AANSPRAKELIJKHEIDSRECHT
H1 Algemene inleiding
§1 Het thema
Aansprakelijkheidsrecht
- Gevolg: verplichting tot schadevergoeding obv privaatrechtelijke reactie op
onrechtmatig gedrag op initiatief van burger, met als doel de benadeelde te brengen in
de situatie waarvin deze zonder de schadetoebrengende gebeurtenis zou hebben
verkeerd (= compensatie)
Verschil met strafrecht: publiekrechtelijke reactie op de bij wet strafbaar gesteld
gedrag op initiatief van het OM (aka overheid), met als doel de dader te bestraffen
(vergelding van begaan onrecht) en om dergelijk gedrag bij de dader/anderen in de
toekomst te voorkomen (= specifieke en generale preventie)
Als de strafrechter de dader veroordeeld heeft, strekt dit oordeel in het civiel proces
tot volledig bewijs (art. 161 RV)
Iemand die door strafrechtelijk gedrag schade heeft geleden, kan zich als
benadeelde partij met een vordering tot schadevergoeding voegen in het
strafproces, welke binnen de grenzen en mogelijkheden van het strafproces naar
materieel civielrecht beoordeeld wordt, zolang de behandeling hiervan geen
onevenredige belasting voor het strafproces oplevert, met evt. gevolg de oplegging
van een schadevergoedingsmaatregel door de strafrechter die wordt betaald door
de staat (art. 51a/361 lid 3 Sv en art. 36f Sr)
- Het deel van het civiele recht dat aanspraken op schadevergoeding regelt
- Buitencontractuele, delictuele aansprakelijkheid
- De wet verbindt aan bepaald handelen of feitencomplex een verbintenis, ongeacht of
de partijen dit met hun handelen hebben beoogd (dus GEEN rechtshandeling)
- Verbintenis uit onrechtmatige daad, aka aansprakelijkheid voor eigen onrechtmatig
handelen
- Aansprakelijkheid obv gedrag (gevolg van doen/nalaten of op een toestand die het
gevolg is van gedrag (= kwalitatieve aansprakelijkheden))
Gedragsrecht: bepaalt welk gedrag wel/niet geoorloofd is en wat de gevolgen zijn
- Aansprakelijkheid moet worden beoordeeld aan de hand van de maatstaven die golden
op het moment van het handelen of nalaten
Klassieke doelen van het aansprakelijkheidsrecht
1: Herstel (restitutio): status quo ante & ad integrum
- Schadevergoeding: in geld/natura (art. 6:103 BW)
- Materiële en immateriële schadevergoeding
- Andere remedies: verklaring voor recht, rechterlijk bevel/verbod
- Corrigerende rechtvaardigheid leidend
- Fout als ingangsvoorwaarde
, - Maar verdelende rechtvaardigheid vult aan
2: Genoegdoening
- Meer dan schadevergoeding
- Erkenning van aangedaan leed benadeelde en boetedoening door de veroorzaker
- Verklaring voor recht: uitspraak van de rechter waarin hij vaststelt wat de status is van
het rechtsgeschil (moreel-declaratoir)
- Voldoende belang (art. 3:303 BW)
- Niet alleen zuiver financieel
HR Jeffrey
Relevante feiten:
- Het 3-jarig jongetje Jeffrey heeft een bewegingsstoornis die wordt behandeld in een
zwembad dmv bewegingstherapie in een ziekenhuis, waar de therapeut en zijn moeder
bij zijn. Na afloop van één van de therapiesessies gaat de moeder douchen zonder
toezicht te houden op Jeffrey. Jeffrey valt in het zwembad en verdrinkt.
- De ouders van Jeffrey vorderen schadevergoeding ter compensatie van reiskosten en
nieuwe kleren voor Jeffrey zijn begrafenis. Het gaat de ouders dus vooral om de
verklaring voor recht van de rechter waarbij de beroepsaansprakelijkheid van de
therapeute wordt vastgesteld. Ze stellen belang te hebben bij deze vordering (art.
3:303 BW) omdat ze dan kunnen beginnen met het verwerken van het leed dat zij
hebben geleden
Uitspraak Hof:
- De rechtsvordering van de ouders is niet-ontvankelijk, aangezien rouwbewerking, een
zuiver emotioneel belang, geen belang is dat het aansprakelijkheidsrecht dient,
waardoor de ouders onvoldoende belang hebben in de zin van art. 3:303 BW
Rechtsvraag:
- Kunnen belangen in de zin van art. 3:303 BW zuiver en alleen financiële en
vermogensrechtelijke belangen zijn?
Rechtsregel:
- Een zuiver emotioneel belang is geen belang in de zin van art. 3:303 BW en kan dus
niet worden gediend met het aansprakelijkheidsrecht, waardoor de rechtsvordering
niet-ontvankelijk is door onvoldoende belang
3: Preventie
- Gedragsbeïnvloeding: ontmoediging van (dreigende) normschending
- Ex ante perspectief = voorspellen wat voor invloed een regeling/uitspraak zal hebben
in de toekomst Leidt de dreiging van aansprakelijkheid tot naleving?
Andersom: leidt ze tot defensief gedrag (chilling effect)?
4: Kostenverdeling
- Spreiding van kosten over een collectief (bv. doorberekening in de prijs aan
consumenten door producenten, bv. bij verzekeringen)
, - Kwalitatieve aansprakelijkheden
5: Bescherming van algemene belangen dmv collectieve acties door stichtingen/verenigingen
(art. 3:305a BW)
1. Privaatrechtelijke vermogensrechtelijke belangen
- Massaschade/strooischade: schade die onvoldoende groot is om de kosten voor een
individuele rechtsgang te legitimeren
2. Algemeenbelangacties: (niet-)materiële publieke belangen
- Handhaving van dwingende wettelijke bepalingen tav een consument/het
milieu/mensenrechten
HR Urgenda
Uitspraak:
- De Nederlandse overheid moet om de grondrechten recht op leven (art. 2 EVRM) en
recht op eerbieding van privé-, familie- en gezinsleven (art. 8 EVRM) te beschermen de
positieve verplichting en zorgplicht om de CO2 uitstoot met 25 procent terug te
brengen te vervullen obv het Verdrag van Parijs. Deze positieve verplichting kan zo
specifiek zijn doordat er wereldwijd consensus bestaat dat dit het minimum is om een
klimaatramp te voorkomen én dit ook blijkt uit internationaal gemaakte afspraken
Hof Den Haag Shell/Milieudefensie
Revelante feiten:
- Bedrijven spelen ook naast de staat (HR Urgenda) een rol in het voorkomen van
gevaarlijke temperatuurstijging
Vordering Milieudefensie:
- Een grote speler op de fossiele markt, namelijk Shell, moet bijdragen aan het
voorkomen van klimaatverandering
Uitspraak Rechtbank:
- Vordering Milieudefensie toegewezen
Uitspraak Hof:
- De uitspraak van de Rechtbank wordt vernietigd
- Het staat vast dat het klimaatprobleem het grootste probleem van deze tijd is. Het
gevaar dat van klimaatverandering uit gaat is zo groot dat het op diverse plaatsen op
aarde levensbedreigend kan zijn en op vele andere plaatsen het bestaan van mens en
dier ingrijpend en in negatieve zin zal gaan beïnvloeden. Klimaatverandering schaadt,
in Nederland maar ook daarbuiten, de door de art. 2 en 8 EVRM beschermde rechten en
zal die nog verder gaan schaden. Het staat vast dat het verbruik van fossiele
brandstoffen in belangrijke mate verantwoordelijk is voor het ontstaan van het
klimaatprobleem en dat met de aanpak van klimaatverandering niet kan worden
gewacht
Rechtsregel Hof:
- Ja, er is een bepaalde verantwoordelijkheid voor het oplossen van het klimaatprobleem,
maar we kunnen de verantwoordelijkheid zoals die geld voor de staat niet één op één
overzetten op een bedrijf
, - MAAR: ook bedrijven hebben daar waar het gaat om het oplossen van het
klimaatprobleem een bepaalde rol: iedereen heeft een verantwoordelijkheid. Voor de
invulling van die verantwoordelijkheid wordt niet uitsluitend naar de staten gekeken.
Juist ondernemingen van wie de (fossiele) producten het klimaatprobleem mede
teweeg hebben gebracht en die het in hun macht hebben aan de bestrijding daarvan
een bijdrage te leveren, zijn tegenover andere bewoners van de aarde gehouden dat te
doen, ook wanneer (publiekrechtelijke) regels daartoe niet zonder meer dwingen
Verbintenis
- Rechtsplicht, subjectief vermogensrecht (art. 3:1/6 BW)
- Kan slechts ontstaan indien dit uit de wet voortvloeit (art. 6:1 BW)
1. Passieve zijde van de verbintenis: verbintenis tot het betalen van schadevergoeding uit
onrechtmatige daad obv art. 6:162 BW
2. Actieve zijde van de verbintenis: benadeelde uit onrechtmatige daad heeft aanspraak
obv een schadevergoeding uit onrechtmatige daad obv art. 6:162 BW
Kaal rechtsplicht
- Breder dan het begrip verbintenis
- Bv: men is verplicht om zich te onthouden van het toebrengen van schade dmv
onrechtmatig handelen, maar hiertegenover staat geen specifieke schuldeiser met een
vermogensrecht
- Rechtsvordering tot nakoming van kale rechtsplichten (art. 3:296 BW)
Rechten schuldeiser
- Schuldeiser kan nakoming vorderen (art. 3:296/6:27 e.v. BW) uit verbintenis uit
overeenkomst/wet of bij een dreigende onrechtmatige daad verbod/bevel vorderen om
schade te voorkomen
Verbintenissen uit de wet
- Kan samenvallen met verbintenis uit overeenkomst, bv. wanneer de huurder van een
auto obv de overeenkomst verplicht is om de auto zonder schade terug te geven, maar
deze opzettelijk schade toebrengt (= onrechtmatige daad). Wanneer de gevolgen van
een beroep op de een vs beroep op de ander door de schuldeiser niet hetzelfde zijn,
mag zij zelf bepalen op welke ze primair een beroep doet, BEHALVE bij tekortkoming in
de nakoming van een contractuele verbintenis dan is art. 6:74 BW van toepassing
(tekortkoming: 1. Niet nakoming van de verplichting tot betaling van een
schadevergoeding uit onrechtmatige daad leidt tot aansprakelijkheid voor de schade
die de schuldeiser leidt door die niet-nakoming, 2. tekortkoming in nakoming van
verplichting uit contract
§2 Enkele algemene thema’s van het
aansprakelijkheidsrecht
Uitgangspunten:
H1 Algemene inleiding
§1 Het thema
Aansprakelijkheidsrecht
- Gevolg: verplichting tot schadevergoeding obv privaatrechtelijke reactie op
onrechtmatig gedrag op initiatief van burger, met als doel de benadeelde te brengen in
de situatie waarvin deze zonder de schadetoebrengende gebeurtenis zou hebben
verkeerd (= compensatie)
Verschil met strafrecht: publiekrechtelijke reactie op de bij wet strafbaar gesteld
gedrag op initiatief van het OM (aka overheid), met als doel de dader te bestraffen
(vergelding van begaan onrecht) en om dergelijk gedrag bij de dader/anderen in de
toekomst te voorkomen (= specifieke en generale preventie)
Als de strafrechter de dader veroordeeld heeft, strekt dit oordeel in het civiel proces
tot volledig bewijs (art. 161 RV)
Iemand die door strafrechtelijk gedrag schade heeft geleden, kan zich als
benadeelde partij met een vordering tot schadevergoeding voegen in het
strafproces, welke binnen de grenzen en mogelijkheden van het strafproces naar
materieel civielrecht beoordeeld wordt, zolang de behandeling hiervan geen
onevenredige belasting voor het strafproces oplevert, met evt. gevolg de oplegging
van een schadevergoedingsmaatregel door de strafrechter die wordt betaald door
de staat (art. 51a/361 lid 3 Sv en art. 36f Sr)
- Het deel van het civiele recht dat aanspraken op schadevergoeding regelt
- Buitencontractuele, delictuele aansprakelijkheid
- De wet verbindt aan bepaald handelen of feitencomplex een verbintenis, ongeacht of
de partijen dit met hun handelen hebben beoogd (dus GEEN rechtshandeling)
- Verbintenis uit onrechtmatige daad, aka aansprakelijkheid voor eigen onrechtmatig
handelen
- Aansprakelijkheid obv gedrag (gevolg van doen/nalaten of op een toestand die het
gevolg is van gedrag (= kwalitatieve aansprakelijkheden))
Gedragsrecht: bepaalt welk gedrag wel/niet geoorloofd is en wat de gevolgen zijn
- Aansprakelijkheid moet worden beoordeeld aan de hand van de maatstaven die golden
op het moment van het handelen of nalaten
Klassieke doelen van het aansprakelijkheidsrecht
1: Herstel (restitutio): status quo ante & ad integrum
- Schadevergoeding: in geld/natura (art. 6:103 BW)
- Materiële en immateriële schadevergoeding
- Andere remedies: verklaring voor recht, rechterlijk bevel/verbod
- Corrigerende rechtvaardigheid leidend
- Fout als ingangsvoorwaarde
, - Maar verdelende rechtvaardigheid vult aan
2: Genoegdoening
- Meer dan schadevergoeding
- Erkenning van aangedaan leed benadeelde en boetedoening door de veroorzaker
- Verklaring voor recht: uitspraak van de rechter waarin hij vaststelt wat de status is van
het rechtsgeschil (moreel-declaratoir)
- Voldoende belang (art. 3:303 BW)
- Niet alleen zuiver financieel
HR Jeffrey
Relevante feiten:
- Het 3-jarig jongetje Jeffrey heeft een bewegingsstoornis die wordt behandeld in een
zwembad dmv bewegingstherapie in een ziekenhuis, waar de therapeut en zijn moeder
bij zijn. Na afloop van één van de therapiesessies gaat de moeder douchen zonder
toezicht te houden op Jeffrey. Jeffrey valt in het zwembad en verdrinkt.
- De ouders van Jeffrey vorderen schadevergoeding ter compensatie van reiskosten en
nieuwe kleren voor Jeffrey zijn begrafenis. Het gaat de ouders dus vooral om de
verklaring voor recht van de rechter waarbij de beroepsaansprakelijkheid van de
therapeute wordt vastgesteld. Ze stellen belang te hebben bij deze vordering (art.
3:303 BW) omdat ze dan kunnen beginnen met het verwerken van het leed dat zij
hebben geleden
Uitspraak Hof:
- De rechtsvordering van de ouders is niet-ontvankelijk, aangezien rouwbewerking, een
zuiver emotioneel belang, geen belang is dat het aansprakelijkheidsrecht dient,
waardoor de ouders onvoldoende belang hebben in de zin van art. 3:303 BW
Rechtsvraag:
- Kunnen belangen in de zin van art. 3:303 BW zuiver en alleen financiële en
vermogensrechtelijke belangen zijn?
Rechtsregel:
- Een zuiver emotioneel belang is geen belang in de zin van art. 3:303 BW en kan dus
niet worden gediend met het aansprakelijkheidsrecht, waardoor de rechtsvordering
niet-ontvankelijk is door onvoldoende belang
3: Preventie
- Gedragsbeïnvloeding: ontmoediging van (dreigende) normschending
- Ex ante perspectief = voorspellen wat voor invloed een regeling/uitspraak zal hebben
in de toekomst Leidt de dreiging van aansprakelijkheid tot naleving?
Andersom: leidt ze tot defensief gedrag (chilling effect)?
4: Kostenverdeling
- Spreiding van kosten over een collectief (bv. doorberekening in de prijs aan
consumenten door producenten, bv. bij verzekeringen)
, - Kwalitatieve aansprakelijkheden
5: Bescherming van algemene belangen dmv collectieve acties door stichtingen/verenigingen
(art. 3:305a BW)
1. Privaatrechtelijke vermogensrechtelijke belangen
- Massaschade/strooischade: schade die onvoldoende groot is om de kosten voor een
individuele rechtsgang te legitimeren
2. Algemeenbelangacties: (niet-)materiële publieke belangen
- Handhaving van dwingende wettelijke bepalingen tav een consument/het
milieu/mensenrechten
HR Urgenda
Uitspraak:
- De Nederlandse overheid moet om de grondrechten recht op leven (art. 2 EVRM) en
recht op eerbieding van privé-, familie- en gezinsleven (art. 8 EVRM) te beschermen de
positieve verplichting en zorgplicht om de CO2 uitstoot met 25 procent terug te
brengen te vervullen obv het Verdrag van Parijs. Deze positieve verplichting kan zo
specifiek zijn doordat er wereldwijd consensus bestaat dat dit het minimum is om een
klimaatramp te voorkomen én dit ook blijkt uit internationaal gemaakte afspraken
Hof Den Haag Shell/Milieudefensie
Revelante feiten:
- Bedrijven spelen ook naast de staat (HR Urgenda) een rol in het voorkomen van
gevaarlijke temperatuurstijging
Vordering Milieudefensie:
- Een grote speler op de fossiele markt, namelijk Shell, moet bijdragen aan het
voorkomen van klimaatverandering
Uitspraak Rechtbank:
- Vordering Milieudefensie toegewezen
Uitspraak Hof:
- De uitspraak van de Rechtbank wordt vernietigd
- Het staat vast dat het klimaatprobleem het grootste probleem van deze tijd is. Het
gevaar dat van klimaatverandering uit gaat is zo groot dat het op diverse plaatsen op
aarde levensbedreigend kan zijn en op vele andere plaatsen het bestaan van mens en
dier ingrijpend en in negatieve zin zal gaan beïnvloeden. Klimaatverandering schaadt,
in Nederland maar ook daarbuiten, de door de art. 2 en 8 EVRM beschermde rechten en
zal die nog verder gaan schaden. Het staat vast dat het verbruik van fossiele
brandstoffen in belangrijke mate verantwoordelijk is voor het ontstaan van het
klimaatprobleem en dat met de aanpak van klimaatverandering niet kan worden
gewacht
Rechtsregel Hof:
- Ja, er is een bepaalde verantwoordelijkheid voor het oplossen van het klimaatprobleem,
maar we kunnen de verantwoordelijkheid zoals die geld voor de staat niet één op één
overzetten op een bedrijf
, - MAAR: ook bedrijven hebben daar waar het gaat om het oplossen van het
klimaatprobleem een bepaalde rol: iedereen heeft een verantwoordelijkheid. Voor de
invulling van die verantwoordelijkheid wordt niet uitsluitend naar de staten gekeken.
Juist ondernemingen van wie de (fossiele) producten het klimaatprobleem mede
teweeg hebben gebracht en die het in hun macht hebben aan de bestrijding daarvan
een bijdrage te leveren, zijn tegenover andere bewoners van de aarde gehouden dat te
doen, ook wanneer (publiekrechtelijke) regels daartoe niet zonder meer dwingen
Verbintenis
- Rechtsplicht, subjectief vermogensrecht (art. 3:1/6 BW)
- Kan slechts ontstaan indien dit uit de wet voortvloeit (art. 6:1 BW)
1. Passieve zijde van de verbintenis: verbintenis tot het betalen van schadevergoeding uit
onrechtmatige daad obv art. 6:162 BW
2. Actieve zijde van de verbintenis: benadeelde uit onrechtmatige daad heeft aanspraak
obv een schadevergoeding uit onrechtmatige daad obv art. 6:162 BW
Kaal rechtsplicht
- Breder dan het begrip verbintenis
- Bv: men is verplicht om zich te onthouden van het toebrengen van schade dmv
onrechtmatig handelen, maar hiertegenover staat geen specifieke schuldeiser met een
vermogensrecht
- Rechtsvordering tot nakoming van kale rechtsplichten (art. 3:296 BW)
Rechten schuldeiser
- Schuldeiser kan nakoming vorderen (art. 3:296/6:27 e.v. BW) uit verbintenis uit
overeenkomst/wet of bij een dreigende onrechtmatige daad verbod/bevel vorderen om
schade te voorkomen
Verbintenissen uit de wet
- Kan samenvallen met verbintenis uit overeenkomst, bv. wanneer de huurder van een
auto obv de overeenkomst verplicht is om de auto zonder schade terug te geven, maar
deze opzettelijk schade toebrengt (= onrechtmatige daad). Wanneer de gevolgen van
een beroep op de een vs beroep op de ander door de schuldeiser niet hetzelfde zijn,
mag zij zelf bepalen op welke ze primair een beroep doet, BEHALVE bij tekortkoming in
de nakoming van een contractuele verbintenis dan is art. 6:74 BW van toepassing
(tekortkoming: 1. Niet nakoming van de verplichting tot betaling van een
schadevergoeding uit onrechtmatige daad leidt tot aansprakelijkheid voor de schade
die de schuldeiser leidt door die niet-nakoming, 2. tekortkoming in nakoming van
verplichting uit contract
§2 Enkele algemene thema’s van het
aansprakelijkheidsrecht
Uitgangspunten:
