Samenvatting: Reader leesproblemen en dyslexie in het basisonderwijs
Inleiding - algemene kennis
Ongeveer 10% van alle leerlingen in het basisonderwijs heeft leesproblemen. Bij 4% van alle kinderen
zijn de problemen zó ernstig en hardnekkig dat er sprake is van dyslexie.
Interactief taalonderwijs is gebaseerd op drie pijlers: betekenisvol leren, sociaal leren en strategisch
leren. Het begrip ‘interactie’ staat centraal.
Betekenisvol leren: Taal leer je door taal te gebruiken. Kinderen zijn meer gemotiveerd om te leren als
het over een onderwerp gaat dat hen aanspreekt. De leerkracht kan daar gebruik van maken door een
voor hen betekenisvolle context te bieden en ze functionele taken te laten uitvoeren.
Routines: Routines zijn betekenisvolle activiteiten die iedere dag of iedere week terugkomen en die
kinderen aanzetten tot communicatie. Voorbeelden van routines zijn: dagritme-activiteiten, een
verjaardag vieren, prentenboeken interactief voorlezen, de thematafel samen opbouwen en werken
met portfolio’s.
Ankers: Een anker is een betekenisvolle startsituatie, die kinderen prikkelt en uitdaagt tot taalleren. Het
is bijvoorbeeld een film, een prentenboek, een bijzondere gebeurtenis, een nieuwsitem of een uitstapje.
Het anker biedt een betekenisvolle context voor allerlei leersituaties en zorgt ervoor dat alle kinderen bij
de start van de leeractiviteiten een vergelijkbaar kennisniveau hebben.
Strategisch leren: Interactief taalonderwijs veronderstelt dat leerlingen taken op een efficiënte manier
leren aanpakken. We noemen dit strategisch leren. Het gaat om cognitieve strategieën (bijvoorbeeld het
reflecteren op eigen taalgedrag). Voor een deel leren kinderen dit vanzelf. Maar dat geldt niet voor alle
strategieën en niet voor alle kinderen. Expliciete instructie is dus nodig.
Deel 1 Achtergronden
HOOFDSTUK 1 onderkenning van lees- en spellingproblemen en dyslexie
Onder technisch lezen – ofwel decoderen – verstaan we de vaardigheid om de geschreven vorm van een
woord om te zetten naar de klankvorm van dat woord. Bij spellen – ofwel coderen – gebeurt het
omgekeerde: hierbij wordt de klankvorm omgezet naar schrift.
- Fonemen: De klanken die binnen een taal worden onderscheiden. (klankvorm)
- grafemen: Letters (zoals ‘k’, ‘l’ en ‘a’) of lettercombinaties (zoals ‘ee’, ‘ch’, ‘oe’ en ‘ei’) die klanken
weergeven. (geschrevenvorm)
,Inzicht in het alfabetisch principe
Het lees- en spellingproces begint met inzicht in het alfabetisch principe dat ten grondslag ligt aan onze
geschreven taal. Dit betekent dat een leerling beseft dat letters corresponderen met bepaalde klanken
en andersom: dat je klanken kunt koppelen aan letters. Als een leerling dit inzicht niet heeft, moet hij
woorden op basis van de volledig geschreven woordvorm (als een ‘plaatje’ of ‘ beeld’) onthouden. Dit
lukt nog wel voor een beperkt aantal woorden, maar zodra hij meer en onbekende woorden tegenkomt,
leidt deze werkwijze tot problemen. Zodra een leerling in staat is woorden letter voor letter te
ontsleutelen, kan hij ook nieuwe of onbekende woorden lezen en spellen. Om te kunnen lezen en
spellen is het dus belangrijk dat de relatie tussen de letters en de klanken wordt doorzien.
Automatisering
Als een leerling de relatie tussen letters en klanken eenmaal doorziet, is de volgende stap
automatisering. ‘Automatisering’ betekent dat het koppelen van letters en klanken zo snel gaat, dat dit
proces zonder bewuste aandacht van de lezer of speller verloopt (‘vlot lezen’). Als de woordherkenning
geautomatiseerd is, herkent de lezer in een flits een woord.
, Onderkenning van lees- en spellingproblemen
Signalen in groep 1 en 2
Natuurlijk is het zo dat pas in groep 3, wanneer er wordt begonnen met het formele lees- en
schrijfonderwijs, kan worden bepaald in hoeverre er daadwerkelijk sprake is van problemen op het
gebied van lezen en spellen. In de kleuterperiode kan wel al worden vastgesteld bij welke kinderen de
ontwikkeling in geletterdheid dreigt te stagneren.
Het gaat dus zowel om risicofactoren (genetische aanleg, spraak- en taalproblemen) als cognitieve
factoren (prestaties op bepaalde taken). Als algemene vuistregel bij de taken geldt: hoe meer de taak
lijkt op de lees- of spellingtaak, hoe beter de voorspelling voor latere leesvaardigheid is. Letterkennis en
fonologisch bewustzijn zijn daarom vaak de beste voorspellers. Voor het fonologisch bewustzijn geldt
dat het onderdeel fonemisch bewustzijn de beste voorspeller is; het bewustzijn dat woorden zijn
opgebouwd uit heel kleine klankeenheden (/b/ - /oo/ - /m/, /b/ - /o/ - /s/).
Daarnaast zijn er nog een aantal punten waar leerkrachten vaak op letten:
• Niet begrijpen van complexe vragen, terwijl ze het antwoord wel weten.
• Moeite met het onthouden of ophalen van namen uit het geheugen.
• Moeite met het ophalen van de dagen van de week.
• Problemen met het ordenen van objecten.
• Woordvindingsproblemen (het niet op woorden kunnen komen).
Inleiding - algemene kennis
Ongeveer 10% van alle leerlingen in het basisonderwijs heeft leesproblemen. Bij 4% van alle kinderen
zijn de problemen zó ernstig en hardnekkig dat er sprake is van dyslexie.
Interactief taalonderwijs is gebaseerd op drie pijlers: betekenisvol leren, sociaal leren en strategisch
leren. Het begrip ‘interactie’ staat centraal.
Betekenisvol leren: Taal leer je door taal te gebruiken. Kinderen zijn meer gemotiveerd om te leren als
het over een onderwerp gaat dat hen aanspreekt. De leerkracht kan daar gebruik van maken door een
voor hen betekenisvolle context te bieden en ze functionele taken te laten uitvoeren.
Routines: Routines zijn betekenisvolle activiteiten die iedere dag of iedere week terugkomen en die
kinderen aanzetten tot communicatie. Voorbeelden van routines zijn: dagritme-activiteiten, een
verjaardag vieren, prentenboeken interactief voorlezen, de thematafel samen opbouwen en werken
met portfolio’s.
Ankers: Een anker is een betekenisvolle startsituatie, die kinderen prikkelt en uitdaagt tot taalleren. Het
is bijvoorbeeld een film, een prentenboek, een bijzondere gebeurtenis, een nieuwsitem of een uitstapje.
Het anker biedt een betekenisvolle context voor allerlei leersituaties en zorgt ervoor dat alle kinderen bij
de start van de leeractiviteiten een vergelijkbaar kennisniveau hebben.
Strategisch leren: Interactief taalonderwijs veronderstelt dat leerlingen taken op een efficiënte manier
leren aanpakken. We noemen dit strategisch leren. Het gaat om cognitieve strategieën (bijvoorbeeld het
reflecteren op eigen taalgedrag). Voor een deel leren kinderen dit vanzelf. Maar dat geldt niet voor alle
strategieën en niet voor alle kinderen. Expliciete instructie is dus nodig.
Deel 1 Achtergronden
HOOFDSTUK 1 onderkenning van lees- en spellingproblemen en dyslexie
Onder technisch lezen – ofwel decoderen – verstaan we de vaardigheid om de geschreven vorm van een
woord om te zetten naar de klankvorm van dat woord. Bij spellen – ofwel coderen – gebeurt het
omgekeerde: hierbij wordt de klankvorm omgezet naar schrift.
- Fonemen: De klanken die binnen een taal worden onderscheiden. (klankvorm)
- grafemen: Letters (zoals ‘k’, ‘l’ en ‘a’) of lettercombinaties (zoals ‘ee’, ‘ch’, ‘oe’ en ‘ei’) die klanken
weergeven. (geschrevenvorm)
,Inzicht in het alfabetisch principe
Het lees- en spellingproces begint met inzicht in het alfabetisch principe dat ten grondslag ligt aan onze
geschreven taal. Dit betekent dat een leerling beseft dat letters corresponderen met bepaalde klanken
en andersom: dat je klanken kunt koppelen aan letters. Als een leerling dit inzicht niet heeft, moet hij
woorden op basis van de volledig geschreven woordvorm (als een ‘plaatje’ of ‘ beeld’) onthouden. Dit
lukt nog wel voor een beperkt aantal woorden, maar zodra hij meer en onbekende woorden tegenkomt,
leidt deze werkwijze tot problemen. Zodra een leerling in staat is woorden letter voor letter te
ontsleutelen, kan hij ook nieuwe of onbekende woorden lezen en spellen. Om te kunnen lezen en
spellen is het dus belangrijk dat de relatie tussen de letters en de klanken wordt doorzien.
Automatisering
Als een leerling de relatie tussen letters en klanken eenmaal doorziet, is de volgende stap
automatisering. ‘Automatisering’ betekent dat het koppelen van letters en klanken zo snel gaat, dat dit
proces zonder bewuste aandacht van de lezer of speller verloopt (‘vlot lezen’). Als de woordherkenning
geautomatiseerd is, herkent de lezer in een flits een woord.
, Onderkenning van lees- en spellingproblemen
Signalen in groep 1 en 2
Natuurlijk is het zo dat pas in groep 3, wanneer er wordt begonnen met het formele lees- en
schrijfonderwijs, kan worden bepaald in hoeverre er daadwerkelijk sprake is van problemen op het
gebied van lezen en spellen. In de kleuterperiode kan wel al worden vastgesteld bij welke kinderen de
ontwikkeling in geletterdheid dreigt te stagneren.
Het gaat dus zowel om risicofactoren (genetische aanleg, spraak- en taalproblemen) als cognitieve
factoren (prestaties op bepaalde taken). Als algemene vuistregel bij de taken geldt: hoe meer de taak
lijkt op de lees- of spellingtaak, hoe beter de voorspelling voor latere leesvaardigheid is. Letterkennis en
fonologisch bewustzijn zijn daarom vaak de beste voorspellers. Voor het fonologisch bewustzijn geldt
dat het onderdeel fonemisch bewustzijn de beste voorspeller is; het bewustzijn dat woorden zijn
opgebouwd uit heel kleine klankeenheden (/b/ - /oo/ - /m/, /b/ - /o/ - /s/).
Daarnaast zijn er nog een aantal punten waar leerkrachten vaak op letten:
• Niet begrijpen van complexe vragen, terwijl ze het antwoord wel weten.
• Moeite met het onthouden of ophalen van namen uit het geheugen.
• Moeite met het ophalen van de dagen van de week.
• Problemen met het ordenen van objecten.
• Woordvindingsproblemen (het niet op woorden kunnen komen).
