Hoorcollege 1 geschiedenis van het maatschappelijk opvoeden
Definitie opvoedondersteuning (thema Ped)
“Ondersteuning aan ouders, gericht op het herkennen en verhelpen van
problemen bij het kind en/of in het opvoedsysteem”
→ Welke taken liggen hier voor professionals?
→Welke kennis is nodig om “het goede” te doen?
→Waar moet je allemaal rekening mee houden?
It takes a village to raise a child niet alleen ouders zijn genoeg bij het
opvoeden van kinderen, een natuurlijke village zou de druk van nieuwe
ouders enorm verminderen. Die gemeenschap is eigenlijk heel erg nodig
om nieuwe ouders te ondersteunen bij problemen waar ouders tegen aan
loopt.
2. DE PEDAGOGISCHE “CIVIL SOCIETY”
Vrijwillige verbanden en onderlinge betrokkenheid die bijdragen aan
opvoeden en opgroeien, juist door het gewone opvoeden te versterken
Maatschappelijk opvoeden anno 2025: De PCS
• Individualisme → minder maatschappelijk opvoeden via traditionele
steunstructuren en netwerken. Maatschappelijke ontwikkelingen
(verhuizing, woon- werksituaties); Verzakelijking school- en
opvangomgevingen; Ontkerkelijking en ontmanteling buurt- en
verenigingsleven; Etc.
• Maar niet minder behoefte aan informele opvoedsteun! Officiële
instanties zijn niet altijd een juiste vervanging voor “het eigen
netwerk”
• Nieuw jeugd- en gezinsbeleid: versterken van rol mede-opvoeders en
benadrukken collectieve verantwoordelijkheid.
• PCS verwijst naar vrijwillige verenigingen van organisaties en burgers
buiten formele instanties, de overheid en het bedrijfsleven
• Sterke PCS: positieve invloed opvoedklimaat
Waarom de PCS?
• Steun bij onzekerheden, vragen of problemen in de opvoeding;
• Praktische hulp bieden aan ouders die daar behoefte aan hebben;
• Vanzelfsprekende bron van (ervarings)kennis en kunde;
• Zorg voor sociale steun en zelfvertrouwen bij ouders
• Positieve invloed kinderen
• Positieve invloed ouders (zie ook literatuur)
, • Bijdrage aan preventie en vroegsignalering → Minder snel inschakelen
instanties of zwaardere vormen van jeugdhulp
• Beter voor kind (en op lange termijn goedkoper)
• Denk ook terug aan HC7: Normaliseren!
Inrichting PCS: Ondersteuning van mede-opvoeders
Het belang van mede-opvoeders: direct en indirect
Praktische invulling PCS
Mede-opvoeders, zoals familie, buren, leerkrachten en voetbaltrainers:
Emotionele, steun, Instrumentele steun, Informationele steun, Normatieve
steun.
,Maatschappelijke initiatieven (betrokkenheid gemeentes): Toegankelijkheid
bevorderen, mogelijkheden faciliteren, Nieuwe initiatieven ondersteunen ,
Bestaande activiteiten onder de aandacht brengen.
Maatschappelijk opvoeden: Hoe modern is de PCS?
Maatschappelijk opvoeden: Opvoeden niet alleen gericht op optimale
ontwikkeling kind, maar kind en opvoeding ook zien als onderdeel
samenleving → wisselwerking:
• Samenleving ondersteunt het opvoeden
• Goede opvoeding ondersteunt de samenleving
3. OPVOEDINGSADVIEZEN IN NEDERLAND VAN 1600-2000.
Waarom “geschiedenis van opvoedondersteuning”?
• Ideeën over wat goede opvoeding → tijds- en cultuurgebonden
(normen, waarden, praktische aspecten)
• “Vraag” om bepaald type burgers!
• Kennis over de geschiedenis van opvoeden helpt daarmee om
adviezen over opvoeding:
• …te doorzien
• … te relativeren
• … te bekritiseren
• …of juist te verstevigen en onderbouwen
Kort gezegd maakt kennis over opvoedopvattingen van vroeger het
mogelijk ideeën van onze eigen tijd van een afstandje te bekijken, en een
eigen visie op deze ideeën te ontwikkelen.
Wat weten we over het verleden (<1600)?
• Kennis over opvoeding vanaf de late middeleeuwen
• Genegenheid en bewust opvoeden van alle tijden
• Opvattingen over “goed” opvoeden verschillen per tijdperk
• Na middeleeuwen:
• Kennis via div. media*
• Meningen en adviezen (bijv. opvoedboeken*)
• → Basis voor de volgende info
De Gouden Eeuw (1600-1700)
• Opvoeddoel: vrome en deugdzame burgers
• Religie (#1)
Eerlijkheid
, Bescheidenheid Doorontwikkeling economie
Hulpvaardigheid
Maar ook: Kerken en stadsbestuur financierden weeshuizen en
scholen
(wederkerig) maatschappelijk opvoeden dus!
Betrokken maar patriarchale vaders
Eigenwijze moeders
Kinderen gewaardeerd en begrepen (v.n. rijke gezinnen);
Meeste kinderen kort naar school: Opvoeding gebeurde ook door
werkgevers (vanaf ca. 12 jaar)
Belang van een goede opvoeding in de Gouden Eeuw
“Indien de jonckheydt niet en deugt
En geeft de schult niet aen de jeugt.
De Vader selfs verdient de straf
Die haer geen beter les en gaf.” (Jacob Cats (1577-1660)
Verlichting (1700-1800)
• Opvoeddoel: Harde werkers en brave burgers grootbrengen
• Beinvloed door economisch verval en politieke onrust
• Verlichtingsdenken: Minder nadruk op religie, meer op kennis en
vooruitgang. Men hoefde zich niet neer te leggen bij haar lot.
• Volksopvoeding: Niet alleen kinderen, het hele volk (m.n. armen)
moest worden opgevoed (“beschaafd” gemaakt)
• Maatschappelijk opvoeden: ook nadruk op verantwoordelijkheid
volgende generatie
• Hoofdrol in de opvoeding ineens voor moeder → “natuurlijke”
vrouwelijke aanleg (Betje Wolff)
Belang van gehoorzaamheid in de Verlichting
“Jantje zag eens pruimen hangen,
O! als eijeren zo groot.
’t Scheen, dat Jantje wou gaan plukken,
Schoon zijn vader ’t hem verbood.
Hier is, zei hij, noch mijn vader,
Noch de tuinman, die het ziet:
Aan een boom, zo vol geladen,
mist men vijf, zes pruimen niet.
Maar ik wil gehoorzaam wezen,
En niet plukken: ik loop heen.
Zou ik, om een hand vol pruimen, (Hiëronymus van Alphen (1746-1803)
Definitie opvoedondersteuning (thema Ped)
“Ondersteuning aan ouders, gericht op het herkennen en verhelpen van
problemen bij het kind en/of in het opvoedsysteem”
→ Welke taken liggen hier voor professionals?
→Welke kennis is nodig om “het goede” te doen?
→Waar moet je allemaal rekening mee houden?
It takes a village to raise a child niet alleen ouders zijn genoeg bij het
opvoeden van kinderen, een natuurlijke village zou de druk van nieuwe
ouders enorm verminderen. Die gemeenschap is eigenlijk heel erg nodig
om nieuwe ouders te ondersteunen bij problemen waar ouders tegen aan
loopt.
2. DE PEDAGOGISCHE “CIVIL SOCIETY”
Vrijwillige verbanden en onderlinge betrokkenheid die bijdragen aan
opvoeden en opgroeien, juist door het gewone opvoeden te versterken
Maatschappelijk opvoeden anno 2025: De PCS
• Individualisme → minder maatschappelijk opvoeden via traditionele
steunstructuren en netwerken. Maatschappelijke ontwikkelingen
(verhuizing, woon- werksituaties); Verzakelijking school- en
opvangomgevingen; Ontkerkelijking en ontmanteling buurt- en
verenigingsleven; Etc.
• Maar niet minder behoefte aan informele opvoedsteun! Officiële
instanties zijn niet altijd een juiste vervanging voor “het eigen
netwerk”
• Nieuw jeugd- en gezinsbeleid: versterken van rol mede-opvoeders en
benadrukken collectieve verantwoordelijkheid.
• PCS verwijst naar vrijwillige verenigingen van organisaties en burgers
buiten formele instanties, de overheid en het bedrijfsleven
• Sterke PCS: positieve invloed opvoedklimaat
Waarom de PCS?
• Steun bij onzekerheden, vragen of problemen in de opvoeding;
• Praktische hulp bieden aan ouders die daar behoefte aan hebben;
• Vanzelfsprekende bron van (ervarings)kennis en kunde;
• Zorg voor sociale steun en zelfvertrouwen bij ouders
• Positieve invloed kinderen
• Positieve invloed ouders (zie ook literatuur)
, • Bijdrage aan preventie en vroegsignalering → Minder snel inschakelen
instanties of zwaardere vormen van jeugdhulp
• Beter voor kind (en op lange termijn goedkoper)
• Denk ook terug aan HC7: Normaliseren!
Inrichting PCS: Ondersteuning van mede-opvoeders
Het belang van mede-opvoeders: direct en indirect
Praktische invulling PCS
Mede-opvoeders, zoals familie, buren, leerkrachten en voetbaltrainers:
Emotionele, steun, Instrumentele steun, Informationele steun, Normatieve
steun.
,Maatschappelijke initiatieven (betrokkenheid gemeentes): Toegankelijkheid
bevorderen, mogelijkheden faciliteren, Nieuwe initiatieven ondersteunen ,
Bestaande activiteiten onder de aandacht brengen.
Maatschappelijk opvoeden: Hoe modern is de PCS?
Maatschappelijk opvoeden: Opvoeden niet alleen gericht op optimale
ontwikkeling kind, maar kind en opvoeding ook zien als onderdeel
samenleving → wisselwerking:
• Samenleving ondersteunt het opvoeden
• Goede opvoeding ondersteunt de samenleving
3. OPVOEDINGSADVIEZEN IN NEDERLAND VAN 1600-2000.
Waarom “geschiedenis van opvoedondersteuning”?
• Ideeën over wat goede opvoeding → tijds- en cultuurgebonden
(normen, waarden, praktische aspecten)
• “Vraag” om bepaald type burgers!
• Kennis over de geschiedenis van opvoeden helpt daarmee om
adviezen over opvoeding:
• …te doorzien
• … te relativeren
• … te bekritiseren
• …of juist te verstevigen en onderbouwen
Kort gezegd maakt kennis over opvoedopvattingen van vroeger het
mogelijk ideeën van onze eigen tijd van een afstandje te bekijken, en een
eigen visie op deze ideeën te ontwikkelen.
Wat weten we over het verleden (<1600)?
• Kennis over opvoeding vanaf de late middeleeuwen
• Genegenheid en bewust opvoeden van alle tijden
• Opvattingen over “goed” opvoeden verschillen per tijdperk
• Na middeleeuwen:
• Kennis via div. media*
• Meningen en adviezen (bijv. opvoedboeken*)
• → Basis voor de volgende info
De Gouden Eeuw (1600-1700)
• Opvoeddoel: vrome en deugdzame burgers
• Religie (#1)
Eerlijkheid
, Bescheidenheid Doorontwikkeling economie
Hulpvaardigheid
Maar ook: Kerken en stadsbestuur financierden weeshuizen en
scholen
(wederkerig) maatschappelijk opvoeden dus!
Betrokken maar patriarchale vaders
Eigenwijze moeders
Kinderen gewaardeerd en begrepen (v.n. rijke gezinnen);
Meeste kinderen kort naar school: Opvoeding gebeurde ook door
werkgevers (vanaf ca. 12 jaar)
Belang van een goede opvoeding in de Gouden Eeuw
“Indien de jonckheydt niet en deugt
En geeft de schult niet aen de jeugt.
De Vader selfs verdient de straf
Die haer geen beter les en gaf.” (Jacob Cats (1577-1660)
Verlichting (1700-1800)
• Opvoeddoel: Harde werkers en brave burgers grootbrengen
• Beinvloed door economisch verval en politieke onrust
• Verlichtingsdenken: Minder nadruk op religie, meer op kennis en
vooruitgang. Men hoefde zich niet neer te leggen bij haar lot.
• Volksopvoeding: Niet alleen kinderen, het hele volk (m.n. armen)
moest worden opgevoed (“beschaafd” gemaakt)
• Maatschappelijk opvoeden: ook nadruk op verantwoordelijkheid
volgende generatie
• Hoofdrol in de opvoeding ineens voor moeder → “natuurlijke”
vrouwelijke aanleg (Betje Wolff)
Belang van gehoorzaamheid in de Verlichting
“Jantje zag eens pruimen hangen,
O! als eijeren zo groot.
’t Scheen, dat Jantje wou gaan plukken,
Schoon zijn vader ’t hem verbood.
Hier is, zei hij, noch mijn vader,
Noch de tuinman, die het ziet:
Aan een boom, zo vol geladen,
mist men vijf, zes pruimen niet.
Maar ik wil gehoorzaam wezen,
En niet plukken: ik loop heen.
Zou ik, om een hand vol pruimen, (Hiëronymus van Alphen (1746-1803)
