Hoofdstuk 1: vergelding en vergoeding
1. Vergelding van private delicten
Strafrechtspleging bij de Germanen was voor het grootste deel een private aangelegenheid, aangezien
het merendeel van de strafbare feiten beschouwd werd als een verstoring van de vrede tussen de
families. Elke vorm van wraak werd daarom dan ook geaccepteerd, om de vrede te bewaren of te laten
terugkeren.
2. Van vergelding naar verzoening
Toen het gezag van de stamkoning groter werd, werd de eigenrichting steeds meer teruggedrongen en
ten slotte zelfs verboden. Partijen moesten vrede met elkaar sluiten, waarbij de dader het wraakrecht
diende af te kopen, om zo tot een verzoening te komen. In het begin werd dit gedaan door
onderhandelingen tussen de partijen, later kwamen er standaardbedragen, ingesteld door keizerlijke
ambtenaren. Toen de Germaanse volken rechtsgewoonten te codificeren in de ‘leges barbarorum’
(wetten der barbaren), kregen deze standaardbedragen een wettelijke basis.
Wanneer de dader of de familie van de dader niet aan de betaling kon voldoen, herleefde het
wraakrecht. Het geldbedrag waarmee het wraakrecht werd afgekocht kwam aanvankelijk volledig ten
goede aan de familie van het slachtoffer. Later diende de dader slechts een deel van de geldsom aan
het slachtoffer te betalen en het andere deel aan de stam, dat wil zeggen de koning. Het eerste bedrag,
de faidus, was bedoeld om de vrede tussen families te herstellen. Het tweede bedrag, de fredus
(vredegeld), was bedoeld om de algemene stamvrede te herstellen, die geacht werd door de dader
eveneens te zijn geschonden. De financiële vergelding in plaats van de feitelijke vergelding was
hiermee niet langer volledig privaat van aard. Het zwaartepunt zou later steeds meer op de fredus
komen te liggen.
3. De verzoeningsprocedure
Het slachtoffer of diens familie moest de dader dagen voor de stamvergadering en hem officieel
aanklagen. Vervolgens moest de gedaagde deze aanklacht tegenspreken. Beiden moesten anderen,
veelal familie, een ondersteunende eed laten af leggen om hun eerlijkheid te laten bevestigen. De
koning, of diens plaatsvervanger, nam geen deel aan de terechtzitting. Hij zag er slechts op toe dat het
recht goed werd toegepast. Daarnaast was het de koning die de einduitspraak, gevormd door de
stamvergadering, officieel verkondigde. De rechtsmacht van de koning reikte echter niet zo ver dat de
uitspraak kon worden afgedwongen. Dit had tot gevolg dat de klager naar oude gewoonte wraak mocht
nemen als de aangeklaagde zijn geldsom niet betaalde.
,4. Bestraffing van publieke delicten
Enkele delicten werden geacht te zijn gericht tegen de hele stamgemeenschap (publieke delicten).
Over plegers van deze zware delicten werd de doodstraf, opgenomen in wetten, uitgesproken. Meer
dan nog in Germaanse weten werden kapitale straffen (doodstraf en ook lijfstraffen)ook
voorgeschreven in de capitularia, koninklijke verordeningen. Ook werden de capitularia gebruikt om
nieuw recht te codificeren en rechtspleging te moderniseren. Niet alleen hierdoor werd het terrein van
de publieke rechtspraak uitgebreid, maar ook door delicten over te brengen van de private sfeer van
verzoening naar de publieke sfeer van bestraffing.
5. Van stamvergadering naar hofgerecht
De feitelijke rechtsprekende bevoegdheid lag bij de stam, die in het conflict uitspraak deed. De
voorzitter, vaak de koning of zijn plaatsvervanger, had weinig inbreng. De koning was ‘rechter in oude
zin’, hetgeen inhield dat hij alleen waakte over de correcte toepassing van de rechtsregels (accusatoir
proces).
In het Frankische Rijk maakte de stamvergadering plaats voor het hofgerecht, bestaande uit de koning
of zijn plaatsvervanger, en een aantal leden van zijn hofhouding die hem als adviseurs bijstonden.
Voor kapitale straffen moest men naar de koninklijke rechtbank. Allereerst werd de dader aangeklaagd
uit naam van de koning. Het bewijs werd op basis van onderzoek, met onder andere al dan niet onder
tortuur verkregen verklaringen, verzameld. Wanneer de aanklager erin slaagde om voldoende bewijs te
leveren, stelde de koning een eindvonnis op en sprak deze uit. De pleger werd ten slotte ook uit naam
van de koning berecht en gestraft. De koning was derhalve de eigenlijke rechtsvinder, de feitelijke
rechtspreker, de ‘rechter in nieuwe zin’ (inquisitoir proces).
Ook was er een groot aantal andere, lagere gerechten. Bij deze lagere gerechtshoven werden vooral
verzoeningsprocedures tussen private personen afgehandeld, slechts in bepaalde gevallen mochten
delicten waarop publieke straffen stonden op dit niveau worden berecht.
6. Het accusatoir proces
De achteruitgang en versnippering van het politieke gezag had belangrijke consequenties voor het
recht en de rechtspraak. De wetten der barbaren en Koninklijke verordeningen hadden geen
daadwerkelijke rechtskracht meer. Elke subvorstendommen vormde een eigen rechtskring, met eigen
recht en eigen rechtspraak. De strafrechtspleging zou opnieuw een grotendeels private aangelegenheid
worden. Zeker in de eerste decennia van de Dark Ages kostte het de graven en landheren veel moeite
om eigenrichting te voorkomen. Het lukten hen niet om mensen vredig te laten verzoenen. Als
alternatief stond de accusatoire strafprocedure ter beschikking.
, In dit proces waren beide partijen volledig gelijk. Net als in de verzoeningsprocedure moest de dader
officieel aangeklaagd worden en moesten eedhelpers de eed afleggen om eerlijkheid te bevestigen.
Veel bewijs werd geleverd via een godsoordeel. Op basis van bewijzen stelden de rechtbank
uiteindelijk een uitspraak vast. De voorzitter van de rechtbank, de landsheer, keek ook hier alleen toe
op de toepassing van het recht. Wanneer bleek dat de verdachte onschuldig was, keerde het vonnis
tegen de aanklager.
Ging het om een geweldsdelict, dan lag aan de bestraffing vaak het beginsel van de talio (evenredige
wraakpleging) ten grondslag. Voor lichtere delicten werd vaak een geldboete aan het slachtoffer en
soms ook aan de landsheer opgelegd. Dit was niet meer bedoeld als schadevergoeding, maar puur als
boete. Wel werd deze boete geacht mede een vergoeding van de geleden schade in te houden.
7. Het inquisitoir strafproces
Na de twee donkere eeuwen van desintegratie en achteruitgang volgden twee eeuwen van
wederopbouw en re-integratie. De graven en heren trokken grote delen van het gezag aan zich en
bestuurden hun grondgebied als waren zij zelf koning. Door deze nieuwe landheren werden strafbare
feiten al gauw gezien als aanslagen op de algehele rechtsorde. Dit bood ruimte voor een nieuw type
strafproces, het inquisitoir proces.
Dit nieuwe type bood de hogere en lagere vorsten en heren de mogelijkheid om verstoringen van de
rechtsorde op eigen initiatief te vervolgen. De pleger van een strafbaar feit werd aangeklaagd door een
speciaal daartoe aangestelde functionaris, een gerechtsofficier. Hij was de vertegenwoordiger van de
landsheer en trad op uit diens naam. Uit hoofde van zijn functie (ex officio) werd een onderzoek naar
de verdachte ingesteld. Zowel de gerechtsofficier als de leden van de rechtbank speelden een actieve
rol. Zij waren degene die de verdachten verhoorden, getuigen ondervroegen en eventueel nader
onderzoek bevalen.
De godsoordelen kregen steeds minder invloed. Veel steden kregen het privilege dat hun inwoners niet
aan godsoordelen mochten worden onderworpen.
8. De canonisten en het kerkelijk recht
Het geleerde recht heeft een grote rol gespeeld bij de ontwikkeling van het inquisitoire strafproces en
de rationalistische bewijsvoering. De canonisten herontdekten en bewerkten het oude Romeinse recht.
Het nieuwe strafproces, de romano-canonieke procedure, onderscheidde zich van de traditionele
procesvormen door haar schriftelijke karakter. Zo werden vonnissen niet alleen uitgesproken, ze
werden ook opgeschreven in een vonnisboek.
1. Vergelding van private delicten
Strafrechtspleging bij de Germanen was voor het grootste deel een private aangelegenheid, aangezien
het merendeel van de strafbare feiten beschouwd werd als een verstoring van de vrede tussen de
families. Elke vorm van wraak werd daarom dan ook geaccepteerd, om de vrede te bewaren of te laten
terugkeren.
2. Van vergelding naar verzoening
Toen het gezag van de stamkoning groter werd, werd de eigenrichting steeds meer teruggedrongen en
ten slotte zelfs verboden. Partijen moesten vrede met elkaar sluiten, waarbij de dader het wraakrecht
diende af te kopen, om zo tot een verzoening te komen. In het begin werd dit gedaan door
onderhandelingen tussen de partijen, later kwamen er standaardbedragen, ingesteld door keizerlijke
ambtenaren. Toen de Germaanse volken rechtsgewoonten te codificeren in de ‘leges barbarorum’
(wetten der barbaren), kregen deze standaardbedragen een wettelijke basis.
Wanneer de dader of de familie van de dader niet aan de betaling kon voldoen, herleefde het
wraakrecht. Het geldbedrag waarmee het wraakrecht werd afgekocht kwam aanvankelijk volledig ten
goede aan de familie van het slachtoffer. Later diende de dader slechts een deel van de geldsom aan
het slachtoffer te betalen en het andere deel aan de stam, dat wil zeggen de koning. Het eerste bedrag,
de faidus, was bedoeld om de vrede tussen families te herstellen. Het tweede bedrag, de fredus
(vredegeld), was bedoeld om de algemene stamvrede te herstellen, die geacht werd door de dader
eveneens te zijn geschonden. De financiële vergelding in plaats van de feitelijke vergelding was
hiermee niet langer volledig privaat van aard. Het zwaartepunt zou later steeds meer op de fredus
komen te liggen.
3. De verzoeningsprocedure
Het slachtoffer of diens familie moest de dader dagen voor de stamvergadering en hem officieel
aanklagen. Vervolgens moest de gedaagde deze aanklacht tegenspreken. Beiden moesten anderen,
veelal familie, een ondersteunende eed laten af leggen om hun eerlijkheid te laten bevestigen. De
koning, of diens plaatsvervanger, nam geen deel aan de terechtzitting. Hij zag er slechts op toe dat het
recht goed werd toegepast. Daarnaast was het de koning die de einduitspraak, gevormd door de
stamvergadering, officieel verkondigde. De rechtsmacht van de koning reikte echter niet zo ver dat de
uitspraak kon worden afgedwongen. Dit had tot gevolg dat de klager naar oude gewoonte wraak mocht
nemen als de aangeklaagde zijn geldsom niet betaalde.
,4. Bestraffing van publieke delicten
Enkele delicten werden geacht te zijn gericht tegen de hele stamgemeenschap (publieke delicten).
Over plegers van deze zware delicten werd de doodstraf, opgenomen in wetten, uitgesproken. Meer
dan nog in Germaanse weten werden kapitale straffen (doodstraf en ook lijfstraffen)ook
voorgeschreven in de capitularia, koninklijke verordeningen. Ook werden de capitularia gebruikt om
nieuw recht te codificeren en rechtspleging te moderniseren. Niet alleen hierdoor werd het terrein van
de publieke rechtspraak uitgebreid, maar ook door delicten over te brengen van de private sfeer van
verzoening naar de publieke sfeer van bestraffing.
5. Van stamvergadering naar hofgerecht
De feitelijke rechtsprekende bevoegdheid lag bij de stam, die in het conflict uitspraak deed. De
voorzitter, vaak de koning of zijn plaatsvervanger, had weinig inbreng. De koning was ‘rechter in oude
zin’, hetgeen inhield dat hij alleen waakte over de correcte toepassing van de rechtsregels (accusatoir
proces).
In het Frankische Rijk maakte de stamvergadering plaats voor het hofgerecht, bestaande uit de koning
of zijn plaatsvervanger, en een aantal leden van zijn hofhouding die hem als adviseurs bijstonden.
Voor kapitale straffen moest men naar de koninklijke rechtbank. Allereerst werd de dader aangeklaagd
uit naam van de koning. Het bewijs werd op basis van onderzoek, met onder andere al dan niet onder
tortuur verkregen verklaringen, verzameld. Wanneer de aanklager erin slaagde om voldoende bewijs te
leveren, stelde de koning een eindvonnis op en sprak deze uit. De pleger werd ten slotte ook uit naam
van de koning berecht en gestraft. De koning was derhalve de eigenlijke rechtsvinder, de feitelijke
rechtspreker, de ‘rechter in nieuwe zin’ (inquisitoir proces).
Ook was er een groot aantal andere, lagere gerechten. Bij deze lagere gerechtshoven werden vooral
verzoeningsprocedures tussen private personen afgehandeld, slechts in bepaalde gevallen mochten
delicten waarop publieke straffen stonden op dit niveau worden berecht.
6. Het accusatoir proces
De achteruitgang en versnippering van het politieke gezag had belangrijke consequenties voor het
recht en de rechtspraak. De wetten der barbaren en Koninklijke verordeningen hadden geen
daadwerkelijke rechtskracht meer. Elke subvorstendommen vormde een eigen rechtskring, met eigen
recht en eigen rechtspraak. De strafrechtspleging zou opnieuw een grotendeels private aangelegenheid
worden. Zeker in de eerste decennia van de Dark Ages kostte het de graven en landheren veel moeite
om eigenrichting te voorkomen. Het lukten hen niet om mensen vredig te laten verzoenen. Als
alternatief stond de accusatoire strafprocedure ter beschikking.
, In dit proces waren beide partijen volledig gelijk. Net als in de verzoeningsprocedure moest de dader
officieel aangeklaagd worden en moesten eedhelpers de eed afleggen om eerlijkheid te bevestigen.
Veel bewijs werd geleverd via een godsoordeel. Op basis van bewijzen stelden de rechtbank
uiteindelijk een uitspraak vast. De voorzitter van de rechtbank, de landsheer, keek ook hier alleen toe
op de toepassing van het recht. Wanneer bleek dat de verdachte onschuldig was, keerde het vonnis
tegen de aanklager.
Ging het om een geweldsdelict, dan lag aan de bestraffing vaak het beginsel van de talio (evenredige
wraakpleging) ten grondslag. Voor lichtere delicten werd vaak een geldboete aan het slachtoffer en
soms ook aan de landsheer opgelegd. Dit was niet meer bedoeld als schadevergoeding, maar puur als
boete. Wel werd deze boete geacht mede een vergoeding van de geleden schade in te houden.
7. Het inquisitoir strafproces
Na de twee donkere eeuwen van desintegratie en achteruitgang volgden twee eeuwen van
wederopbouw en re-integratie. De graven en heren trokken grote delen van het gezag aan zich en
bestuurden hun grondgebied als waren zij zelf koning. Door deze nieuwe landheren werden strafbare
feiten al gauw gezien als aanslagen op de algehele rechtsorde. Dit bood ruimte voor een nieuw type
strafproces, het inquisitoir proces.
Dit nieuwe type bood de hogere en lagere vorsten en heren de mogelijkheid om verstoringen van de
rechtsorde op eigen initiatief te vervolgen. De pleger van een strafbaar feit werd aangeklaagd door een
speciaal daartoe aangestelde functionaris, een gerechtsofficier. Hij was de vertegenwoordiger van de
landsheer en trad op uit diens naam. Uit hoofde van zijn functie (ex officio) werd een onderzoek naar
de verdachte ingesteld. Zowel de gerechtsofficier als de leden van de rechtbank speelden een actieve
rol. Zij waren degene die de verdachten verhoorden, getuigen ondervroegen en eventueel nader
onderzoek bevalen.
De godsoordelen kregen steeds minder invloed. Veel steden kregen het privilege dat hun inwoners niet
aan godsoordelen mochten worden onderworpen.
8. De canonisten en het kerkelijk recht
Het geleerde recht heeft een grote rol gespeeld bij de ontwikkeling van het inquisitoire strafproces en
de rationalistische bewijsvoering. De canonisten herontdekten en bewerkten het oude Romeinse recht.
Het nieuwe strafproces, de romano-canonieke procedure, onderscheidde zich van de traditionele
procesvormen door haar schriftelijke karakter. Zo werden vonnissen niet alleen uitgesproken, ze
werden ook opgeschreven in een vonnisboek.
