1
, 2026
Klinische psychologie
1a: theoretische
benaderingen en
persoonlijkheid
OPEN UNIVERSITEIT
WINGERDEN, REBECCA VAN
2
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Klinische psychologie en abnormaal gedrag......................................................................6
1.1.1 Afbakening binnen de psychologie........................................................................................6
1.1.2 Focus op afwijkend gedrag.....................................................................................................6
1.2.1 Definitie van psychische stoornissen......................................................................................8
1.3 Normaal en abnormaal: waar ligt de grens?.................................................................................8
Hoofdstuk 7: Trait theories of personality..............................................................................................9
2.1.1 Wat is een persoonlijkheidstrek?...........................................................................................9
2.1.2 Wat zijn de functies van persoonlijkheidstrekken?................................................................9
2.1.3 Wat zijn de verschillen tussen de benadering van Allport en die van Eysenck en Cattell?.....9
2.1.4 Welke voordelen en nadelen kleven aan beide benaderingen?...........................................10
Hoofdstuk 3: Moderne kijk op persoonlijkheid (de Raad).....................................................................13
3.1 Jezelf beschrijven........................................................................................................................13
3.2 De lexicale hypothese.................................................................................................................13
3.3 Taxonomieën..............................................................................................................................14
3.4 Cultuurverschillen in persoonlijkheid..........................................................................................15
3.4.1 Culturele variaties binnen de Big-Five..................................................................................15
3.5 Hiërarchie van structuren...........................................................................................................17
3.5.1 Eysencks PEN-model............................................................................................................18
3.5.2 Gray’s biopsychologische persoonlijkheidstheorie...............................................................20
Hoofdstuk 9: Het Vijf-Factorenmodel (FFM) van persoonlijkheid: consensus en controverse..............21
9.1 Wat is het Five-Factor Model (FFM)?......................................................................................21
9.2 Historische ontwikkeling.........................................................................................................22
9.3 Meetmethoden.......................................................................................................................22
9.4 Crosscultureel bewijs..............................................................................................................23
9.5 Biologische basis.....................................................................................................................23
9.6 Verschillende effecten van factoren........................................................................................23
9.7 Kritiek op het FFM...................................................................................................................24
9.8 Hogere-orde factoren.............................................................................................................24
9.9 Cultuur en FFM.......................................................................................................................25
Hoofdstuk 11: Temperament en hersennetwerken van aandacht........................................................25
11.1 Inleiding................................................................................................................................25
11.2 Historische ontwikkeling.......................................................................................................26
11.3 Conceptuele definities..........................................................................................................26
11.4 Het moderne model van temperament................................................................................27
3
, 11.5 Ontwikkeling van temperament............................................................................................28
11.6 Meetmethoden.....................................................................................................................28
11.7 Temperament en aandacht...................................................................................................29
11.8 Genetica, epigenetica en omgeving......................................................................................31
Hoofdstuk 2: Neurobiologische benadering va psychopathologie........................................................37
2.1 Historische ontwikkeling & kernvisie neurobiologie...................................................................37
2.2 Neurobiologische mechanismen van psychopathologie.............................................................38
2.2.1 Beeldvormend onderzoek....................................................................................................39
2.2 Hersenen.................................................................................................................................40
2.2.3 Neurotransmitters................................................................................................................41
2.2.4 Hormonen............................................................................................................................42
2.2.5 Neurotransmitters en hormonen.........................................................................................43
2.3 Behandeling................................................................................................................................44
Hoofdstuk 3: Leertheoretische benadering van psychopathologie.......................................................45
3.1 Een historische schets.................................................................................................................45
3.2 Kernconcepten en theorieën van leren...................................................................................46
3.3 Vormen van conditionering.....................................................................................................47
3.4 Hoe helpt therapie bij gedragsverandering?...........................................................................49
3.5 Terugval...................................................................................................................................50
3.6 Moderne visie op therapie......................................................................................................50
Hoofdstuk 4: Cognitieve benadering van psychopathologie.................................................................51
4.1 Hoe verklaart de cognitieve benadering psychopathologie?......................................................51
4.2 Hoe houden schema's psychische stoornissen in stand?............................................................53
4.3 Hoe verklaart dit specifieke psychische stoornissen en wat betekent dit voor behandeling?.....55
4.4 Implicaties voor behandeling......................................................................................................55
4.5 Tot besluit...................................................................................................................................56
Hoofdstuk 5 Psychodynamische benadering van psychopathologie.....................................................57
5.1 Een historische schets.................................................................................................................57
5.2 Ontwikkelingspsychologische visie..........................................................................................58
5.2.1 Methode en therapeutische technieken..............................................................................58
5.2.2 Reacties en vernieuwingen..................................................................................................58
5.3 Psychoanalyse in Nederland.......................................................................................................58
5.3.1 Huidige Nederlandse stromingen........................................................................................58
5.3.2 Huidige status in wetenschap en GGZ..................................................................................58
5.4 Carl Rogers en de cliëntgerichte benadering..............................................................................59
5.4.1 De rol van waardering in de ontwikkeling van het zelf.........................................................59
4
, 5.4.2 Congruentie, incongruentie en psychische gezondheid.......................................................60
5.4.3 Cliëntgerichte therapie als gevolg van Rogers' mensbeeld..................................................60
5.5 Abraham Maslow en de behoeftepiramide................................................................................61
Hoofdstuk 6: Humanistische benadering van psychopathologie..........................................................62
6.1 Een historische schets.................................................................................................................62
6.2 De humanistische benadering nader beschouwd.......................................................................63
6.3 Humanistische visie op psychopathologie..............................................................................64
Hoofdstuk 7: Systeembenadering van psychopathologie.....................................................................67
7.1 Een historische schets.................................................................................................................67
7.2 De systeembenadering nader beschouwd..................................................................................67
7.2.1 Triades (driehoeksrelaties)...................................................................................................68
7.2.2 Gezinsrelaties.......................................................................................................................68
7.2.3 Communicatie (Watzlawick)................................................................................................69
7.4 De systeembenadering in relatie tot psychopathologie..........................................................70
Hoofdstuk 8 Wetenschap en praktijk....................................................................................................73
8.1 Het achterhalen van de waarheid...............................................................................................73
8.1.1 Waarneming........................................................................................................................73
8.1.2 Theorie.................................................................................................................................74
8.1.3 Consensus en dogmatiek.....................................................................................................74
8.1.4 Waarheid en waarde............................................................................................................75
8.2 Spiegelen aan de natuurwetenschappen...................................................................................75
Hoofdstuk 9 Classificatie.......................................................................................................................83
9.2 Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder (DSM-5-TR).............................................85
9.2.1 Geschiedenis + structuur DSM.............................................................................................85
9.2.2 Belangrijk systeemkenmerken DSM-5-TR............................................................................85
9.2.3 De Hoofdcategorieën van de DSM-5-TR...............................................................................86
9.3 International classification of diseases (ICD)...............................................................................88
Interview Trudy Dehue.................................................................................................................91
Hoofdstuk 10 Klinische psychodiagnostiek...........................................................................................92
10.1 Het psychodiagnostisch proces.................................................................................................92
10.2 Kenmerken waarop psychodiagnostische methoden verschillen..............................................92
10.3 Kwaliteitseisen van psychodiagnostiek.....................................................................................93
10.4 Methoden van informatieverzameling......................................................................................93
10.5 Overzicht van de belangrijkste psychodiagnostische instrumenten..........................................94
10.6 Interpreteren, rapporteren en ethiek.......................................................................................95
5
,Thema 1: Wat is klinische psychologie?
Hoofdstuk 1: Klinische psychologie en abnormaal gedrag
Hoofdstuk 1 uit Van der Molen, H. T., Dehue, F., Thewissen, V., Gunther, N., & Van Hooren, S.
(Red.). Klinische psychologie: Theorieën en psychopathologie (4e druk). (deel 1 en deel 2). Noordhoff.
Klinische psychologie houdt zich bezig met het ontstaan, de diagnostiek en de behandeling van
psychische stoornissen. Onder de grote paraplu van klinische praktijken vallen: diagnose, classificatie,
behandeling, preventie en onderzoek.
1.1.1 Afbakening binnen de psychologie
Volgens Duijker (1959) bestaat de psychologie uit:
Vijf basisdisiplines Toepassingsgerichte disciplines
1. Functieleer (cognitieve psychologie) 1. Klinische en gezondheidspsychologie
2. Ontwikkelingspsychologie 2. Arbeids- en organisatiepsychologie
3. Sociale psychologie (gedragsleer) 3. Onderwijspsychologie
4. Persoonlijkheidspsychologie
5. Methodenleer
1.1.2 Focus op afwijkend gedrag
Klinische psychologie concentreert zich op gedrag dat afwijkt van de norm en problemen
veroorzaakt door het individue of zijn omgeving.
Positieve afwijkingen (zoals hoogbegaafdheid) vallen buiten dit terrein, tenzij ze leiden tot
problemen zoals sociaal isolement.
1.1.2.1 Domeinen va afwijking
Individueel functioneren Sociaal functioneren
Voorbeelden: excessief drinken, Voorbeelden: overbezorgd ouderschap,
dwanggedachten, extreme angsten partnergeweld, sociale terugtrekking bij
Deze gedragingen, gedachten en studenten.
gevoelens beïnvloeden elkaar vaak Afwijkingen in sociale relaties
wederzijds beïnvloeden ook het individuele
psychisch functioneren.
De beoordeling van abnormaal gedrag is contextafhankelijk en kan per professional verschillen.
6
,Seligman et al. (2001) onderscheiden 7 factoren voor het beoordelen van abnormaal gedrag
1. Persoonlijk lijden: veel psychische stoornissen gaan gepaald met innerlijk leed (o.a.
depressie). Niet voldoende voor psychopathologie omdat ook normale gebeurtenissen
(zoals verlies) kunnen leiden tot lijden. Het is niet noodzakelijk omdat iemand met een
waanstoornis zich daar ook prettig door kan voelen.
2. (Dis)functionaliteit van gedrag: gedrag dat het beroepsmatig en relationeel functioneren
van het individu zelf belemmert, maar ook het functioneren van anderen (huis niet
verlaten vanwege angst, schreeuwen in de nacht). Let op! Niet elk normafwijkend gedrag
is een psychische stoornis (inbraak = crimineel, niet gelijk ziek)
3. Irrationeel en onbegrijpelijk gedrag: gedrag dat voor buitenstaanders geen logische
betekenis heeft. Denk aan boulimia of psychotisch denken.
4. Onvoorspelbaarheid en controleverlies: wanneer gedrag plots en onverklaarbaar
verandert. Context bepaalt beoordeling. Geen voldoende redenen om een psychische
stoornis te veronderstellen.
a. Situaties waarin de sociale regels die gewoonlijk het gedrag van een persoon
sturen plotseling niet meer werkzaam zijn; ontremd gedrag zoals een rustige man
die ineens agressief wordt.
b. Als men de aanleiding van het gedrag van het individu niet kent en op dat
moment niet kan achterhalen; vrouw die schreeuwend in de kou door de stad
rent.
5. Opvallend en onconventioneel gedrag: gedrag dat sterk afwijkt van het gangbare gedrag
en sociaal onwenselijk is. Zeldzaam gedrag ≠ probleemgedrag, tenzij het ook sociaal
ongewenst is.
6. Gedrag dat gevoelens van ongemak oproept: schending van impliciete sociale regels kan
ongemakkelijk aanvoelen en leiden tot een oordeel van abnormaliteit.
a. Observer discomfort: gevoel van ongemaak bij de observeerder.
b. Restregels (Schoff): men wordt zich er vaak pas van bewust als iemand ze
overschrijft.
i. Ongewone blikrichting tijdens gesprek
ii. Ruziënd stel in openbaar
iii. Loslopende pitbull roept onveiligheid op
7. Morele normen overtredend gedrag: ofwel gedrag dat in mindere mate overeenkomt
met ideeën over optimaal functioneren. Normatieve opvattingen bepalen in hoeverre
gedrag als abnormaal wordt gezien.
Niet alle factoren hoeven aanwezig te zijn, maar minimaal één is vereist om van abnormaliteit te
spreken. Hoe meer factoren aanwezig zijn, hoe groter de kans dat gedrag als pathologisch wordt
beoordeeld.
7
, 1.2.1 Definitie van psychische stoornissen
Psychische stoornis = een syndroom met cognitieve, Geen stoornis bij:
affectieve of conatieve symptomen; die wijzen op een Verwachte reacties op verlies zoals rouw
disfunctie psychologische, biologische of Cultureel afwijkend gedrag
ontwikkelingsprocessen. Dit gaat vaak gepaard met Sociaal deviant gedrag (bvb op politiek, religieus of seksueel
significante lijdensdruk of beperkingen in het gebied) zijn geen psychische stoornissen, tenzij de deviantie
functioneren op sociaal of beroepsmatig gebied of bij of het conflict het gevolg is van disfunctioneren van de
andere belangrijke bezigheden. persoon in kwestie.
1.3 Normaal en abnormaal: waar ligt de grens?
Aspect Statistisch model Medisch / ziektemodel Leer- / onderwijsmodel
Uitgangspunt Menselijke eigenschappen zijn Psychische stoornissen zijn ziekten Psychische problemen ontstaan door
normaal verdeeld in de met somatogene (lichamelijke) of verkeerd aangeleerde patronen;
bevolking. Extreem hoge of lage psychogene (psychologische) stoornissen kunnen worden gezien als
scores zijn abnormaal. oorzaken. tekorten in vaardigheden of kennis.
Definitie Afwijking van gemiddelde score Afwijkend gedrag = ziekte; objectief Afwijkend gedrag = leer- of
abnormaal (bijv. IQ, angst). vast te stellen door deskundige. vaardigheidstekort; afhankelijk van
verantwoordelijkheid en ontwikkelbaarheid.
Rol Evaluatie door testen, scores Therapeut is expert, patiënt Hulpverlener = leraar, cliënt = leerling;
hulpverlener interpreteren. afhankelijk; diagnose → therapie leerdoelen in plaats van diagnose,
gericht op genezing. onderwijsprogramma in plaats van therapie.
Voorbeelden IQ-test, angstvragenlijsten; Dementia paralytica door syfilis; Vaardigheden bij stressmanagement,
extreem hoge/lage scores. ernstige psychoses. sociale interactie, copingstrategieën.
Voordelen - Geschikt voor normaal - Gericht op genezing. - Vermijdt stigmatisering.
verdeelde eigenschappen. - Objectieve medische benadering - Nadruk op eigen verantwoordelijkheid.
- Veel psychologische tests sluiten mogelijk bij organische oorzaken. - Praktisch toepasbaar in vaardigheden en
aan. groei.
Nadelen / - Grens tussen normaal en - Veel stoornissen hebben geen - Niet alle ernstige psychische stoornissen
bezwaren abnormaal is arbitrair. aantoonbare organische oorzaak. zijn eenvoudig ‘leerbaar’.
- Niet geschikt voor zeldzame - Stigmatisering (‘Eens gek, altijd - Alleen beperkingen als iemand niet
stoornissen. gek’).- Moeilijk om van label af te verantwoordelijk is voor gedrag worden als
- Maakt geen onderscheid tussen komen.- Semantische verwarring ziekte gezien.
afwijking met of zonder lijden. tussen norm en ziekte. - Mildere problematiek vereist interpretatie.
Relatie Objectief, afstandelijk, gebaseerd Autoritair, patiënt afhankelijk van Gelijkwaardiger, cliënt krijgt actieve rol,
hulpverlener – op tests. deskundige. nadruk op samenwerking en vaardigheden.
cliënt
Continuüm / Afwijkingen zijn relatief; Meer strikt: ziekte ja/nee, hoewel Flexibel: nadruk op ontwikkeling, groei en
flexibiliteit aansluitend bij continuüm- ernst kan variëren. eigen verantwoordelijkheid; klachten
benadering (geen strikte grens). kunnen verminderen door onderwijs.
8
,Thema 2: Persoonlijkheidsleer
Hoofdstuk 7: Trait theories of personality
Hoofdstuk 7: Trait theories of personality uit Cervone, D., & Pervin, L. A. (2022). Personality: Theory
and Research (15th edition) (pp. 189-213). Wiley.
2.1.1 Wat is een persoonlijkheidstrek?
Een persoonlijkheidstrek verwijst naar patronen van gevoelens, gedachten en gedrag van individuen.
Twee termen zijn hierbij van belang: consistentie en onderscheid.
1. Met consistentie wordt bedoeld dat de trek een bepaalde regelmatigheid beschrijft in
iemands gedrag. Iemand is bijvoorbeeld meestal en voor de meeste mensen zorgzaam.
2. Met onderscheid wordt bedoeld dat de trek niet bij iedereen (in dezelfde mate) aanwezig is.
De ene persoon is erg zorgzaam, de ander juist niet of minder.
2.1.2 Wat zijn de functies van persoonlijkheidstrekken?
1. Een eerste functie is beschrijvend. Een persoonlijkheidstrek is een samenvatting van gedrag
en biedt zo de mogelijkheid om een persoon te beschrijven. Als een man zegt dat zijn
echtgenoot zorgzaam is, dan weet iedereen wat hij daarmee bedoelt. Doel is het creëren van
(persoonlijkheids)taxonomie: een systematisch classificatiesysteem voor persoonlijkheid.
2. Een tweede functie is voorspellend. De persoonlijkheidstrek geeft een indicatie van hoe
iemand zich in de toekomst zal gedragen. Als de manager van een ziekenhuis op zoek is naar
verplegend personeel, dan is zorgzaamheid een belangrijke trek om aandacht aan te
besteden tijdens de sollicitatie.
3. De derde functie is verklarend (meer controversieel). Veel trait-theoretici geloven dat trekken
deels erfelijk en biologisch bepaald zijn. Deze biologische grondslag biedt dan een verklaring
voor de trek en voor trekgerelateerd gedrag.
2.1.3 Wat zijn de verschillen tussen de benadering van Allport en die van
Eysenck en Cattell?
Allport hanteerde een ideografische benadering. Hij legde de nadruk op de uniekheid van een
individu. Hij deed uitvoerig onderzoek naar de organisatie van persoonlijkheidstrekken bij individuen
en trachtte op die wijze kennis te vergaren over mensen in het algemeen.
Deze benadering staat in contrast met de nomothetische benadering van Eysenk en Cattell. Zij
beschreven een groot aantal individuen in termen van universele persoonlijkheidstrekken en
maakten daarvoor gebruik van factoranalytische studies. In zulke studies beantwoordt een groot
aantal individuen een groot aantal items. Vervolgens wordt gekeken welke items met elkaar
samenhangen of clusteren. Wanneer mensen bijvoorbeeld aangeven graag met een reisgezelschap
op vakantie te gaan, kun je verwachten dat zij ook zullen aangeven het plezierig te vinden om nieuwe
mensen te leren kennen, maar dat zij waarschijnlijk niet zullen aangeven graag alleen te zijn en tijd
alleen door te brengen. Clusters van items die samenhangen kunnen wijzen op een onderliggende
factor, bijvoorbeeld introversie.
9
, 2.1.4 Welke voordelen en nadelen kleven aan beide benaderingen?
Een belangrijk voordeel van de benadering van Allport is dat deze resulteert in een uitgebreide
beschrijving van de unieke karakteristieke eigenschappen van een persoon. Een nadeel is dat de
benadering zich niet goed leent om gemeenschappelijke kenmerken tussen individuen te
onderscheiden.
Het voordeel van de benadering van Eysenck en Cattell is dat een factoranalyse niet afhankelijk is van
observaties van theoretici, wat haar objectiever maakt. Een nadeel is echter dat deze benadering
geen antwoord geeft op de vraag waarom mensen verschillen.
Mensbeeld in de trait theorie
De kern van de mens is zijn gemiddelde gedragsstijl die relatief stabiel blijft over tijd en situaties, in
tegenstelling tot bijvoorbeeld:
• Freud: gedrag komt voort uit innerlijke conflicten
• Behavioristen: gedrag is afhankelijk van beloningsstructuren
• Cognitieve theorieën: gedrag varieert volgens rol of situatie
Trait theory focust op stabiele patronen ondanks variaties. Iemand is over het algemeen extravert,
ook al is hij soms stil. Ondanks veranderingen in het leven (baan, verhuizen, relaties), blijft er een
constante persoonlijkheidskern aanwezig.
Factoranalyse
Factoranalyse: een statistische techniek om patronen te vinden in grote aantallen variabelen die
samen voorkomen. Het doel is het identificeren van onderliggende factoren die verantwoordelijk zijn
voor de samenhang tussen verschillende trekken.
Werkwijze van factoranalyse:
1. Testitems bij veel proefpersonen
2. Correlaties worden geanalyseerd
3. Er worden clusters van items gemaakt
4. Mathematisch vs. Psychologisch: de uitkomst is puur wiskundig; psychologen geven er
psychologische labels aan.
Voordelen van factoranalyse: objectieve methode, betrouwbaarder dan klinische observaties.
Beperkingen:
Statistische techniek ≠ verklaring: Factoranalyse laat zien dát variabelen samenhangen, maar niet
waarom.
Interpretatie vereist theorie: De psycholoog moet zelf een psychologische betekenis toekennen
aan de wiskundige factor.
Subjectieve keuzes beïnvloeden uitkomst: Het aantal en de aard van de factoren hangt af van
keuzes in de analysemethode. Daarom ontstaan verschillende modellen bij verschillende
onderzoekers.
10
, 2026
Klinische psychologie
1a: theoretische
benaderingen en
persoonlijkheid
OPEN UNIVERSITEIT
WINGERDEN, REBECCA VAN
2
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Klinische psychologie en abnormaal gedrag......................................................................6
1.1.1 Afbakening binnen de psychologie........................................................................................6
1.1.2 Focus op afwijkend gedrag.....................................................................................................6
1.2.1 Definitie van psychische stoornissen......................................................................................8
1.3 Normaal en abnormaal: waar ligt de grens?.................................................................................8
Hoofdstuk 7: Trait theories of personality..............................................................................................9
2.1.1 Wat is een persoonlijkheidstrek?...........................................................................................9
2.1.2 Wat zijn de functies van persoonlijkheidstrekken?................................................................9
2.1.3 Wat zijn de verschillen tussen de benadering van Allport en die van Eysenck en Cattell?.....9
2.1.4 Welke voordelen en nadelen kleven aan beide benaderingen?...........................................10
Hoofdstuk 3: Moderne kijk op persoonlijkheid (de Raad).....................................................................13
3.1 Jezelf beschrijven........................................................................................................................13
3.2 De lexicale hypothese.................................................................................................................13
3.3 Taxonomieën..............................................................................................................................14
3.4 Cultuurverschillen in persoonlijkheid..........................................................................................15
3.4.1 Culturele variaties binnen de Big-Five..................................................................................15
3.5 Hiërarchie van structuren...........................................................................................................17
3.5.1 Eysencks PEN-model............................................................................................................18
3.5.2 Gray’s biopsychologische persoonlijkheidstheorie...............................................................20
Hoofdstuk 9: Het Vijf-Factorenmodel (FFM) van persoonlijkheid: consensus en controverse..............21
9.1 Wat is het Five-Factor Model (FFM)?......................................................................................21
9.2 Historische ontwikkeling.........................................................................................................22
9.3 Meetmethoden.......................................................................................................................22
9.4 Crosscultureel bewijs..............................................................................................................23
9.5 Biologische basis.....................................................................................................................23
9.6 Verschillende effecten van factoren........................................................................................23
9.7 Kritiek op het FFM...................................................................................................................24
9.8 Hogere-orde factoren.............................................................................................................24
9.9 Cultuur en FFM.......................................................................................................................25
Hoofdstuk 11: Temperament en hersennetwerken van aandacht........................................................25
11.1 Inleiding................................................................................................................................25
11.2 Historische ontwikkeling.......................................................................................................26
11.3 Conceptuele definities..........................................................................................................26
11.4 Het moderne model van temperament................................................................................27
3
, 11.5 Ontwikkeling van temperament............................................................................................28
11.6 Meetmethoden.....................................................................................................................28
11.7 Temperament en aandacht...................................................................................................29
11.8 Genetica, epigenetica en omgeving......................................................................................31
Hoofdstuk 2: Neurobiologische benadering va psychopathologie........................................................37
2.1 Historische ontwikkeling & kernvisie neurobiologie...................................................................37
2.2 Neurobiologische mechanismen van psychopathologie.............................................................38
2.2.1 Beeldvormend onderzoek....................................................................................................39
2.2 Hersenen.................................................................................................................................40
2.2.3 Neurotransmitters................................................................................................................41
2.2.4 Hormonen............................................................................................................................42
2.2.5 Neurotransmitters en hormonen.........................................................................................43
2.3 Behandeling................................................................................................................................44
Hoofdstuk 3: Leertheoretische benadering van psychopathologie.......................................................45
3.1 Een historische schets.................................................................................................................45
3.2 Kernconcepten en theorieën van leren...................................................................................46
3.3 Vormen van conditionering.....................................................................................................47
3.4 Hoe helpt therapie bij gedragsverandering?...........................................................................49
3.5 Terugval...................................................................................................................................50
3.6 Moderne visie op therapie......................................................................................................50
Hoofdstuk 4: Cognitieve benadering van psychopathologie.................................................................51
4.1 Hoe verklaart de cognitieve benadering psychopathologie?......................................................51
4.2 Hoe houden schema's psychische stoornissen in stand?............................................................53
4.3 Hoe verklaart dit specifieke psychische stoornissen en wat betekent dit voor behandeling?.....55
4.4 Implicaties voor behandeling......................................................................................................55
4.5 Tot besluit...................................................................................................................................56
Hoofdstuk 5 Psychodynamische benadering van psychopathologie.....................................................57
5.1 Een historische schets.................................................................................................................57
5.2 Ontwikkelingspsychologische visie..........................................................................................58
5.2.1 Methode en therapeutische technieken..............................................................................58
5.2.2 Reacties en vernieuwingen..................................................................................................58
5.3 Psychoanalyse in Nederland.......................................................................................................58
5.3.1 Huidige Nederlandse stromingen........................................................................................58
5.3.2 Huidige status in wetenschap en GGZ..................................................................................58
5.4 Carl Rogers en de cliëntgerichte benadering..............................................................................59
5.4.1 De rol van waardering in de ontwikkeling van het zelf.........................................................59
4
, 5.4.2 Congruentie, incongruentie en psychische gezondheid.......................................................60
5.4.3 Cliëntgerichte therapie als gevolg van Rogers' mensbeeld..................................................60
5.5 Abraham Maslow en de behoeftepiramide................................................................................61
Hoofdstuk 6: Humanistische benadering van psychopathologie..........................................................62
6.1 Een historische schets.................................................................................................................62
6.2 De humanistische benadering nader beschouwd.......................................................................63
6.3 Humanistische visie op psychopathologie..............................................................................64
Hoofdstuk 7: Systeembenadering van psychopathologie.....................................................................67
7.1 Een historische schets.................................................................................................................67
7.2 De systeembenadering nader beschouwd..................................................................................67
7.2.1 Triades (driehoeksrelaties)...................................................................................................68
7.2.2 Gezinsrelaties.......................................................................................................................68
7.2.3 Communicatie (Watzlawick)................................................................................................69
7.4 De systeembenadering in relatie tot psychopathologie..........................................................70
Hoofdstuk 8 Wetenschap en praktijk....................................................................................................73
8.1 Het achterhalen van de waarheid...............................................................................................73
8.1.1 Waarneming........................................................................................................................73
8.1.2 Theorie.................................................................................................................................74
8.1.3 Consensus en dogmatiek.....................................................................................................74
8.1.4 Waarheid en waarde............................................................................................................75
8.2 Spiegelen aan de natuurwetenschappen...................................................................................75
Hoofdstuk 9 Classificatie.......................................................................................................................83
9.2 Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder (DSM-5-TR).............................................85
9.2.1 Geschiedenis + structuur DSM.............................................................................................85
9.2.2 Belangrijk systeemkenmerken DSM-5-TR............................................................................85
9.2.3 De Hoofdcategorieën van de DSM-5-TR...............................................................................86
9.3 International classification of diseases (ICD)...............................................................................88
Interview Trudy Dehue.................................................................................................................91
Hoofdstuk 10 Klinische psychodiagnostiek...........................................................................................92
10.1 Het psychodiagnostisch proces.................................................................................................92
10.2 Kenmerken waarop psychodiagnostische methoden verschillen..............................................92
10.3 Kwaliteitseisen van psychodiagnostiek.....................................................................................93
10.4 Methoden van informatieverzameling......................................................................................93
10.5 Overzicht van de belangrijkste psychodiagnostische instrumenten..........................................94
10.6 Interpreteren, rapporteren en ethiek.......................................................................................95
5
,Thema 1: Wat is klinische psychologie?
Hoofdstuk 1: Klinische psychologie en abnormaal gedrag
Hoofdstuk 1 uit Van der Molen, H. T., Dehue, F., Thewissen, V., Gunther, N., & Van Hooren, S.
(Red.). Klinische psychologie: Theorieën en psychopathologie (4e druk). (deel 1 en deel 2). Noordhoff.
Klinische psychologie houdt zich bezig met het ontstaan, de diagnostiek en de behandeling van
psychische stoornissen. Onder de grote paraplu van klinische praktijken vallen: diagnose, classificatie,
behandeling, preventie en onderzoek.
1.1.1 Afbakening binnen de psychologie
Volgens Duijker (1959) bestaat de psychologie uit:
Vijf basisdisiplines Toepassingsgerichte disciplines
1. Functieleer (cognitieve psychologie) 1. Klinische en gezondheidspsychologie
2. Ontwikkelingspsychologie 2. Arbeids- en organisatiepsychologie
3. Sociale psychologie (gedragsleer) 3. Onderwijspsychologie
4. Persoonlijkheidspsychologie
5. Methodenleer
1.1.2 Focus op afwijkend gedrag
Klinische psychologie concentreert zich op gedrag dat afwijkt van de norm en problemen
veroorzaakt door het individue of zijn omgeving.
Positieve afwijkingen (zoals hoogbegaafdheid) vallen buiten dit terrein, tenzij ze leiden tot
problemen zoals sociaal isolement.
1.1.2.1 Domeinen va afwijking
Individueel functioneren Sociaal functioneren
Voorbeelden: excessief drinken, Voorbeelden: overbezorgd ouderschap,
dwanggedachten, extreme angsten partnergeweld, sociale terugtrekking bij
Deze gedragingen, gedachten en studenten.
gevoelens beïnvloeden elkaar vaak Afwijkingen in sociale relaties
wederzijds beïnvloeden ook het individuele
psychisch functioneren.
De beoordeling van abnormaal gedrag is contextafhankelijk en kan per professional verschillen.
6
,Seligman et al. (2001) onderscheiden 7 factoren voor het beoordelen van abnormaal gedrag
1. Persoonlijk lijden: veel psychische stoornissen gaan gepaald met innerlijk leed (o.a.
depressie). Niet voldoende voor psychopathologie omdat ook normale gebeurtenissen
(zoals verlies) kunnen leiden tot lijden. Het is niet noodzakelijk omdat iemand met een
waanstoornis zich daar ook prettig door kan voelen.
2. (Dis)functionaliteit van gedrag: gedrag dat het beroepsmatig en relationeel functioneren
van het individu zelf belemmert, maar ook het functioneren van anderen (huis niet
verlaten vanwege angst, schreeuwen in de nacht). Let op! Niet elk normafwijkend gedrag
is een psychische stoornis (inbraak = crimineel, niet gelijk ziek)
3. Irrationeel en onbegrijpelijk gedrag: gedrag dat voor buitenstaanders geen logische
betekenis heeft. Denk aan boulimia of psychotisch denken.
4. Onvoorspelbaarheid en controleverlies: wanneer gedrag plots en onverklaarbaar
verandert. Context bepaalt beoordeling. Geen voldoende redenen om een psychische
stoornis te veronderstellen.
a. Situaties waarin de sociale regels die gewoonlijk het gedrag van een persoon
sturen plotseling niet meer werkzaam zijn; ontremd gedrag zoals een rustige man
die ineens agressief wordt.
b. Als men de aanleiding van het gedrag van het individu niet kent en op dat
moment niet kan achterhalen; vrouw die schreeuwend in de kou door de stad
rent.
5. Opvallend en onconventioneel gedrag: gedrag dat sterk afwijkt van het gangbare gedrag
en sociaal onwenselijk is. Zeldzaam gedrag ≠ probleemgedrag, tenzij het ook sociaal
ongewenst is.
6. Gedrag dat gevoelens van ongemak oproept: schending van impliciete sociale regels kan
ongemakkelijk aanvoelen en leiden tot een oordeel van abnormaliteit.
a. Observer discomfort: gevoel van ongemaak bij de observeerder.
b. Restregels (Schoff): men wordt zich er vaak pas van bewust als iemand ze
overschrijft.
i. Ongewone blikrichting tijdens gesprek
ii. Ruziënd stel in openbaar
iii. Loslopende pitbull roept onveiligheid op
7. Morele normen overtredend gedrag: ofwel gedrag dat in mindere mate overeenkomt
met ideeën over optimaal functioneren. Normatieve opvattingen bepalen in hoeverre
gedrag als abnormaal wordt gezien.
Niet alle factoren hoeven aanwezig te zijn, maar minimaal één is vereist om van abnormaliteit te
spreken. Hoe meer factoren aanwezig zijn, hoe groter de kans dat gedrag als pathologisch wordt
beoordeeld.
7
, 1.2.1 Definitie van psychische stoornissen
Psychische stoornis = een syndroom met cognitieve, Geen stoornis bij:
affectieve of conatieve symptomen; die wijzen op een Verwachte reacties op verlies zoals rouw
disfunctie psychologische, biologische of Cultureel afwijkend gedrag
ontwikkelingsprocessen. Dit gaat vaak gepaard met Sociaal deviant gedrag (bvb op politiek, religieus of seksueel
significante lijdensdruk of beperkingen in het gebied) zijn geen psychische stoornissen, tenzij de deviantie
functioneren op sociaal of beroepsmatig gebied of bij of het conflict het gevolg is van disfunctioneren van de
andere belangrijke bezigheden. persoon in kwestie.
1.3 Normaal en abnormaal: waar ligt de grens?
Aspect Statistisch model Medisch / ziektemodel Leer- / onderwijsmodel
Uitgangspunt Menselijke eigenschappen zijn Psychische stoornissen zijn ziekten Psychische problemen ontstaan door
normaal verdeeld in de met somatogene (lichamelijke) of verkeerd aangeleerde patronen;
bevolking. Extreem hoge of lage psychogene (psychologische) stoornissen kunnen worden gezien als
scores zijn abnormaal. oorzaken. tekorten in vaardigheden of kennis.
Definitie Afwijking van gemiddelde score Afwijkend gedrag = ziekte; objectief Afwijkend gedrag = leer- of
abnormaal (bijv. IQ, angst). vast te stellen door deskundige. vaardigheidstekort; afhankelijk van
verantwoordelijkheid en ontwikkelbaarheid.
Rol Evaluatie door testen, scores Therapeut is expert, patiënt Hulpverlener = leraar, cliënt = leerling;
hulpverlener interpreteren. afhankelijk; diagnose → therapie leerdoelen in plaats van diagnose,
gericht op genezing. onderwijsprogramma in plaats van therapie.
Voorbeelden IQ-test, angstvragenlijsten; Dementia paralytica door syfilis; Vaardigheden bij stressmanagement,
extreem hoge/lage scores. ernstige psychoses. sociale interactie, copingstrategieën.
Voordelen - Geschikt voor normaal - Gericht op genezing. - Vermijdt stigmatisering.
verdeelde eigenschappen. - Objectieve medische benadering - Nadruk op eigen verantwoordelijkheid.
- Veel psychologische tests sluiten mogelijk bij organische oorzaken. - Praktisch toepasbaar in vaardigheden en
aan. groei.
Nadelen / - Grens tussen normaal en - Veel stoornissen hebben geen - Niet alle ernstige psychische stoornissen
bezwaren abnormaal is arbitrair. aantoonbare organische oorzaak. zijn eenvoudig ‘leerbaar’.
- Niet geschikt voor zeldzame - Stigmatisering (‘Eens gek, altijd - Alleen beperkingen als iemand niet
stoornissen. gek’).- Moeilijk om van label af te verantwoordelijk is voor gedrag worden als
- Maakt geen onderscheid tussen komen.- Semantische verwarring ziekte gezien.
afwijking met of zonder lijden. tussen norm en ziekte. - Mildere problematiek vereist interpretatie.
Relatie Objectief, afstandelijk, gebaseerd Autoritair, patiënt afhankelijk van Gelijkwaardiger, cliënt krijgt actieve rol,
hulpverlener – op tests. deskundige. nadruk op samenwerking en vaardigheden.
cliënt
Continuüm / Afwijkingen zijn relatief; Meer strikt: ziekte ja/nee, hoewel Flexibel: nadruk op ontwikkeling, groei en
flexibiliteit aansluitend bij continuüm- ernst kan variëren. eigen verantwoordelijkheid; klachten
benadering (geen strikte grens). kunnen verminderen door onderwijs.
8
,Thema 2: Persoonlijkheidsleer
Hoofdstuk 7: Trait theories of personality
Hoofdstuk 7: Trait theories of personality uit Cervone, D., & Pervin, L. A. (2022). Personality: Theory
and Research (15th edition) (pp. 189-213). Wiley.
2.1.1 Wat is een persoonlijkheidstrek?
Een persoonlijkheidstrek verwijst naar patronen van gevoelens, gedachten en gedrag van individuen.
Twee termen zijn hierbij van belang: consistentie en onderscheid.
1. Met consistentie wordt bedoeld dat de trek een bepaalde regelmatigheid beschrijft in
iemands gedrag. Iemand is bijvoorbeeld meestal en voor de meeste mensen zorgzaam.
2. Met onderscheid wordt bedoeld dat de trek niet bij iedereen (in dezelfde mate) aanwezig is.
De ene persoon is erg zorgzaam, de ander juist niet of minder.
2.1.2 Wat zijn de functies van persoonlijkheidstrekken?
1. Een eerste functie is beschrijvend. Een persoonlijkheidstrek is een samenvatting van gedrag
en biedt zo de mogelijkheid om een persoon te beschrijven. Als een man zegt dat zijn
echtgenoot zorgzaam is, dan weet iedereen wat hij daarmee bedoelt. Doel is het creëren van
(persoonlijkheids)taxonomie: een systematisch classificatiesysteem voor persoonlijkheid.
2. Een tweede functie is voorspellend. De persoonlijkheidstrek geeft een indicatie van hoe
iemand zich in de toekomst zal gedragen. Als de manager van een ziekenhuis op zoek is naar
verplegend personeel, dan is zorgzaamheid een belangrijke trek om aandacht aan te
besteden tijdens de sollicitatie.
3. De derde functie is verklarend (meer controversieel). Veel trait-theoretici geloven dat trekken
deels erfelijk en biologisch bepaald zijn. Deze biologische grondslag biedt dan een verklaring
voor de trek en voor trekgerelateerd gedrag.
2.1.3 Wat zijn de verschillen tussen de benadering van Allport en die van
Eysenck en Cattell?
Allport hanteerde een ideografische benadering. Hij legde de nadruk op de uniekheid van een
individu. Hij deed uitvoerig onderzoek naar de organisatie van persoonlijkheidstrekken bij individuen
en trachtte op die wijze kennis te vergaren over mensen in het algemeen.
Deze benadering staat in contrast met de nomothetische benadering van Eysenk en Cattell. Zij
beschreven een groot aantal individuen in termen van universele persoonlijkheidstrekken en
maakten daarvoor gebruik van factoranalytische studies. In zulke studies beantwoordt een groot
aantal individuen een groot aantal items. Vervolgens wordt gekeken welke items met elkaar
samenhangen of clusteren. Wanneer mensen bijvoorbeeld aangeven graag met een reisgezelschap
op vakantie te gaan, kun je verwachten dat zij ook zullen aangeven het plezierig te vinden om nieuwe
mensen te leren kennen, maar dat zij waarschijnlijk niet zullen aangeven graag alleen te zijn en tijd
alleen door te brengen. Clusters van items die samenhangen kunnen wijzen op een onderliggende
factor, bijvoorbeeld introversie.
9
, 2.1.4 Welke voordelen en nadelen kleven aan beide benaderingen?
Een belangrijk voordeel van de benadering van Allport is dat deze resulteert in een uitgebreide
beschrijving van de unieke karakteristieke eigenschappen van een persoon. Een nadeel is dat de
benadering zich niet goed leent om gemeenschappelijke kenmerken tussen individuen te
onderscheiden.
Het voordeel van de benadering van Eysenck en Cattell is dat een factoranalyse niet afhankelijk is van
observaties van theoretici, wat haar objectiever maakt. Een nadeel is echter dat deze benadering
geen antwoord geeft op de vraag waarom mensen verschillen.
Mensbeeld in de trait theorie
De kern van de mens is zijn gemiddelde gedragsstijl die relatief stabiel blijft over tijd en situaties, in
tegenstelling tot bijvoorbeeld:
• Freud: gedrag komt voort uit innerlijke conflicten
• Behavioristen: gedrag is afhankelijk van beloningsstructuren
• Cognitieve theorieën: gedrag varieert volgens rol of situatie
Trait theory focust op stabiele patronen ondanks variaties. Iemand is over het algemeen extravert,
ook al is hij soms stil. Ondanks veranderingen in het leven (baan, verhuizen, relaties), blijft er een
constante persoonlijkheidskern aanwezig.
Factoranalyse
Factoranalyse: een statistische techniek om patronen te vinden in grote aantallen variabelen die
samen voorkomen. Het doel is het identificeren van onderliggende factoren die verantwoordelijk zijn
voor de samenhang tussen verschillende trekken.
Werkwijze van factoranalyse:
1. Testitems bij veel proefpersonen
2. Correlaties worden geanalyseerd
3. Er worden clusters van items gemaakt
4. Mathematisch vs. Psychologisch: de uitkomst is puur wiskundig; psychologen geven er
psychologische labels aan.
Voordelen van factoranalyse: objectieve methode, betrouwbaarder dan klinische observaties.
Beperkingen:
Statistische techniek ≠ verklaring: Factoranalyse laat zien dát variabelen samenhangen, maar niet
waarom.
Interpretatie vereist theorie: De psycholoog moet zelf een psychologische betekenis toekennen
aan de wiskundige factor.
Subjectieve keuzes beïnvloeden uitkomst: Het aantal en de aard van de factoren hangt af van
keuzes in de analysemethode. Daarom ontstaan verschillende modellen bij verschillende
onderzoekers.
10
