Ruimtelijke vraagstukken Europa (derde druk) Samenvatting H4, H8-H11 & aantekeningen HC

H4 – landelijke gebieden: landbouw, beleid en
cultuurlandschappen
Introductie

- Daily urban system: de centrale stad en de omliggende woongebieden van forensen en
bedrijventerreinen.
- Urban field: de omliggende woongebieden van forensen en bedrijventerreinen
- Perifere gebieden hebben last van ontvolking: landbouw biedt in de meest perifere gebieden
geen kans meer op een enigszins acceptabel bestaan.
- Ontvolkte of bijna ontvolkte gebieden die landschappelijk en ecologisch waardevol zijn,
kunnen wel een nieuwe functie krijgen. Voorbeelden Rewilding Europe en ecotoerisme.

4.1 landbouw aan de rand van het suburbane gebied
Om te onderzoeken naar de mate waarin lokale samenlevingen en actoren het vermogen hebben om
door eigen handelen hun toekomst vorm te geven, moet er onderscheid gemaakt worden tussen:
- Condities: externe omstandigheden die voor de regio wel relevant zijn, maar waarop actoren
geen invloed kunnen uitoefenen
- Hulpbronnen: resources waarover het agrarisch gebied zelf beschikt, in het regionaal beleid
van EU bekend als untapped potentials
Kenmerken:
- Situation: de relatieve ligging van een gebied
- Site: de eigenschappen van het gebied zelf

Kaiserstuhl en Emmental
- Traditionele strategie:
 Boeren richten coöperaties op
 Collectief eigenaar
 Delen de winst
- Hedendaagse strategie:
 Via andere wegen inkomsten vergroten
 Individualisering

4.2 een ongelijk speelveld: de perifere landelijke gebied
De verscheidenheid tussen gebieden is vervangen door verscheidenheid binnen gebieden.
Verschil tussen boerengebieden vlakbij welvarende steden (grootstedelijke regio’s) en afgelegen
boerengebieden.

4.3 nationaal beleid: de tijden zijn veranderd
- Europa is georganiseerd volgens de principes van de vrijemarkt economie:
 Concurrentie
 Groei Polarisatie
 Efficiency
- Rurale deprivatie: achterstand in perifere gebieden
- Overheden doen pogingen om de ‘verliezers’ bij te staan door middel van subsidies of
belastingvoordelen
- Hiërarchische sturing: overheid voert autoritair gezag uit
- Netwerksturing: overheid is een van de vele min of meer gelijkwaardige partner in een
netwerk van partijen is geworden
- Zelfsturing: direct betrokkenen zelf het initiatief nemen

, - Van top-down naar bottom-up, van exogeen naar endogeen, van verzorgingsstaat naar
participatiesamenleving
4.4 het Europese landbouwbeleid
- Landbouw was het eerste belangrijke beleidsterrein van EU
- GBL = Gemeenschappelijke landbouwbeleid
- Productsubsidies zorgden voor overproductie  meer productie betekende hogere uitgaven
voor de EU
- Er moest iets gedaan worden tegen overproductie en inkomen van de boeren
- Plan Manscholt
 Grootschalig, industriematige landbouw
 Modernisering
- Oplossing gezocht in jaren 80
 Productieplafonds
 Quota
- Subsidies: van productieondersteuning naar inkomensondersteuning
 Decoupling: subsidies zijn niet meer gekoppeld aan productiehoeveelheden, maar
juist voor een fatsoenlijk inkomen. Deze subdsidies worden single farm payments
genoemd.
 Cross-compliance: inkomenssubsidies werden voor ongeveer 30% gekoppeld aan
voorwaarden
- Ontwikkeling:
 Fonds voor plattelandsontwikkeling. Bv. natuurbescherming en modernisering
 Quota voor melk, suiker en wijn afgeschaft
- Kritiek: mening over het huidige beleid loopt uiteen
 Afschaffing van alle subsidies
 Stimuleren van kleinschaligheid
 Meer duurzame landbouw
 Meer ondersteuning van innovatie
 Meer aandacht voor nieuwe lidstaten
- Vergroening: discussie over toekomst van GLB
 Weinig veranderd
 Iets meer aandacht voor vergroening
 Fundamentele hervorming
- Europese Green Deal
 From farm to fork
 Milieuorganisaties vonden dat deze plannen niet ver genoeg gingen
 Maar de meeste lidstaten trapten juist op de rem: inkomenssteun was belangrijker
dan duurzaamheid
 Er wordt steeds meer van boeren verlangd, maar ze hebben het moeilijk

4.5 landbouw in voormalige communistisch gebieden
- Na WOII was landbouw gecollectiviseerd
 Coöperaties waren staatsbedrijven
 Leidde tot uitgestrekte akkerbouwbedrijven
 Communistische tijd betekende voor veel boeren verbetering
- Volgens communistische leer zou collectieve bedrijfsvorm veel efficiënter zijn
 LPG’s (landwirtschaftliche produktions genossenschaften) slecht georganiseerd
 Productiviteit laag
- Na 1990 veel arbeidsplaatsen verloren, maar productiviteit gestegen
- LPG’s groot gebleven
- Landbouwbeleid zou werkgelegenheid behouden (rurale ontwikkeling) maar in Mecklenburg-
Vorpommeren was er juist minder werkgelegenheid

, - Zonder subsidies zouden ze in M-V verlies draaien
4.6 landbouw en cultuurlandschappen
Een cultuurlandschap is een landschap dat onder invloed van de mens is gevormd. Er is een grote
verscheidenheid aan cultuurlandschappen.
4 hoofdtypen:
- Open fields: grote graanakkers
- Kleinschalig besloten landschappen: gevarieerd landgebruik
- Planmatige landschappen: brede strookvormige stukken land  hoevennederzettingen
- Mediterrane landschappen: complexe landschappen

Ontwikkeling tot WOII
- In Middeleeuwen waren veel landschappen functioneel met elkaar verbonden
- Transhumance: de seizoenstrek tussen hooglanden en lage gebieden en tussen droge en
natte gebieden: zo konden boeren profiteren van de verschillende klimaten en gewassen.

Na WOII
- Landbouw gecollectiviseerd
- GLB
- Structuurpolitiek
- Schaalvergroting en intensivering
- Regeling voor less-favoured areas: berggebieden en gebieden met fysisch geografisch
eigenaardigheden. Voorzetting van landbouw in moeilijke gebieden om bijzondere
landschappen te behouden

Streekproducten en biologische landbouw
- Bescherming regionale producten:
 BOB: beschermde oorsprongsbenaming
 BGA: beschermde geografische aanduiding
 GTS: gegarandeerde traditionele specialiteit
- Bewegingen:
 Slowfood-beweging: inzet op lokale producten en bereidingswijzen (Zuid-EU)
 Tegenbeweging: biologische dynamische landbouw (Midden-EU)

, H8 – Steden: de vele werelden van de stad
- Divided city: een verdeelde stad waarvan de inwoners over en weer vijandbeelden hebben
van ‘de Ander’
- Turf wars: grensoorlogen
- Town scapes: stedelijke landschappen van wegen, gebouwen en grondgebruik
- Verschillende niveaus:
 Micro: buurt, café en straathoeken
 Macro: mondiale niveau van steden
 Meso: interne structuur van een stad of agglomeratie


8.1 mesoniveau: stations, trams, vliegvelden en havens
Spoorwegen belangrijk voor stedelijke structuur
- Stations aan de rand van de stad
- Grote steden hebben veel stations, kleine steden 1 of 2
- Rondom stations nieuwe stadcentra & CBD: oorspronkelijke stad werd historische stad, het
moderne CBD lag daarbuiten
- Na WOII verloren stations hun aantrekkelijkheid. Het raakte verouderd en kwam in een
neerwaartse spiraal.
- Weer aantrekkelijker door: vernieuwing, HSL-lijnen, winkel- en kantoren bouwen op deze
plekken

Niet alleen railverbindingen tussen steden, maar ook binnen agglomeraties
- Stadstrams & metro’s
- Trams verdwenen door opkomst auto’s. Door ‘smart, green & inclusive’ komen ze weer
terug.
- Transit oriented development: op en rondom knooppunten OV veel voorzieningen bouwen
(kantoren, huizen en winkels)

De luchthavenstad
Aerotropolis
- Nabij steden met grote vliegvelden
- Snel groeiende concentraties van ruimtegebruikers die voor hun functioneren afhankelijk zijn
van nabijheid tot een luchthaven. Zelfde patroon als bij stations (maar dan 100 jaar later)
- Air side oriented airport naar multi-service airport  andere functies aantrekken

Airport city
- Het geheel van functies dat zich vestigt op en bij een luchthaven
- Mogelijkheid om zich verder te ontwikkelen tot een kern van een veel uitgestrektere
aerotropolis
 Afhankelijk van luchtvervoer, maar niet in het luchthavengebied gevestigd zijn
 Formatie: ruimtegebruikers hebben onderling geen intensieve relatie
 Verschillende vormen:
 Rond het vliegveld
 Langs OV-verbinding naar vliegveld
 Airport corridor