandeling !
!
H4 - Kinderen en jongeren met een verstandelijke beperking!
!
Wat is een verstandelijke beperking:!
1. Biomedische benadering: bepaalde lichamelijke structuur of functie is afwezig of afwijkend !
2. Functionele benadering: beperkingen zijn gevolg van stoornis !
3. Omgevingsbenadering: functioneren afhankelijk van verwachtingspatroon omgeving !
4. mensenrechtenbenadering of sociaal-politieke benadering: mensen worden gehandicapt
gemaakt, omdat ze niet gelijkwaardig participeren in de samenleving !
!
’Een verstandelijke handicap verwijst naar functioneringsproblemen die worden gekenmerkt door
significante beperkingen in zowel het intellectuele functioneren als in het adaptieve gedrag zoals
dat tot uitdrukking komt in conceptuele, sociale en praktische vaardigheden. De
funtioneringsproblemen ontstaan voor de leeftijd van 18 jaar.’ !
1. Conceptuele vaardigheden: taal, lezen, schrijven, geldbegrip, zelfbepaling!
2. Sociale vaardigheden: interpersoonlijk contact, verantwoordelijkheidsbesef, aan regels en
wetten houden!
3. Praktische vaardigheden: activiteiten van het dagelijks leven, oa eten, aankleden etc. !
!
Vaak gesproken van een ontwikkelingsstoornis, daar vallen ook autisme, leer en andere
ontwikkelingsstoornissen onder !
!
Niet precies duidelijk hoeveel mensen een verstandelijke beperking hebben, uiteenlopende
percentages van 0,5% tot 3%!
1. Lichte verstandelijke beperking: 85%!
2. Matige verstandelijke beperking: 10%!
3. Ernstige verstandelijke beperking: 3%!
4. Diepe verstandelijke beperking: 2%!
!
Oorzaken verstandelijke beperking:!
1. Voor de geboorte: afwijking in chromosomen of genetische afwijking in DNA !
1. syndroom van Down en fragiele X-syndroom !
2. Degenaratief: ernst van beperking neemt toe (vb rettsyndroom) !
3. Ook kan alcohol of drugsgebruik tijdens zwangerschap een rol spelen!
4. Ook armoede, ondervoeding en huiselijk geweld, stralingen en onvoldoende toegang tot
prenatale zorg tijdens de zwangerschap zijn boosdoeners!
2. Tijdens de geboorte !
1. te vroeg geboren, zuurstoftekort, hersenbloedingen, infecties etc. !
3. Vroege kinderjaren!
1. ernstige infecties: zoals hersenvliesontsteking!
2. vormen van epilepsie !
!
Preventiestrategieën:!
1. Primaire preventie: !
1. genetisch advies, screening tijdens zwangerschap!
2. voorlichtingscampganes !
2. Secundaire preventie:!
1. vroegtijdig onderkennen, mogelijkheid tot herstellen !
2. vb: screening op fenylketonurie, gevolgd door een specifiek dieet !
3. Tertiaire preventie:!
1. negatieve effecten verminderen en bijkomende problemen voorkomen !
!
!
3
Handboek orthopedagogische hulpverlening !
!
H3 - Kinderen en jongeren met psychosociale problemen!
!
Psychosociale problemen: kinderen groeien op in problematische opvoedingssituaties(zoals
mishandeling en verwaarlozing). Zonder hulp van buitenaf is het niet mogelijk om te veranderen. !
!
Kindermishandeling: er doen zich ernstige problemen voor in de relatie tussen ouder/opvoeder en
kind. !
- Historische verschillen: in 1968 vond 94% het normaal om te slaan, in 1994 ’slechts’ 68%. Bij
seksueel misbruik werden kinderen vroeger minder snel geloofd.!
- Culturele verschillen: in steeds meer landen is slaan van je kind bij de wet verboden. !
!
Vormen van kindermishandeling (in praktijk vaak combinatie van vormen): !
1. Fysieke mishandeling: bewust toebrengen van lichamelijk letsel!
1. Wiplash shaken infant-syndroom: baby loopt hersenbeschadigingen op door hardnekkig
door elkaar schudden!
2. Münchausen syndrome by proxy: zeggen dat het kind allerlei klachten heeft (en daar dus
ook behandeld voor wordt), zonder dat deze klachten echt aanwezig zijn. !
!
2. Verwaarlozing: verzorger slaagt niet in het voldoen van basisnoden van het kind!
1. Fysieke verwaarlozing: essentiële levensvoorwaarden worden het kind ontzegd (voeding,
hygiene, huisvesting, kleding etc.)!
2. non-organic failure to thrive: niet-organische groeistoornis (zwaar ondergewicht)!
3. medische verwaarlozing: lichamelijke of geestelijke gezondheid verwaarlozen!
4. emotionele/affectieve verwaarlozing: veronachtzamen of negeren van kind !
5. Morele verwaarlozing: kind leert niet integreren in maatschappij!
6. Pedagogische verwaarlozing: gebrek aan toezicht ouders, gebrek aan structuur en regels,
ontzeggen van mogelijkheden tot onderwijs en cognitieve ontwikkeling !
!
3. Seksueel misbruik: betrekken van een kind in seksuele activiteiten, een poging doen daartoe,
ermee dreigen, beangstigende toespelingen maken ten behoeven van behoeften pleger, tegen
zin van kind in. Het kind kan zich er niet aan onttrekken als gevolg van lichamelijk of rationeel
overwicht, emotionele druk, dwang of geweld!
1. Direct fysiek: kussen, strelen, masturbatie, penetratie etc.!
2. Indirect: porno laten kijken, exhibitionisme, verbale intimidatie etc.!
!
4. Emotionele mishandeling: vijandig of onverschillig ouderlijk gedrag,ten nadele van
zelfwaardering kind. Staat gezonde ontwikkeling in de weg. !
1. vb: schelden, snauwen, opsluiten, ten onrechte opsluiten, ontzeggen omgang vrienden,
negeren van prestaties etc. !
!
Mishandeling en verwaarlozing vaak bij kinderen tussen de 0 en 6 jaar oud!
Seksueel misbruik en emotionele mishandeling vaak bij oudere kinderen!
!
Het vaststellen van het aantal mishandelde kinderen is erg lastig omdat:!
1. De definitie die gebruikt wordt wisselend kan zijn!
2. Sommige vormen lastiger te onderzoeken zijn!
3. De methode; meldingen, interviews, medisch onderzoek!
4. De onderzochte groep !
5. Tijdstip van bevraging: tijdens misbruik of vele jaren later vragen!
!
Schattingen lopen erg uiteen: van 1% tot 20% !
!
!
!
1
, Inleiding orthopedagogiek
Gevolgen mishandeling:!
1. Kortetermijngevolgen!
1. Lichamelijk aard: breuken, subdurale hematomen (bloedingen tussen hersenen en
hersenvliezen), blauwe plekken, kneuzingen en brandwonden !
2. Ontstaan van groeiproblemen!
3. Seksueel misbruik: vaginale of anale bloedingen, jeuk, infecties of zwellingen. Ook
tienerzwangerschappen en soa’s !
4. Psychosociale gevolgen: !
1. Fysieke mishandeling: agressief gedrag, negatief zelfbeeld, weinig vertrouwen en
voelen zich schulden. Depressief en leerproblemen !
2. Verwaarloosde kinderen: negatief zelfbeeld, lage zelfwaardering, leerproblemen,
ontwikkelingsachterstand en gezondheidsproblemen!
3. Seksueel misbruikte kinderen: zindelijkheidsproblemen, buikpijn, emotionele problemen
(slapeloosheid, angst etc). Soms excessief acting-outgedrag: frequente masturbatie,
seksueel geweld tegenover leeftijdsgenoten. Andere juist heel teruggetrokken (niet uit
willen kleden bij gym)!
4. Emotioneel mishandelde kinderen: laag zelfwaarde gevoel, gebrek aan zelfvertrouwen
en minderwaardigheidsgevoelens!
2. langetermijngevolgen!
1. Gedrag kan uiteindelijk uitmonden in psychiatrische stoornissen. !
2. Ernstig antisociaal of crimineel gedrag, ernstig depressief, verslaving, suïcidaal of
automutilatief gedrag. !
3. Moeite houden met aangaan van menselijke relaties !
4. ongeveer 30% gaat zelf ook mishandelen !
5. Gehechtheidsband met 1 of meer volwassenen tijdens de mishandeling, kan gevolgen
verzachten !
!
Waardoor kan er meer mishandeling ontstaan:!
1. culturele mechanismen: legitimeren van bepaalde opvoedingsstijlen of rituele praktijken!
2. sociaal-politieke mechanismen: chronisch gebrek aan aandacht sociale thema’s (geweld
vrouwen/kinderen) of voor bepaalde groepen (armen, vluchtelingen)!
3. biologische mechanismen: levensomstandigheden (hygiene en huisvesting), genetische
factoren (opvliegend karakter) of ’moeilijke’ kinderen !
4. psychologische mechanismen: wanneer ouder zelf is mishandeld !
!
Verklaringen over het ontstaan van kindermishandeling: ruim 30 modellen, in 6 categorieën: !
1. Vroege éénfactormodellen!
1. ouder had psychiatrische stoornis of het klassensysteem was een probleem !
2. Vroege multifacotoriële modellen!
1. kindermishandeling is een gevolg van problemen op diverse domeinen (oa model van
Belsky) !
3. Biologische modellen!
1. ouderschap viel tegen!
2. opvattingen over straf en opvoedingsstijl !
4. Leertheoretische modellen!
1. opvoedingscompetentiemodel !
2. vanuit studies over emotiologie van mishandeling !
5. Sociale/culturele modellen!
6. Interactionele modellen!
!
Preventie kindermishandeling!
1. Primair: iedereen er bewust van maken !
2. Secundair: hulpaanbod voor risicogezinnen (dmv screeningsprocedures)!
1. Valse positieven: lijkt risicogezin, is niet zo!
2. Valse negatieven: risicogezinnen als niet-risicogezinnen bestempelen !
2
, Inleiding orthopedagogiek
3. VB: Child Abuse Potential Inventory en Screening van Problematische Opvoedingssituaties
met Risico op Kindermishandeling !
3. Tertiair: interventie na mishandeling !
!
H4 - Kinderen en jongeren met een verstandelijke beperking!
!
Wat is een verstandelijke beperking:!
1. Biomedische benadering: bepaalde lichamelijke structuur of functie is afwezig of afwijkend !
2. Functionele benadering: beperkingen zijn gevolg van stoornis !
3. Omgevingsbenadering: functioneren afhankelijk van verwachtingspatroon omgeving !
4. mensenrechtenbenadering of sociaal-politieke benadering: mensen worden gehandicapt
gemaakt, omdat ze niet gelijkwaardig participeren in de samenleving !
!
’Een verstandelijke handicap verwijst naar functioneringsproblemen die worden gekenmerkt door
significante beperkingen in zowel het intellectuele functioneren als in het adaptieve gedrag zoals
dat tot uitdrukking komt in conceptuele, sociale en praktische vaardigheden. De
funtioneringsproblemen ontstaan voor de leeftijd van 18 jaar.’ !
1. Conceptuele vaardigheden: taal, lezen, schrijven, geldbegrip, zelfbepaling!
2. Sociale vaardigheden: interpersoonlijk contact, verantwoordelijkheidsbesef, aan regels en
wetten houden!
3. Praktische vaardigheden: activiteiten van het dagelijks leven, oa eten, aankleden etc. !
!
Vaak gesproken van een ontwikkelingsstoornis, daar vallen ook autisme, leer en andere
ontwikkelingsstoornissen onder !
!
Niet precies duidelijk hoeveel mensen een verstandelijke beperking hebben, uiteenlopende
percentages van 0,5% tot 3%!
1. Lichte verstandelijke beperking: 85%!
2. Matige verstandelijke beperking: 10%!
3. Ernstige verstandelijke beperking: 3%!
4. Diepe verstandelijke beperking: 2%!
!
Oorzaken verstandelijke beperking:!
1. Voor de geboorte: afwijking in chromosomen of genetische afwijking in DNA !
1. syndroom van Down en fragiele X-syndroom !
2. Degenaratief: ernst van beperking neemt toe (vb rettsyndroom) !
3. Ook kan alcohol of drugsgebruik tijdens zwangerschap een rol spelen!
4. Ook armoede, ondervoeding en huiselijk geweld, stralingen en onvoldoende toegang tot
prenatale zorg tijdens de zwangerschap zijn boosdoeners!
2. Tijdens de geboorte !
1. te vroeg geboren, zuurstoftekort, hersenbloedingen, infecties etc. !
3. Vroege kinderjaren!
1. ernstige infecties: zoals hersenvliesontsteking!
2. vormen van epilepsie !
!
Preventiestrategieën:!
1. Primaire preventie: !
1. genetisch advies, screening tijdens zwangerschap!
2. voorlichtingscampganes !
2. Secundaire preventie:!
1. vroegtijdig onderkennen, mogelijkheid tot herstellen !
2. vb: screening op fenylketonurie, gevolgd door een specifiek dieet !
3. Tertiaire preventie:!
1. negatieve effecten verminderen en bijkomende problemen voorkomen !
!
!
3
