TOXICOLOGIE
Hoorcolleges, lesmateriaal en boeken van Bell en Jackson&Jackson:
Bell S. Forensic Chemistry. Harlow: Pearson Education; 2017. H9 & 10.
LEERDOELEN......................................................................................................................................2
1. TOXICOLOGIE.................................................................................................................................3
1.1 FORENSISCHE TOXICOLOGIE................................................................................................................................................................ 3
1.2 DOSIS.................................................................................................................................................................................................. 4
1.3 VERDOVENDE MIDDELEN.................................................................................................................................................................... 4
1.4 FARMACOLOGIE.................................................................................................................................................................................. 4
2. FARMACOKINETIEK........................................................................................................................5
2.1 INNAME.............................................................................................................................................................................................. 5
2.2 ABSORPTIE (A).................................................................................................................................................................................... 5
2.3 DISTRIBUTIE (D).................................................................................................................................................................................. 6
2.3.1 DISTRIBUTIEVOLUME.............................................................................................................................................................................................6
2.3.2 BLOED-HERSENBARRIÈRE...................................................................................................................................................................................7
2.4 METABOLISME (M)............................................................................................................................................................................. 7
2.4.1 FASE I METABOLISME............................................................................................................................................................................................8
2.4.2 FASE II METABOLISME...........................................................................................................................................................................................8
2.4.3 PARACETAMOL.......................................................................................................................................................................................................8
2.5 ELIMINATIE (E).................................................................................................................................................................................... 8
2.6 HALFWAARDETIJD............................................................................................................................................................................... 9
2.7 OVERZICHT......................................................................................................................................................................................... 9
3. FARMACODYNAMIEK...................................................................................................................11
3.1 ZENUWSTELSEL................................................................................................................................................................................. 11
3.1.1 CELLEN...................................................................................................................................................................................................................11
3.1.2 NEUROTRANSMITTERS.......................................................................................................................................................................................11
3.1.3 RECEPTOREN.......................................................................................................................................................................................................12
3.1.4 AGONIST EN ANTAGONIST.................................................................................................................................................................................13
3.2 EFFECTEN.......................................................................................................................................................................................... 14
3.2.1 SITE OF ACTION....................................................................................................................................................................................................14
3.2.2 DOSIS-WERKINGS-RELATIE................................................................................................................................................................................14
3.2.3 NEUROTRANSMITTERS.......................................................................................................................................................................................14
4. FORENSISCHE TOXICOLOGIE........................................................................................................16
4.1 MONSTERTYPES................................................................................................................................................................................ 16
4.1.1 BLOED(PLASMA)...................................................................................................................................................................................................16
4.1.2 URINE..................................................................................................................................................................................................................... 17
4.1.3 GLASVOCHT..........................................................................................................................................................................................................17
4.1.4 ANDERE WEEFSELS EN VLOEISTOFFEN.........................................................................................................................................................17
4.1.5 HAAR....................................................................................................................................................................................................................... 17
4.1.6 ANDERE MATRIXEN..............................................................................................................................................................................................17
4.2 MONSTERVOORBEREIDING............................................................................................................................................................... 18
4.2.1 INTERNE STANDAARD.........................................................................................................................................................................................18
4.2.2 EXTERNE STANDAARD........................................................................................................................................................................................18
4.2.3 INDAMPEN............................................................................................................................................................................................................. 19
4.2.4 MONSTERVOORBEREIDING...............................................................................................................................................................................19
4.3 SCREENING METHODEN.................................................................................................................................................................... 19
4.3.1 ENZYM VERMENIGVULDIGDE IMMUNOASSAY (EMIT)....................................................................................................................................20
4.3.2 ENZYM GEKOPPELDE IMMUNOSORBENT ASSAY (ELISA)............................................................................................................................20
4.3.3 ALCOHOL-SCREENING........................................................................................................................................................................................21
4.4 ANALYSE................................................................................................................................................................................................ 21
4.4.1 ALCOHOL............................................................................................................................................................................................................... 22
4.4.2 HEADSPACE..........................................................................................................................................................................................................24
4.4.3 VLOEISTOFCHROMATOGRAFIE.........................................................................................................................................................................24
4.4.4 GASCHROMATOGRAFIE......................................................................................................................................................................................24
4.4.5 VLAMIONISATIEDETECTOR................................................................................................................................................................................24
4.4.6 THERMAL CONDUCTIVITY DETECTOR.............................................................................................................................................................25
4.4.7 MASSASPECTROMETRIE....................................................................................................................................................................................25
4.4.8 TIME OF FLIGHT....................................................................................................................................................................................................26
4.4.9 INDUCTIVELY COUPLED PLASMA......................................................................................................................................................................26
4.4.10 ATOMAIRE-ABSORPTIESPECTROMETRIE......................................................................................................................................................26
4.4.11 SCANNING ELECTRON MICROSCOPE ENERGY DISPERSIVE X-RAY........................................................................................................28
4.4.12 IONCHROMATOGRAFIE.....................................................................................................................................................................................28
Desirée van Tuin | Hogeschool van Amsterdam | Forensisch Onderzoek | Jaar 2 | TOX 2.3
,Toxicologie Desirée van Tuin
4.4.13 CAPILLAIRE ELEKTROFORESE........................................................................................................................................................................29
4.4.14 MALDI-MS.............................................................................................................................................................................................................29
4.5 INTERPRETATIE EN RAPPORTAGE...................................................................................................................................................... 29
5. DRUGSSOORTEN..........................................................................................................................30
5.1 ANALGETICA..................................................................................................................................................................................... 30
5.2 DEMPENDE STOFFEN......................................................................................................................................................................... 30
5.2.1 ALCOHOL............................................................................................................................................................................................................... 30
5.2.2 GHB......................................................................................................................................................................................................................... 33
5.2.3 BENZODIAZEPINES..............................................................................................................................................................................................34
5.2.4 BARBITURATEN....................................................................................................................................................................................................35
5.2.3 OPIATEN EN OPIOÏDEN........................................................................................................................................................................................35
5.3 STIMULERENDE STOFFEN.................................................................................................................................................................. 36
5.3.1 COCAÏNE................................................................................................................................................................................................................ 37
5.3.2 FEN(YL)ETHYLAMINES.........................................................................................................................................................................................38
5.4 HALLUCINOGENEN............................................................................................................................................................................ 39
5.4.1 CANNABIS EN SYNTETISCHE CANNABINOÏDEN.............................................................................................................................................39
5.5 NARCOTICA....................................................................................................................................................................................... 40
LEERDOELEN
- Kunnen aangeven welke soorten forensische toxicologie we onderscheiden, wat deze
inhouden en wat binnen deze onderdelen de betekenis en relevantie is van
farmacokinetiek en farmacodynamiek (werking) na inname van een stof door een
persoon (40%).
- De driedeling pre-analyse, analyse en interpretatie in het forensisch toxicologisch
onderzoek kunnen benoemen en beargumenteren welke keuzes in welke fase gemaakt
kunnen en/of moeten worden en waarom (30%).
- Bloed-Alcohol-Concentratie en overige concentratieberekeningen kunnen uitvoeren ter
controle van een afgelegde verklaring (5%).
- De algemene (structuur)eigenschappen en metabole routes van verscheidene
drugsklassen als stimulerende middelen en dempende middelen kunnen benoemen en
herkennen en het algemene effect ervan beschrijven met het oog op de forensisch
toxicologische relevantie (15%).
- De complexiteit bij en beperkingen van interpretaties bij toxicologische vraagstukken
kunnen toelichten met behulp van theoretische onderbouwing (10%).
Desirée van Tuin 2
,Toxicologie Desirée van Tuin
1. TOXICOLOGIE
Toxicologie is de leer der vergiften, het richt zich op de bestudering van de schadelijke
effecten van (chemische) stoffen op levende organismen, met als oogmerk de risico’s van
blootstelling aan deze stoffen voor mens, dier en milieu te schatten en ongewenste effecten
te minimaliseren. Het is ook wel de wetenschappelijke studie van vergiften, hun oorsprong,
hoe ze werken, hoe ze te analyseren en hoe de bevindingen te interpreteren. Alles is een gif,
alleen is de dosering bepalend of het je vergiftigt (bv. water). Los van de dosering, is de ene
stof toxischer dan de andere.
Toxicologie kan onder andere gaan over:
- omgeving, te denken aan lucht, water en grond
- consument, te denken aan eten, cosmetica, geneesmiddelen en drugs.
- medisch, te denken aan klinisch (blootstelling, overdosis) en forensisch.
Er zijn miljoenen giftige stoffen: chemicaliën, medicijnen, drugs, schoonmaakmiddel, planten,
bestrijdingsmiddelen, geneesmiddelen, huishoudmiddelen, voeding(supplementen),
genotsmiddelen, cosmetica, paddenstoelen, dieren, industrieproducten,
bestrijdingsmiddelen, desinfectantia, etc. Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum
(NVIM) houdt bij wat het meeste voorkomt, bij welke leeftijden en hoe vaak. De meeste
blootstellingen komen voor bij kinderen van 0 t/m 4 jaar.
Toxische stoffen zorgen voor twee effecten:
- acute vergiftiging wat het resultaat is van een eenmalige, kortdurende blootstelling van
mens of dier aan een giftige stof.
- blootstelling waarbij mensen of dieren in aanraking komen met een verbinding of
product, door bijvoorbeeld huidcontact, oogcontact, inademing (inhalatie) of inname via
de mond (ingestie).
1.1 FORENSISCHE TOXICOLOGIE
Forensische toxicologie zijn alle aspecten van de toxicologie in relatie tot de wet, niet
alleen strafrecht, maar bijvoorbeeld ook aansprakelijkheid (bv. blootstelling via arbeid en
milieu). Een forensisch toxicoloog houdt zich bezig met vragen als: ‘Hebben alcohol, drugs of
andere toxische stoffen bijgedragen aan de gedrags- en toestandsverandering of dood van
het individu in de ter zake doende casus?’. Toxische stoffen kunnen de reden van overlijden
zijn, hebben bijgedragen aan het overlijden, de toestand hebben beïnvloed of gedrag helpen
verklaren.
Er zijn (voor nu) drie soorten van forensische toxicologie:
1. Post-mortem toxicologie – overlijden – om vast te stellen hoe iemand is overleden en
of dit stof gerelateerd is. Is er sprake van moord, zelfmoord (bewust) of een overdosis
(onbewust)?
2. ‘Human Performance’ toxicologie – gedrag, toestand – te denken aan ziek door
vergiftiging, rijden onder invloed, geweld, seksuele delicten, geheugenverlies, werk
gerelateerd testen, etc.
3. ‘Environmental’ toxicologie – omgeving – vervuiling door bijvoorbeeld dumping in
grond of water, of ongelukken met effecten op mens en/of milieu.
Een post mortem toxicologisch onderzoek wordt uitgevoerd bij een gerechtelijke sectie
door een patholoog als de overlijdensverklaring na schouwing niet is ondertekend of op
bevel van de Officier van Justitie en bij een klinische sectie als de overledene vooraf een
geregistreerd verzoek heeft of familie dit verzoekt.
De forensische toxicologie kan onderverdeeld worden in drie fasen:
1. Pre-analytische fase waarbij er wordt gekozen welke monsters er worden genomen
van bijvoorbeeld de verdachte of het slachtoffer (nadenken en verzamelen). Op een
plaats delict is er heel veel wat meegenomen kan worden, maar hier is niet de tijd en het
geld voor.
Desirée van Tuin 3
, Toxicologie Desirée van Tuin
2. Analytische fase waarbij er wordt vastgesteld of er bepaalde stoffen aanwezig zijn in je
monster, veelal met behulp van analytische chemie.
3. Post-analytische fase waarbij een interpretatie van de data wordt gedaan (interpretatie
en rapportage). De rapportage moet op dusdanige wijze, dat een OvJ/advocaat/rechter
kunnen opmaken wat jouw bevindingen zijn.
Het interpreteren van toxicologische onderzoeksresultaten kunnen zeer complex en soms
onmogelijk zijn door het grote contrast tussen generalisatie en een individu. De gehele
werking van drugs in ons lichaam is nog niet geheel bekend.
Beperkingen bij forensische toxicologie zijn: er is een gebrek aan gegevens van drugs (er is
geen bijsluiter bij het leveren), informatie van de middelen is gebaseerd op internet en
enquêtes, er is een beperkte groep van gebruikers, drugs wordt recreatief gebruikt, (niet)-
fatale gevallen worden niet ontdekt door een gebrek aan referentiemateriaal of niet
opgenomen in de analytische bibliotheken, farmacologie volgt pas na intoxicatie en wie
betaald voor onderzoek?
1.2 DOSIS
Een kernwoord in de toxicologie is dosis, deze is afhankelijk van een stof en persoon en is
een afgemeten hoeveelheid van een medicijn, voedingsstof of ziekteverwekker die als
eenheid wordt geleverd. Een vergiftiging is een medisch of maatschappelijk
onaanvaardbare situatie, waarin een mens is terecht gekomen, ten gevolge van een voor dat
individu te hoge dosis van een exogene stof. ‘Alle stoffen zijn vergif, er is geen die dat niet is,
de juiste dosis onderscheidt een gif van een geneesmiddel’.
Een dosis is dus alles bepalend en maakt her verschil tussen geen effect, therapeutisch
effect, gewenst niet-therapeutisch effect, ongewenste effecten en de dood. De kennis van de
dosis-effect-relatie is dan ook van cruciaal belang voor interpretatie van bevindingen.
Het bereik van een dosis, afhankelijk van de persoon, wordt de effectieve dosis (ED)
genoemd. Dit verschilt binnen een populatie, vandaar dat er met een ED50 wordt
gerapporteerd, dit is de dosis die bij 50% van de testpopulatie tot de gewenste effecten zal
leiden. In de toxicologie, waar veelal sprake is van overlijden, wordt hetzelfde concept
gebruikt, maar gerapporteerd als de LD50, de dosis die de dood veroorzaakt bij 50% van een
testpopulatie.
1.3 VERDOVENDE MIDDELEN
Een drugs – verdovend middel – is een natuurlijke of synthetische substantie gemaakt om
psychologische of fysiologische effecten te creëren. Hier bestaat een grofweg onderscheid
tussen: recreatieve middelen vallend onder de Opiumwet, geneesmiddelen op recept via de
apotheek of het ziekenhuis en ‘over the counter’ geneesmiddelen die vrij verkrijgbaar zijn
(bv. pijnstillers of hoestmiddel). Voor de forensische toxicologie maakt het niks uit in welke
categorie de drugs vallen in de interpretatie ervan.
1.4 FARMACOLOGIE
Farmacologie is de wetenschap die zich bezighoudt met het bestuderen van de
wisselwerking, of interacties, tussen farmacologische stoffen en fysiologische
(levensverrichtingen organismen) processen. Twee aspecten van de farmacologie zijn:
- farmacokinetiek, wat doet het lichaam met de stof – de wijze waarop de stof door het
lichaam wordt verwerkt;
- farmacodynamiek, wat doet de stof met het lichaam – de wijze waarop de stof op het
lichaam werkt.
Voor een goede interpretatie is kennis van beide begrippen nodig. Je moet weten wat er met
de stof gebeurt om hoeveelheden in bepaalde monsters te kunnen interpreteren en je moet
weten wat er met het lichaam gebeurt om iets te kunnen zeggen over wat de mogelijke
effecten zijn of zijn geweest.
Desirée van Tuin 4
Hoorcolleges, lesmateriaal en boeken van Bell en Jackson&Jackson:
Bell S. Forensic Chemistry. Harlow: Pearson Education; 2017. H9 & 10.
LEERDOELEN......................................................................................................................................2
1. TOXICOLOGIE.................................................................................................................................3
1.1 FORENSISCHE TOXICOLOGIE................................................................................................................................................................ 3
1.2 DOSIS.................................................................................................................................................................................................. 4
1.3 VERDOVENDE MIDDELEN.................................................................................................................................................................... 4
1.4 FARMACOLOGIE.................................................................................................................................................................................. 4
2. FARMACOKINETIEK........................................................................................................................5
2.1 INNAME.............................................................................................................................................................................................. 5
2.2 ABSORPTIE (A).................................................................................................................................................................................... 5
2.3 DISTRIBUTIE (D).................................................................................................................................................................................. 6
2.3.1 DISTRIBUTIEVOLUME.............................................................................................................................................................................................6
2.3.2 BLOED-HERSENBARRIÈRE...................................................................................................................................................................................7
2.4 METABOLISME (M)............................................................................................................................................................................. 7
2.4.1 FASE I METABOLISME............................................................................................................................................................................................8
2.4.2 FASE II METABOLISME...........................................................................................................................................................................................8
2.4.3 PARACETAMOL.......................................................................................................................................................................................................8
2.5 ELIMINATIE (E).................................................................................................................................................................................... 8
2.6 HALFWAARDETIJD............................................................................................................................................................................... 9
2.7 OVERZICHT......................................................................................................................................................................................... 9
3. FARMACODYNAMIEK...................................................................................................................11
3.1 ZENUWSTELSEL................................................................................................................................................................................. 11
3.1.1 CELLEN...................................................................................................................................................................................................................11
3.1.2 NEUROTRANSMITTERS.......................................................................................................................................................................................11
3.1.3 RECEPTOREN.......................................................................................................................................................................................................12
3.1.4 AGONIST EN ANTAGONIST.................................................................................................................................................................................13
3.2 EFFECTEN.......................................................................................................................................................................................... 14
3.2.1 SITE OF ACTION....................................................................................................................................................................................................14
3.2.2 DOSIS-WERKINGS-RELATIE................................................................................................................................................................................14
3.2.3 NEUROTRANSMITTERS.......................................................................................................................................................................................14
4. FORENSISCHE TOXICOLOGIE........................................................................................................16
4.1 MONSTERTYPES................................................................................................................................................................................ 16
4.1.1 BLOED(PLASMA)...................................................................................................................................................................................................16
4.1.2 URINE..................................................................................................................................................................................................................... 17
4.1.3 GLASVOCHT..........................................................................................................................................................................................................17
4.1.4 ANDERE WEEFSELS EN VLOEISTOFFEN.........................................................................................................................................................17
4.1.5 HAAR....................................................................................................................................................................................................................... 17
4.1.6 ANDERE MATRIXEN..............................................................................................................................................................................................17
4.2 MONSTERVOORBEREIDING............................................................................................................................................................... 18
4.2.1 INTERNE STANDAARD.........................................................................................................................................................................................18
4.2.2 EXTERNE STANDAARD........................................................................................................................................................................................18
4.2.3 INDAMPEN............................................................................................................................................................................................................. 19
4.2.4 MONSTERVOORBEREIDING...............................................................................................................................................................................19
4.3 SCREENING METHODEN.................................................................................................................................................................... 19
4.3.1 ENZYM VERMENIGVULDIGDE IMMUNOASSAY (EMIT)....................................................................................................................................20
4.3.2 ENZYM GEKOPPELDE IMMUNOSORBENT ASSAY (ELISA)............................................................................................................................20
4.3.3 ALCOHOL-SCREENING........................................................................................................................................................................................21
4.4 ANALYSE................................................................................................................................................................................................ 21
4.4.1 ALCOHOL............................................................................................................................................................................................................... 22
4.4.2 HEADSPACE..........................................................................................................................................................................................................24
4.4.3 VLOEISTOFCHROMATOGRAFIE.........................................................................................................................................................................24
4.4.4 GASCHROMATOGRAFIE......................................................................................................................................................................................24
4.4.5 VLAMIONISATIEDETECTOR................................................................................................................................................................................24
4.4.6 THERMAL CONDUCTIVITY DETECTOR.............................................................................................................................................................25
4.4.7 MASSASPECTROMETRIE....................................................................................................................................................................................25
4.4.8 TIME OF FLIGHT....................................................................................................................................................................................................26
4.4.9 INDUCTIVELY COUPLED PLASMA......................................................................................................................................................................26
4.4.10 ATOMAIRE-ABSORPTIESPECTROMETRIE......................................................................................................................................................26
4.4.11 SCANNING ELECTRON MICROSCOPE ENERGY DISPERSIVE X-RAY........................................................................................................28
4.4.12 IONCHROMATOGRAFIE.....................................................................................................................................................................................28
Desirée van Tuin | Hogeschool van Amsterdam | Forensisch Onderzoek | Jaar 2 | TOX 2.3
,Toxicologie Desirée van Tuin
4.4.13 CAPILLAIRE ELEKTROFORESE........................................................................................................................................................................29
4.4.14 MALDI-MS.............................................................................................................................................................................................................29
4.5 INTERPRETATIE EN RAPPORTAGE...................................................................................................................................................... 29
5. DRUGSSOORTEN..........................................................................................................................30
5.1 ANALGETICA..................................................................................................................................................................................... 30
5.2 DEMPENDE STOFFEN......................................................................................................................................................................... 30
5.2.1 ALCOHOL............................................................................................................................................................................................................... 30
5.2.2 GHB......................................................................................................................................................................................................................... 33
5.2.3 BENZODIAZEPINES..............................................................................................................................................................................................34
5.2.4 BARBITURATEN....................................................................................................................................................................................................35
5.2.3 OPIATEN EN OPIOÏDEN........................................................................................................................................................................................35
5.3 STIMULERENDE STOFFEN.................................................................................................................................................................. 36
5.3.1 COCAÏNE................................................................................................................................................................................................................ 37
5.3.2 FEN(YL)ETHYLAMINES.........................................................................................................................................................................................38
5.4 HALLUCINOGENEN............................................................................................................................................................................ 39
5.4.1 CANNABIS EN SYNTETISCHE CANNABINOÏDEN.............................................................................................................................................39
5.5 NARCOTICA....................................................................................................................................................................................... 40
LEERDOELEN
- Kunnen aangeven welke soorten forensische toxicologie we onderscheiden, wat deze
inhouden en wat binnen deze onderdelen de betekenis en relevantie is van
farmacokinetiek en farmacodynamiek (werking) na inname van een stof door een
persoon (40%).
- De driedeling pre-analyse, analyse en interpretatie in het forensisch toxicologisch
onderzoek kunnen benoemen en beargumenteren welke keuzes in welke fase gemaakt
kunnen en/of moeten worden en waarom (30%).
- Bloed-Alcohol-Concentratie en overige concentratieberekeningen kunnen uitvoeren ter
controle van een afgelegde verklaring (5%).
- De algemene (structuur)eigenschappen en metabole routes van verscheidene
drugsklassen als stimulerende middelen en dempende middelen kunnen benoemen en
herkennen en het algemene effect ervan beschrijven met het oog op de forensisch
toxicologische relevantie (15%).
- De complexiteit bij en beperkingen van interpretaties bij toxicologische vraagstukken
kunnen toelichten met behulp van theoretische onderbouwing (10%).
Desirée van Tuin 2
,Toxicologie Desirée van Tuin
1. TOXICOLOGIE
Toxicologie is de leer der vergiften, het richt zich op de bestudering van de schadelijke
effecten van (chemische) stoffen op levende organismen, met als oogmerk de risico’s van
blootstelling aan deze stoffen voor mens, dier en milieu te schatten en ongewenste effecten
te minimaliseren. Het is ook wel de wetenschappelijke studie van vergiften, hun oorsprong,
hoe ze werken, hoe ze te analyseren en hoe de bevindingen te interpreteren. Alles is een gif,
alleen is de dosering bepalend of het je vergiftigt (bv. water). Los van de dosering, is de ene
stof toxischer dan de andere.
Toxicologie kan onder andere gaan over:
- omgeving, te denken aan lucht, water en grond
- consument, te denken aan eten, cosmetica, geneesmiddelen en drugs.
- medisch, te denken aan klinisch (blootstelling, overdosis) en forensisch.
Er zijn miljoenen giftige stoffen: chemicaliën, medicijnen, drugs, schoonmaakmiddel, planten,
bestrijdingsmiddelen, geneesmiddelen, huishoudmiddelen, voeding(supplementen),
genotsmiddelen, cosmetica, paddenstoelen, dieren, industrieproducten,
bestrijdingsmiddelen, desinfectantia, etc. Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum
(NVIM) houdt bij wat het meeste voorkomt, bij welke leeftijden en hoe vaak. De meeste
blootstellingen komen voor bij kinderen van 0 t/m 4 jaar.
Toxische stoffen zorgen voor twee effecten:
- acute vergiftiging wat het resultaat is van een eenmalige, kortdurende blootstelling van
mens of dier aan een giftige stof.
- blootstelling waarbij mensen of dieren in aanraking komen met een verbinding of
product, door bijvoorbeeld huidcontact, oogcontact, inademing (inhalatie) of inname via
de mond (ingestie).
1.1 FORENSISCHE TOXICOLOGIE
Forensische toxicologie zijn alle aspecten van de toxicologie in relatie tot de wet, niet
alleen strafrecht, maar bijvoorbeeld ook aansprakelijkheid (bv. blootstelling via arbeid en
milieu). Een forensisch toxicoloog houdt zich bezig met vragen als: ‘Hebben alcohol, drugs of
andere toxische stoffen bijgedragen aan de gedrags- en toestandsverandering of dood van
het individu in de ter zake doende casus?’. Toxische stoffen kunnen de reden van overlijden
zijn, hebben bijgedragen aan het overlijden, de toestand hebben beïnvloed of gedrag helpen
verklaren.
Er zijn (voor nu) drie soorten van forensische toxicologie:
1. Post-mortem toxicologie – overlijden – om vast te stellen hoe iemand is overleden en
of dit stof gerelateerd is. Is er sprake van moord, zelfmoord (bewust) of een overdosis
(onbewust)?
2. ‘Human Performance’ toxicologie – gedrag, toestand – te denken aan ziek door
vergiftiging, rijden onder invloed, geweld, seksuele delicten, geheugenverlies, werk
gerelateerd testen, etc.
3. ‘Environmental’ toxicologie – omgeving – vervuiling door bijvoorbeeld dumping in
grond of water, of ongelukken met effecten op mens en/of milieu.
Een post mortem toxicologisch onderzoek wordt uitgevoerd bij een gerechtelijke sectie
door een patholoog als de overlijdensverklaring na schouwing niet is ondertekend of op
bevel van de Officier van Justitie en bij een klinische sectie als de overledene vooraf een
geregistreerd verzoek heeft of familie dit verzoekt.
De forensische toxicologie kan onderverdeeld worden in drie fasen:
1. Pre-analytische fase waarbij er wordt gekozen welke monsters er worden genomen
van bijvoorbeeld de verdachte of het slachtoffer (nadenken en verzamelen). Op een
plaats delict is er heel veel wat meegenomen kan worden, maar hier is niet de tijd en het
geld voor.
Desirée van Tuin 3
, Toxicologie Desirée van Tuin
2. Analytische fase waarbij er wordt vastgesteld of er bepaalde stoffen aanwezig zijn in je
monster, veelal met behulp van analytische chemie.
3. Post-analytische fase waarbij een interpretatie van de data wordt gedaan (interpretatie
en rapportage). De rapportage moet op dusdanige wijze, dat een OvJ/advocaat/rechter
kunnen opmaken wat jouw bevindingen zijn.
Het interpreteren van toxicologische onderzoeksresultaten kunnen zeer complex en soms
onmogelijk zijn door het grote contrast tussen generalisatie en een individu. De gehele
werking van drugs in ons lichaam is nog niet geheel bekend.
Beperkingen bij forensische toxicologie zijn: er is een gebrek aan gegevens van drugs (er is
geen bijsluiter bij het leveren), informatie van de middelen is gebaseerd op internet en
enquêtes, er is een beperkte groep van gebruikers, drugs wordt recreatief gebruikt, (niet)-
fatale gevallen worden niet ontdekt door een gebrek aan referentiemateriaal of niet
opgenomen in de analytische bibliotheken, farmacologie volgt pas na intoxicatie en wie
betaald voor onderzoek?
1.2 DOSIS
Een kernwoord in de toxicologie is dosis, deze is afhankelijk van een stof en persoon en is
een afgemeten hoeveelheid van een medicijn, voedingsstof of ziekteverwekker die als
eenheid wordt geleverd. Een vergiftiging is een medisch of maatschappelijk
onaanvaardbare situatie, waarin een mens is terecht gekomen, ten gevolge van een voor dat
individu te hoge dosis van een exogene stof. ‘Alle stoffen zijn vergif, er is geen die dat niet is,
de juiste dosis onderscheidt een gif van een geneesmiddel’.
Een dosis is dus alles bepalend en maakt her verschil tussen geen effect, therapeutisch
effect, gewenst niet-therapeutisch effect, ongewenste effecten en de dood. De kennis van de
dosis-effect-relatie is dan ook van cruciaal belang voor interpretatie van bevindingen.
Het bereik van een dosis, afhankelijk van de persoon, wordt de effectieve dosis (ED)
genoemd. Dit verschilt binnen een populatie, vandaar dat er met een ED50 wordt
gerapporteerd, dit is de dosis die bij 50% van de testpopulatie tot de gewenste effecten zal
leiden. In de toxicologie, waar veelal sprake is van overlijden, wordt hetzelfde concept
gebruikt, maar gerapporteerd als de LD50, de dosis die de dood veroorzaakt bij 50% van een
testpopulatie.
1.3 VERDOVENDE MIDDELEN
Een drugs – verdovend middel – is een natuurlijke of synthetische substantie gemaakt om
psychologische of fysiologische effecten te creëren. Hier bestaat een grofweg onderscheid
tussen: recreatieve middelen vallend onder de Opiumwet, geneesmiddelen op recept via de
apotheek of het ziekenhuis en ‘over the counter’ geneesmiddelen die vrij verkrijgbaar zijn
(bv. pijnstillers of hoestmiddel). Voor de forensische toxicologie maakt het niks uit in welke
categorie de drugs vallen in de interpretatie ervan.
1.4 FARMACOLOGIE
Farmacologie is de wetenschap die zich bezighoudt met het bestuderen van de
wisselwerking, of interacties, tussen farmacologische stoffen en fysiologische
(levensverrichtingen organismen) processen. Twee aspecten van de farmacologie zijn:
- farmacokinetiek, wat doet het lichaam met de stof – de wijze waarop de stof door het
lichaam wordt verwerkt;
- farmacodynamiek, wat doet de stof met het lichaam – de wijze waarop de stof op het
lichaam werkt.
Voor een goede interpretatie is kennis van beide begrippen nodig. Je moet weten wat er met
de stof gebeurt om hoeveelheden in bepaalde monsters te kunnen interpreteren en je moet
weten wat er met het lichaam gebeurt om iets te kunnen zeggen over wat de mogelijke
effecten zijn of zijn geweest.
Desirée van Tuin 4
