Samenvatting volkenrecht
Week 1 Introductie, Bronnen en Verdragenrecht.
Hoofdstuk 1, 5 en 6.
Hoofdstuk 1
Begrip en aard van het internationaal publiekrecht
Een sterke internationale rechtsorde biedt stabiliteit in internationale betrekkingen, maakt het
makkelijk om gemeenschappelijke belangen te realiseren en beschermt relatief zwakke staten zoals
Nederland.
De geschiedenis
De geschiedenis van het internationaal publiekrecht biedt een nuttig perspectief op de moderne
pogingen van Europese staten om een sterke invloed te verkrijgen op de ontwikkeling en inhoud van
internationaal recht, teneinde westerse waarden en belangen elders aanvaard te krijgen.
Internationaal publiekrecht heeft een lange geschiedenis. Vroege vormen van rechtsbetrekkingen
tussen min of meer autonome politieke gemeenschappen waren al te vinden rond 3000 v. Chr. Ver
voor het begin van de jaartelling sloot het Romeinse Rijk verdragen met omringende steden en
gebieden teneinde invloedssferen af te bakenen en handel mogelijk te maken. Dit type
rechtsbetrekkingen was niet beperkt tot Europa en aangrenzende regio’s, maar kwam ook voor in
wat nu China en India zijn.
Gedurende grote delen van de geschiedenis waren de politieke organisatievormen echter te zwak
om gecentraliseerd publiek gezag uit te oefenen en stabiele betrekkingen te onderhouden met
andere entiteiten.
Hierdoor ontbraken voorwaarden voor wat we nu kennen als internationaal publiekrecht.
Het bestaan van staten had een bepalende invloed op de ontwikkeling van internationaal
publiekrecht: het vreedzaam naast elkaar bestaan van soevereine staten die hun eigen belangen
nastreven, vraagt om en rechtsstelsel dat deze onafhankelijkheid beschermt.
De onafhankelijke staten, die bepalend waren voor de ontwikkeling van internationaal publiekrecht,
ontstonden in het Europa van de 16e en 17e eeuw.
Hierbij speelde de Vrede van Westfalen een beslissende rol: deze maakte in 1648 door
middel van een aantal verdragen een eind aan de Dertigjarige en Tachtigjarige Oorlog. Een
van de nieuwe onafhankelijke staten die bij de Vrede van Westfalen werd erkend was de
Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
Met de Vrede van Westfalen ontstond een systeem van soevereine en gelijke staten die niet langer
waren onderworpen aan een hoger gezag. In de erkenning van soevereiniteit van staten en in het
netwerk van onderlinge rechtsbetrekkingen dat tussen deze soevereine staten ontstond, ligt de
oorsprong van het moderne internationaal publiekrecht.
Aanvankelijk was internationaal publiekrecht vooral Europees publiekrecht. Maar gedreven door
economische belangen en ondersteund door militaire en politieke macht breidden Europese staten
hun activiteiten uit naar andere delen van de wereld.
Nederland speelde hierbij een belangrijke rol. Vooral via de VOC en de WIC oefende de
Republiek in die periode koloniaal gezag uit.
Met een aantal relatief machtige georganiseerde en politieke entiteiten sloten Europese staten
zogeheten capitulaties: overeenkomsten die de belangen van hun onderdanen binnen die gebieden
,beschermden, onder meer op het gebied van handel, rechtspraak en vrijheid om het christelijk geloof
te belijden.
Ondanks de kolonisatie bleef internationaal publiekrecht in politiek, economisch, religieus en
juridisch opzicht vooral Europees internationaal publiekrecht.
Na de Eerste Wereldoorlog verloor Europa haar greep op de internationale rechtsorde.
Het beginsel van zelfbeschikking werd in 1945 aanvaard als rechtsbeginsel in het Handvest
van de Verenigde Naties: dit gaf alle volkeren het recht om over hun eigen lot te beschikken.
Hoewel in tal van aspecten ook de huidige internationale rechtsorde nog de sporen van het
Europese verleden draagt, kan nu daadwerkelijk worden gezegd dat internationaal
publiekrecht de gehele wereld omvat.
De dominantie van soevereine en formeel gelijke staten is sinds de Tweede Wereldoorlog
afgenomen. Twee ogenschijnlijk tegengestelde ontwikkelingen zijn hierbij van belang:
1. Steeds meer bovennationale vormen van organisatie (VN en EU)
2. Meer functies die traditioneel aan de staat worden toegeschreven, worden uitgeoefend door
niet-statelijke instituties (multinationale ondernemingen)
Algemene omschrijving
internationaal publiekrecht: regelt de uitoefening van publiek gezag in de internationale
gemeenschap. Het kent bevoegdheden toe aan entiteiten die publiek gezag uitoefenen en biedt een
juridisch karakter waarbinnen zij deze bevoegdheden moeten uitoefenen.
De betekenis en reikwijdte van het begrip internationaal publiekrecht kunnen nader worden
omschreven aan de hand van drie termen:
- Internationaal
- Publiek
- Recht
Internationaal
Het internationale element onderscheidt internationaal recht van nationaal recht. Het internationale
dan wel het nationale karakter van een rechtsregel wordt in hoofdzaak bepaald aan de hand van de
rechtsbron waaruit deze regel voortvloeit.
Feiten, gebeurtenissen of procedures die een rechtsorde als rechtscheppend erkend.
De internationale rechtsorde erkent in hoofdzaak vier rechtsbronnen:
- Gewoonterecht
- Verdragen
- Besluiten van internationale organisaties
- Algemene rechtsbeginselen
Twee opvattingen over de vraag of de internationale rechtsorde en de nationale rechtsorde werkelijk
gescheiden zijn:
- Dualistisch
- Monistisch
, Dualistisch
De dualistische opvatting neemt aan dat de internationale en nationale rechtsordes geheel
gescheiden rechtssystemen zijn:
- De soevereine staat is het hoogste, metafysische gezag
- Internationaal recht kan niet boven de staat staan, omdat internationaal recht voortkomt uit
de wil van de staat
- Internationaal recht is een extern recht van de staat, een juridisch instrument waarmee de
staat zijn macht kan verwerkelijken
Monistisch
De monistische leer gaat ervan uit dat er één rechtsorde bestaat waar zowel internationaal als
nationaal recht deel van uitmaken:
- Het individu staat centraal
- De statelijke macht was onderworpen aan internationaal recht
- Internationaal recht was het recht dat de macht van de staat kon beperken
De verhouding tussen de internationale en de nationale rechtsorde is complexer geworden en kan
niet langer eenvoudig worden gevangen in een dualistisch of monistisch model. Moderne theorieën
geven de voorkeur aan andere begrippen
Hierbij is vooral de pluralistische opvatting van groot belang: die gaat uit van en niet-
hiërarchische ordening van naast elkaar staande rechtsordes.
Het is duidelijk dat er een formele scheiding bestaat tussen internationaal en nationaal recht:
- Ze hebben elk hun eigen rechtsbronnen
- Ze zijn autonoom
Het fundamentele uitgangspunt hierbij is dat in beginsel een regel van nationaal recht geen
juridische betekenis heeft in de internationale rechtsorde en andersom.
Als nationaal recht bindend effect zou hebben in de internationale rechtsorde, zou één staat
internationale rechtsregels kunnen vaststellen met rechtsgevolgen voor andere staten.
De formele scheiding tussen de internationale en nationale rechtsorde is echter in 3 opzichten
gekwalificeerd:
1. Modern internationaal recht heeft in belangrijke mate betrekking op de rechtspositie van
natuurlijke personen
2. Internationaal recht heeft steeds meer betrekking op onderwerpen die ook door nationaal
recht worden gereguleerd
3. Steeds meer staten hebben hun nationale rechtsorde opengesteld voor de toepassing voor
internationaal recht.
Publiek
Het publieke element onderscheidt internationaal publiekrecht van internationaal privaatrecht. Twee
kenmerken:
1. Internationaal publiekrecht legitimeert en reguleert de uitoefening van publiek gezag in de
internationale gemeenschap
2. Internationaal publiekrecht beoogt publieke belangen te beschermen.
Het onderscheidt tussen internationaal publiekrecht en internationaal privaatrecht is niet scherp. Om
grensoverschrijdende publieke belangen te beschermen, kan het wenselijk zijn privaatrechtelijke
rechtsbetrekkingen te reguleren.
Week 1 Introductie, Bronnen en Verdragenrecht.
Hoofdstuk 1, 5 en 6.
Hoofdstuk 1
Begrip en aard van het internationaal publiekrecht
Een sterke internationale rechtsorde biedt stabiliteit in internationale betrekkingen, maakt het
makkelijk om gemeenschappelijke belangen te realiseren en beschermt relatief zwakke staten zoals
Nederland.
De geschiedenis
De geschiedenis van het internationaal publiekrecht biedt een nuttig perspectief op de moderne
pogingen van Europese staten om een sterke invloed te verkrijgen op de ontwikkeling en inhoud van
internationaal recht, teneinde westerse waarden en belangen elders aanvaard te krijgen.
Internationaal publiekrecht heeft een lange geschiedenis. Vroege vormen van rechtsbetrekkingen
tussen min of meer autonome politieke gemeenschappen waren al te vinden rond 3000 v. Chr. Ver
voor het begin van de jaartelling sloot het Romeinse Rijk verdragen met omringende steden en
gebieden teneinde invloedssferen af te bakenen en handel mogelijk te maken. Dit type
rechtsbetrekkingen was niet beperkt tot Europa en aangrenzende regio’s, maar kwam ook voor in
wat nu China en India zijn.
Gedurende grote delen van de geschiedenis waren de politieke organisatievormen echter te zwak
om gecentraliseerd publiek gezag uit te oefenen en stabiele betrekkingen te onderhouden met
andere entiteiten.
Hierdoor ontbraken voorwaarden voor wat we nu kennen als internationaal publiekrecht.
Het bestaan van staten had een bepalende invloed op de ontwikkeling van internationaal
publiekrecht: het vreedzaam naast elkaar bestaan van soevereine staten die hun eigen belangen
nastreven, vraagt om en rechtsstelsel dat deze onafhankelijkheid beschermt.
De onafhankelijke staten, die bepalend waren voor de ontwikkeling van internationaal publiekrecht,
ontstonden in het Europa van de 16e en 17e eeuw.
Hierbij speelde de Vrede van Westfalen een beslissende rol: deze maakte in 1648 door
middel van een aantal verdragen een eind aan de Dertigjarige en Tachtigjarige Oorlog. Een
van de nieuwe onafhankelijke staten die bij de Vrede van Westfalen werd erkend was de
Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
Met de Vrede van Westfalen ontstond een systeem van soevereine en gelijke staten die niet langer
waren onderworpen aan een hoger gezag. In de erkenning van soevereiniteit van staten en in het
netwerk van onderlinge rechtsbetrekkingen dat tussen deze soevereine staten ontstond, ligt de
oorsprong van het moderne internationaal publiekrecht.
Aanvankelijk was internationaal publiekrecht vooral Europees publiekrecht. Maar gedreven door
economische belangen en ondersteund door militaire en politieke macht breidden Europese staten
hun activiteiten uit naar andere delen van de wereld.
Nederland speelde hierbij een belangrijke rol. Vooral via de VOC en de WIC oefende de
Republiek in die periode koloniaal gezag uit.
Met een aantal relatief machtige georganiseerde en politieke entiteiten sloten Europese staten
zogeheten capitulaties: overeenkomsten die de belangen van hun onderdanen binnen die gebieden
,beschermden, onder meer op het gebied van handel, rechtspraak en vrijheid om het christelijk geloof
te belijden.
Ondanks de kolonisatie bleef internationaal publiekrecht in politiek, economisch, religieus en
juridisch opzicht vooral Europees internationaal publiekrecht.
Na de Eerste Wereldoorlog verloor Europa haar greep op de internationale rechtsorde.
Het beginsel van zelfbeschikking werd in 1945 aanvaard als rechtsbeginsel in het Handvest
van de Verenigde Naties: dit gaf alle volkeren het recht om over hun eigen lot te beschikken.
Hoewel in tal van aspecten ook de huidige internationale rechtsorde nog de sporen van het
Europese verleden draagt, kan nu daadwerkelijk worden gezegd dat internationaal
publiekrecht de gehele wereld omvat.
De dominantie van soevereine en formeel gelijke staten is sinds de Tweede Wereldoorlog
afgenomen. Twee ogenschijnlijk tegengestelde ontwikkelingen zijn hierbij van belang:
1. Steeds meer bovennationale vormen van organisatie (VN en EU)
2. Meer functies die traditioneel aan de staat worden toegeschreven, worden uitgeoefend door
niet-statelijke instituties (multinationale ondernemingen)
Algemene omschrijving
internationaal publiekrecht: regelt de uitoefening van publiek gezag in de internationale
gemeenschap. Het kent bevoegdheden toe aan entiteiten die publiek gezag uitoefenen en biedt een
juridisch karakter waarbinnen zij deze bevoegdheden moeten uitoefenen.
De betekenis en reikwijdte van het begrip internationaal publiekrecht kunnen nader worden
omschreven aan de hand van drie termen:
- Internationaal
- Publiek
- Recht
Internationaal
Het internationale element onderscheidt internationaal recht van nationaal recht. Het internationale
dan wel het nationale karakter van een rechtsregel wordt in hoofdzaak bepaald aan de hand van de
rechtsbron waaruit deze regel voortvloeit.
Feiten, gebeurtenissen of procedures die een rechtsorde als rechtscheppend erkend.
De internationale rechtsorde erkent in hoofdzaak vier rechtsbronnen:
- Gewoonterecht
- Verdragen
- Besluiten van internationale organisaties
- Algemene rechtsbeginselen
Twee opvattingen over de vraag of de internationale rechtsorde en de nationale rechtsorde werkelijk
gescheiden zijn:
- Dualistisch
- Monistisch
, Dualistisch
De dualistische opvatting neemt aan dat de internationale en nationale rechtsordes geheel
gescheiden rechtssystemen zijn:
- De soevereine staat is het hoogste, metafysische gezag
- Internationaal recht kan niet boven de staat staan, omdat internationaal recht voortkomt uit
de wil van de staat
- Internationaal recht is een extern recht van de staat, een juridisch instrument waarmee de
staat zijn macht kan verwerkelijken
Monistisch
De monistische leer gaat ervan uit dat er één rechtsorde bestaat waar zowel internationaal als
nationaal recht deel van uitmaken:
- Het individu staat centraal
- De statelijke macht was onderworpen aan internationaal recht
- Internationaal recht was het recht dat de macht van de staat kon beperken
De verhouding tussen de internationale en de nationale rechtsorde is complexer geworden en kan
niet langer eenvoudig worden gevangen in een dualistisch of monistisch model. Moderne theorieën
geven de voorkeur aan andere begrippen
Hierbij is vooral de pluralistische opvatting van groot belang: die gaat uit van en niet-
hiërarchische ordening van naast elkaar staande rechtsordes.
Het is duidelijk dat er een formele scheiding bestaat tussen internationaal en nationaal recht:
- Ze hebben elk hun eigen rechtsbronnen
- Ze zijn autonoom
Het fundamentele uitgangspunt hierbij is dat in beginsel een regel van nationaal recht geen
juridische betekenis heeft in de internationale rechtsorde en andersom.
Als nationaal recht bindend effect zou hebben in de internationale rechtsorde, zou één staat
internationale rechtsregels kunnen vaststellen met rechtsgevolgen voor andere staten.
De formele scheiding tussen de internationale en nationale rechtsorde is echter in 3 opzichten
gekwalificeerd:
1. Modern internationaal recht heeft in belangrijke mate betrekking op de rechtspositie van
natuurlijke personen
2. Internationaal recht heeft steeds meer betrekking op onderwerpen die ook door nationaal
recht worden gereguleerd
3. Steeds meer staten hebben hun nationale rechtsorde opengesteld voor de toepassing voor
internationaal recht.
Publiek
Het publieke element onderscheidt internationaal publiekrecht van internationaal privaatrecht. Twee
kenmerken:
1. Internationaal publiekrecht legitimeert en reguleert de uitoefening van publiek gezag in de
internationale gemeenschap
2. Internationaal publiekrecht beoogt publieke belangen te beschermen.
Het onderscheidt tussen internationaal publiekrecht en internationaal privaatrecht is niet scherp. Om
grensoverschrijdende publieke belangen te beschermen, kan het wenselijk zijn privaatrechtelijke
rechtsbetrekkingen te reguleren.
